گنجور » حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۱۱

وزن:	فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
قالب شعری:	غزل
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۱۱

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: شاعر در این غزل به زیبایی و جذابیت معشوق پرداخته و از تأثیرات عمیق عشق بر دل و جان انسان گفتگو می‌کند. او با اشاره به آینه و تصویر معشوق، عشق را همچون راز و رمزی می‌داند که دل را به کام خود می‌کشد. در ادامه، شاعر از کشمکش‌های روحی بین دین و عشق صحبت می‌کند و ابراز می‌کند که به رغم همه اصول و قواعد، سرنوشت او به عشق و محبت کشیده شده است. او اشاره می‌کند که در دنیای عشق، گاهی سرنوشت افراد به راحتی به دامان عشق افتاده و عشق خوشبختی یا حتی بدبختی را به ارمغان می‌آورد. در پایان، حافظ خود را به عنوان یک صوفی ذکر می‌کند که با دل سوخته و در عین بدنامی، به کمال و عشق می‌رسد.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد

عارف از خندهٔ مِی در طمعِ خام افتاد

هوش مصنوعی: عکس چهرهٔ تو وقتی در آینهٔ شیشه‌ای نمایان شد، عارف از نشئگی و شادی شراب به وسوسه و خواستهٔ بیهوده دچار شد.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# حُسن رویِ تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد

هوش مصنوعی: حُسن و زیبایی چهرهٔ تو در یک نمایی که در آینه نشان داد، باعث شد تا این همه تصویر در آینه‌های خیال و توهم به وجود بیاید.

# این همه عکسِ می و نقشِ نگارین که نمود

یک فروغِ رخِ ساقی‌ست که در جام افتاد

هوش مصنوعی: تمامی تصاویری که از می و نقش‌های زیبا در ذهن ما شکل گرفته، در واقع نتیجه‌ی یک تابش نور است که از چهرهٔ معشوق (ساقی) بر روی جام افتاده و این زیبایی را به وجود آورده است.

# غیرتِ عشق زبانِ همه خاصان بِبُرید

کز کجا سِرِّ غمش در دهنِ عام افتاد؟

هوش مصنوعی: عشق به قدری قوی است که زبان همه خواص (کسانی که در عشق معرفت دارند) را بریده و خاموش کرده است، اما سوال اینجاست که چگونه راز غم عشق او (ساقی) به زبان عامه مردم نیز رسیده و منتشر شده است؟

# من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم از عهدِ ازل حاصلِ فرجام افتاد

هوش مصنوعی: من از مسجد (محل عبادت) به خرابات (محل معاصی و دل‌سپردگی به عشق) نیفتاده‌ام؛ بلکه این وضعیت نتیجه و سرنوشت ازلی من است که به وقوع پیوسته است.

# چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار؟

هر که در دایرهٔ گردشِ ایام افتاد

هوش مصنوعی: چه کار کند کسی که نمی‌تواند از دایرهٔ زمان خارج شود؟ هر کس که به گرداب تحول و تغییرات زندگی افتاد، مانند یک پرگار به دور خود می‌چرخد.

# در خَمِ زلفِ تو آویخت دل از چاهِ زَنَخ

آه، کز چاه برون آمد و در دام افتاد

هوش مصنوعی: دل من در حلقه‌های زلف تو گرفتار شده و از چاه عشق خارج شده است، اما دوباره در دام دیگری افتاده است.

# آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کار ما با رخِ ساقیّ و لبِ جام افتاد

هوش مصنوعی: ای خواجه، عاقبت کاری که در صومعه انجام دادی، به جایی رسید که حالا باید به من و جمال ساقی و لبِ شراب توجه کنی.

# زیرِ شمشیرِ غمش رقص‌کُنان باید رفت

کـ‌آن که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد

هوش مصنوعی: زیر فشار اندوه و غم او باید با شادی و رقص پیش رفت، زیرا کسی که به عشق او کشته شود، به سرانجام خوبی دست پیدا می‌کند.

# هر دَمَش با منِ دل‌سوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایستهٔ انعام افتاد

هوش مصنوعی: هر لحظه محبت و نوازش او نسبت به من، که دل‌سوخته‌ام، متفاوت و جدید است. این مراسمی که من برگزار کرده‌ام، نشان‌دهندهٔ شایستگی‌ام برای دریافت پاداش و انعام از اوست.

# صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی

زین میان حافظِ دل‌سوخته بدنام افتاد

هوش مصنوعی: صوفی‌ها (عارفان) همه با هم دوست و در حال تماشا هستند، اما در میان آن‌ها، حافظ که دلش شکسته و رنجیده است، بی‌اعتبار و بدنام شده است.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش فریدون فرح‌اندوز
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش سهیل قاسمی

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش فاطمه زندی

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش محسن لیله‌کوهی

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش پری ساتکنی عندلیب

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش فریبا علومی یزدی

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش سارنگ صیرفیان

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش مریم فقیهی کیا

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش احسان حلاج

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش افسر آریا

غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش نازنین بازیان

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش من بخوانم

شرح صوتی غزل شمارهٔ ۱۱۱ به خوانش محمدرضا ضیاء
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش

پیشنهاد مشق شعر

سلمان ساوجی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۱۳

در ازل، عکس می لعل تو در جام، افتاد

عاشق سوخته دل، در طمع خام افتاد

جام نمام ز نقل لب تو، نقلی کرد

راز سر بسته خم، در دهن عام افتاد

خال مشکین تو بر عارض گندم گون دید

[...]

صوفی محمد هروی » دیوان اطعمه » بخش ۱۲۹

عکس روی تو چو در آینه جام افتاد

عاشق سوخته دل در طمع خام افتاد

مشاهدهٔ ۱ مورد هم آهنگ دیگر از صوفی محمد هروی

نظام قاری » دیوان البسه » غزلیات » شمارهٔ ۴۷ - خواجه حافظ فرماید

در ازل عکس می لعل تو در جام افتاد

عاشق سوخته دل در طمع خام افتاد

در ازل پرتو کرباس براندام افتاد

هر کجا برهنه در طمع خام افتاد

تانگردید بسر نیک نیامد دستار

[...]

جامی » دیوان اشعار » واسطة العقد » غزلیات » شمارهٔ ۱۶۰

پرتو روی تو بر باده گلفام افتاد

باده شد آتش ازان پرتو و در جام افتاد

آستین کرمت دید ز ساعد پر سیم

عاشق خام طمع در طمع خام افتاد

طبل خوبی چه زند پیش تو خورشید آخر

[...]

امیرعلیشیر نوایی » دیوان اشعار فارسی » غزلیات » شمارهٔ ۱۴۶ - تتبع خواجه

از رخت عکس مگر در می گلفام افتاد

یا گل از گوشه دستار تو در جام افتاد

چون گل خشک بود بسته به گلدسته تر

شکل داغ تو که بر جسم گل‌اندام افتاد

گر نه آن مغبچه از دیر برون آمد مست

[...]

مشاهدهٔ ۱ مورد هم آهنگ دیگر از امیرعلیشیر نوایی

مشابه‌یابی بر اساس وزن و قافیه

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۳۳ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

نگین شکروی در ‫۱۷ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸۸، ساعت ۲۳:۱۲ نوشته:

بادرودوسپاس فراوان
درمصراع دوم بیت چهارم بجای"کز" باید "از"
نوشته شود.
---
پاسخ: با تشکر، در تصحیح قزوینی-غنی «کز» ثبت شده، جهت تطابق با این تصحیح تغییری اعمال نشد.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

مجید باهر در ‫۱۵ سال و ۶ ماه قبل، شنبه ۲۷ فروردین ۱۳۹۰، ساعت ۱۴:۴۹ نوشته:

سلام به دوستداران غزلیات لسان الغیب
مصراع دوم بیت چهارم (کز) مناسب تر است
زیرا کاف حرف تعلیل است درین بیت یعنی محصول بیت چنین است که غیرت عشق زبان خاصان (اهل عشق و رمز را برید )خاصان از تعجب که چطور شد سِر عشق بدهان عموم افتاد و بسر غم جانان از کجا مطلع شدند

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

مجید باهر در ‫۱۵ سال و ۶ ماه قبل، شنبه ۲۷ فروردین ۱۳۹۰، ساعت ۲۲:۰۶ نوشته:

سلام
درین غزل یک بیت دیگر نیز به حضرت خواجه منسوب است
که در بعضی از نسخ امده
راست بین از نظر راست بمقصود رسید
احول از چشم دو بین در طمع خام افتاد

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

رضا در ‫۱۳ سال و ۱۰ ماه قبل، سه‌شنبه ۵ دی ۱۳۹۱، ساعت ۱۶:۵۱ نوشته:

این شعر را زنده‌یاد ایرج بسطامی به آوازی جاویدان در خاطر ما ماندگار کرد

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

امین کیخا در ‫۱۳ سال و ۵ ماه قبل، جمعه ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۲، ساعت ۱۶:۵۶ نوشته:

وهم از کلمه بهمن درست شده است به عربی رفته سپس ، وهمن یعنی فکر نیک و ن ان افتاده در فرایند گردانش به عربی و وهم شده است و البته أوهام هم داریم حالا

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

محمد در ‫۱۳ سال و ۳ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۸ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۰۲:۰۰ نوشته:

این غزل زیبا توسط استاد فقید محمدرضا شجریا ن خسرو آواز ایران در یک محفل خصوصی (در دستگاه نوا اگر اشتباه نکنم ) با همراهی پیانو اجرا فرمودند.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

juki در ‫۱۲ سال و ۶ ماه قبل، دوشنبه ۱۸ فروردین ۱۳۹۳، ساعت ۲۳:۱۹ نوشته:

با سلام و درود.با نظر خانم شکروی موافقم.یعنی در مصراع دوم بیت چهارم (به دلایل زیر )"از کجا " باید درست باشه:
زبان خاصان اصلاً بریده هست و اونها نبودن که سر غم رو فاش کردن.بلکه معشوق ازلی و ابدی عالم خودش اون "راز" رو اعلام عمومی کرده بود.اگه "کز کجا" باشه معنای بیت عوض میشه ، به این شکل که: زبان خاصان رو به این دلیل که سر غمش رو گفتن، بریدن .ابیات زیر بهتر ثابت میکنه که کلمه "از کجا" درست هست:
1 جمال خویشتن را جلوه دادند به یک جلوه دو عالم رام کردند
دلی را تا به دست آرند، هر دم سر زلفین خود را دام کردند
نهان با محرمی رازی بگفتند جهانی را از آن اعلام کردند
چو خود کردند راز خویشتن فاش عراقی را چرا بدنام کردند؟
2 ز هر ذره نهانی ناله عشق تو بشنیدم جهانی را رقیب خویش دیدم ناله سر کردم
3و مهمتر از همه : سر خدا که عارف سالک به کس نگفت ---- در حیرتم که باده فروش از کجا شنید(غزل 243 از حضرت حافظ)

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

عبدالعظیم طبیب در ‫۱۱ سال و ۳ ماه قبل، چهارشنبه ۳۱ تیر ۱۳۹۴، ساعت ۱۸:۲۷ نوشته:

فکر می کنم این بیت نیز مربوط به همین غزل است که در بعضی نسخ نیامده :
جلوه ای کرد رخش روز ازل زیر نقاب
عکسی از پرتو آن بر رخ افهام افتاد

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

جاوید مدرس اول رافض در ‫۱۰ سال و ۸ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۷ بهمن ۱۳۹۴، ساعت ۱۱:۴۲ نوشته:

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>
****************************************
****************************************
این همه عکس مَی و ............. که نمود
یک فروغ رخ ساقی‌ست که در جام افتاد
نقش مخالف: 18 نسخه (801، 818، 836 و 15 نسخۀ متأخر یا نامُورَّخ) خانلری، عیوضی، نیساری(بیت را در حاشیه آورده است)
نقش نگارین: 3 نسخه (803، 827، 893) قزوینی- غنی، سایه، خرمشاهی- جاوید
نقش محالت: 2 نسخه (813، 898 کتابخانۀ مجلس)
رنگ مخالف: 866
جام مخالف: 898 کتابخانۀ ملی ملک
غزل 107 را 39 نسخه دارند اما بیت فوق در 25 ضبط شده است و از نسخ کاملِ کهن، نسخ مورخ 819، 821، 823، 824 و 825 آن را ندارند.
«نقش مخالف» همان «اختلاف صُوَر» در بیت زیر است:
ز اتحاد هیولا و اختلاف صُوَر
خرد ز هر گل نو، نقش صد بتان گیرد
****************************************
****************************************

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

میثم طاهری در ‫۱۰ سال و ۶ ماه قبل، دوشنبه ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۱۶ نوشته:

با سلام
این غزل زیبا را حضرت استاد شجریان به زیبایی هر چه تمام تر در دستگاه نوا به همراهی پیانو جناب محمد ذوالفنون خوانده اند با آرزوی سلامتی و طول عمر برای ایشان

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

یوسف شیردلپور در ‫۳ سال و ۱۰ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۵ آذر ۱۴۰۱، ساعت ۱۳:۵۶ پاسخ داده:

درود برشما بی نهایت زیبا فوق تر از

فوق العاده این اثرفاخر استاد شجریان

مانندهمه اجرهای دیگرشان

💕💕🙏

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۸ سال و ۷ ماه قبل، دوشنبه ۶ فروردین ۱۳۹۷، ساعت ۱۹:۲۶ نوشته:

.

عکس روی تو چو در آینه ی جام افتاد

عارف از خنده ی مِی در طمع خام افتاد

این غزل یکی ازنغزترین ومهّمترین غزلهای عارفانه ی حضرت حافظ است.

مخاطب غزل، دلدارِ دلدادگان ، معشوق ازلی ومشترکِ عشّاق عالم، خداوندیکتاست‌.

حافظ دراین غزل وچندغزل دیگر،خاطرنشان می سازد که این همه شکوه وزیبایی وجلال وجبروت درذرّات هستی، شامل جمادات نباتات وحیوانات و زمین و آسمان، تنها یک فروغ از رُخسار خیال انگیزساقیِ هستی وآفریدگارتواناست. هرچه رادرجهان هستی مشاهده می کنیم تنها جلوه ای بسیاراندک ازجمال الهیست ماهرگزنمی توانیم بااین درک اندک وعقل ضعیف،تصوّری درست ازجمال کبریایی او داشته باشیم هرتصورما ناقص ونادرست خواهدبود تنها می توانیم به این اندک درک ناچیز دلخوش کنیم که تمام جهان هستی باهمه ی زیبائیهای خیال انگیزش تنها یک عکس ازفروغ رخ زیبای اوست.

عکس روی تو: جلوه ای ازجمال تو

جام : ساغر،پیاله ای که باآن شراب نوشند. جام دراینجا وسایرغزلهای عرفانی، کنایه از دل خون آلود آدمیست که محلّ دریافت فیوضاتِ الهیست. یعنی به عبارتی عنایات ولطف خداوندی، شراب نابیست که درجام دل آدمی فرومی ریزد واورا راسرمست ومسرورمی سازد. حالا همین جام(دل) به آئینه تشبیه شده وفیوضات خداوندی رابه پیرامون انعکاس می دهد. دلی که شاداست اطرافیانش رانیزمسرور و شادمان می سازد چونان آینه ای که نور رامنعکس می کند واطراف راروشنایی می بخشد.

عارف: دانا ودل آگاه،فرزانه وفرهیخته که عبادتها وبندگی اَش برعکس عابدان وزاهدان طمّاع، ازروی آگاهی وعشق است نه ترس ازعذاب وآتش جهنم!

جام وپیاله استعاره ازدل آدمیست امّا باده ی این جام ازجنس چیست؟ شرابی که محصول انگور است یاشرابی که محصول معرفت وشعور؟

روشن است که واژه ی "عارف" مارا به معرفت وآگاهی دلالت می کند وشرابِ این جام همان معرفت وشعور وداناییست.

امّاخنده ی مِی چیست : خنده مِی درحقیقت استعاره از صدایِ ریزش می از صُراحی در پیاله هست که به صدای قهقه ی خنده تشبیه شده است. ازریزش شرابِ فیوضات الهی به پیاله ی دل عارف، صدای قهقه ی خنده برمی خیزد چراکه،عکس رُخ یاردرپیاله ی دل آدمی افتاده و شرابِ داخل پیاله ازشدّتِ مستی قهقهه می زند! پس شراب به وضوح خندان وسرمست است

طمع خام: هوس وتمنّای امری که ممکن نباشد. خواهش بیجا وتوقّع بی حاصل.

معنی بیت: جلوه ای ازجمال وزیبائی ِ تو درآئینه ی دل متجلّی وپدیدار گردید، بعضی به واسطه ی معرفت ودانش، بصیرت داشتند ودیدند وبعضی ازروی جهالت ونادانی ندیدند ودرنیافتند. عارف که به ظاهر،نسبت به سایر مردم، ازحُسن و زیبائیهای توآگاه تربود، عکس تورا وجلوه ای ازجمال تورادید وصدای ریزش فیوضاتِ مستی بخش توراشنید ازهول اشتیاق وهیجان وصال سرازپانشناخت! هول وهیجان وجودش رافرا گرفت، بیچاره توهّم گرفت! گمان کردکه به سرمنزل مقصود رسیده وبه وصال تونایل شده است!! در صورتی که چیزی که دریافت کرده،فقط یک فروغی ازجمال توبوده است. ما بااین ظرفیت اندک خردوفهم،هیچ تصوردرستی ازجمال کبریایی خداوند نخواهیم توانست متصوّرشد نباید درطمع خام بیافتیم.

عارف هم که باشی وصال به این سهولت وسادگی رُخ نمی دهد توقّع غیرممکن نداشته باش! راه دراز وپُر خطری بایدطی گردد،خون دلها باید خورد و خاکسترجان برباد بایدسپرد تاواردِ حرم وصال یار شد.

حافظ دراینجا به کنایه به عارف طعنه می زند که ای عارف به معرفت خویش غُرّه مشو! بادانش معرفت شاید توانسته باشیم تجلّیِ جلوه ای ازجمال یاررامشاهده کنیم امّا "وصال یار" تنها به معرفت ودانش ودفتربه دست نمی آید باید معرفت قلبی داشت معرفت قلبی دانشی نیست که کسی بتواند ان رادرمدرسه ومکتب تدریس دهد باید صدق واشتیاق عظیم درونی به حدّی باشد که این بذربشکفد وثمردهد.

بایدخالصانه عشق ورزید باید خودرا ازبندِ دانش ودفتر وتعلّقاتِ دینی ودنیوی واُخروی خلاص کرد وبه معصومیت رسید……

درخرقه چوآتش زدی ای عارفِ سالک

جَهدی کن وسرحلقه ی رندان جهان باش

🌿━━━━━━🌿

حُسن روی تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش در آیینه ی اوهام افتاد

حُسن: جاذبه وجمال وزیبایی

جلوه: ظهور

"آینه" کنایه ازپیاله ی دل

"نقش" معانی زیادی دارد دراینجا به معنی تصویر

اوهام: جمع وَهم، توهّمات وپندارها.

آئینه ی اوهام: آئینه ی خیالات وپندارها

معنی بیت: درادامه ی بیت قبلی وخطاب به معشوق اَزلی: آن هنگام که قصدِ ظهورفرمودی وعکسی ازخویش درپیاله ی دل آدمیان منعکس نمودی وبه ماقابلیّت وظرفیتِ دریافت ارزانی داشتی، نه تنها عارف، بلکه دانا ونادان،عوام وخواص همه دچارتوهّم وهیجان وشوق شدند هیاهویی برپاشد! هرکسی به فراخور دانش وشعورخویش تصوّراتی از جمال توپیداکرد همه خیالاتی شدند واین همه گوناگونیِ برداشتهاو اندیشه های متفاوت پدیدار گردید. درازداحام افکار، فلسفه ها وعقاید ونظرات متضادشکل گرفتند، ادیان یکی پس ازدیگری ظهورکردند و.......خلاصه هر کسی ازتو برداشت متفاوتی دارد همه دربُهت وحیرت فرو مانده اند. خرسندیت مبارک باد که کارحُسن فروشی وجلوه گریِ تو، عجب رونقی پیداکرده است!

بگرفت کارحُسن اَت چون عشق من کمالی

خوش باش زانکه نبود این هردورا زوالی

🌿━━━━━━🌿

این همه عکس مِی ونقشِ نگارین که نمود

یک فروغ رُخ ساقیست که در جام افتاد

عکس می: تصویر‌هایی که بر برصفحه ی آیینه ی جام ِ دلِ آدمی نمایان می شود.

نقش ِ نگارین : تصاویر رنگارنگ، کنایه ازخیالاتی که درسرآدمیان می افتد. استعاره ازمناظرحیرت آور طبیعت وجلوه های اعجاب انگیزهستی شامل همه چیزوهمه کس.

نمود: دیده وشنیده شد،نمایش داده شد، پدیدارگردید.

فروغ: شعاع، پرتو.

ساقی: شراب دهنده، دراینجا ودربسیاری ازغزلهای حافظ ، ساقی خودِ معشوق(بعضی زمینی- بعضی آسمانی) است. دراینجاهمان خالق هستیست. آفتاب وماه وستارگان، نسیم سحرگاهان وباغ ودشت ودمن، پرندگان وجوندگان وخزندگان همه از این شراب هستی سرمست ومسرورهستند فقط این انسان است که بااین همه ادعای خرد وهوش وذکاوت، برای مست شدن روی به جنس تقلّبی ودست ساز خویش آورده است. اگرآدمی نتواند به آوازپرندگان ، به تابش نورآفتاب وماه مست شده وبه سازنسیم سحری به رقص درآید باهیچ وسیله ی دست سازی نخواهدتوانست مستی ورقص وآواز وشادمانی را تجربه نماید.

معنی بیت: این همه،تصوّراتِ گوناگون، تنوّع ِ رنگارنگ، ،تفاوت ،تشابه، وشوروهیجان درهمه ی اجزای هستی که بی تردید شاملِ افکار وعقاید وباورهای آدمیان نیزمی گردد،همه وهمه زائیده ی تجلّیِ تنها یک فروغ ِ جمال زیبای خالق ِ هستی ونیستی هست!

ساقی به چندرنگ مِی اَندرپیاله ریخت

این نقش ها نگر که چه خوش درکدوببست!

🌿━━━━━━🌿

غیرتِ عشق زبانِ همه خاصان بِبُرید

کز کجا سِرّ غم اَش در دهنِ عام افتاد

غیرت: ناموس پرستی وحفظ آن، تعصّب و حمیّت داشتن به چیزی، حسد ورشک بردن

خاصان: آنها که به سرمنزل مقصود رسیده اند مثل ابن منصور یا ابومغیث فارسی بیضاوی معروف به منصورحلّاج بغدادی صوفی ای که در بغداد به دارآویخته شد. اشاره به این نکته هست :

"هرکه رااسرارحق آموختند مُهرکردند ودهانش دوختند.

معنی بیت: معشوق ازلی آن هنگام که جلوه ای کرد وازآن میان عشق ظهورکرد وآن هنگام که آدمیان عشق اورابردل نشانیدند، خودِ عشق که عاشق وشیدای سینه چاک معشوق بود، ازهمه گیرشدن عشق اوبی تاب شد وغیرتش به جوش آمد! تدبیری اندیشید وتصمیمی اتخاذکرد تااسراراو بیش ازاین دردسترس همگان قرار نگیرد! تصمیم عشق این شد که: هرکسی اسرارغم عشق اورادریافت وبه مُرادِ دل رسید زبانش بُریده گردد ویابرسردار آویخته شود تانتواند درهرجایی وباهر نامحرمی، اسرارمگوی اورا برملا سازد.

سِرّخداکه عارفِ سالک به کس نگفت

درحیرتم که باده فروش ازکجا شنید؟!

🌿━━━━━━🌿

من زمسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم ازعهدِ اَزل حاصل فرجام افتاد

"خرابات" خرابات: خرابات به دومعنی بکارمی رود اول به معنی ظاهری وسطحی: مکانی درحاشیه وحومه ی شهرها که افراد بی خانمان وقماربازان وباده نوشان درآنجاجمع شده وبه دورازچشم ماموران حکومتی به فسق وفجورپردازند.

دوم به معنی باطنی وعرفانی: مکان معنوی ومعبدروحانی فارغ ازهردین ومذهب، که وارستگان ورهاشدگان ازتعلّقات دینی ودنیوی،عاشقان وجویندگان حقیقت درآنجاجمع شده وباراهنمایی پیری خردمندوفرزانه، اقدام به تخریب وویران ساختن هرآنچه(شامل باورهاواعتقادات،نامها،مقامها وموقعیتهای اجتماعی،فرهنگی، دینی، قومی،نژادی و.....) که ازجامعه ،مذهب ومدرسه تحمیل شده درتعیین نوع شخصیت آدمی اثرگذار هستند می کنند وازهرنوع علایقی که وابستگی ایجادمی نمایدخلاص می گردند وبنای شخصیت خودراپس ازفروریختن دوباره بازسازی ،نوسازی وبهسازی نموده وازنو متولّدمی گردند تابینش فردی ومسیرخودراپیداکنند.

حافظ معمولاً هردومعنی رامدنظرقرارمی دادتامخاطبان ودوستداران شعر، هرکدام به فراخور درک ودانش ومیزان آگاهی خویش، امکان برداشتهای دلخواه داشته باشند وهیچکس ازبرداشت معنی مأیوس و دست خالی برنگردند.

عهد: زمان، دوران

ازل: آغازخلقت

فرجام: پایان.

درآن دورانِ شکوفایی ریاکاری! که مساجد به تسخیر متظاهرین وریاکاران ِ متعصّب درآمده بود (همانگونه که امروزه مکّه درتسخیر متشرّعین متموّل وثروت اندوزان است) حافظ به چشمان تیزبینِ خویش بارها وبارها به تجربه دریافت که مدعیّان دروغین، عابدان طمّاع و زاهدان ِ متعصّبِ پیش پابین ، مشغول فریب دادن خلقِ خداهستندتا منافع شخصی ِ خودراحفظ کنند! ازهمین رو تصمیم می گیرد تا خودرااز صفوفِ مدعیّانِ دروغین جدا سازد و ادامه ی بندگی را درخارج ازمسجد یعنی خرابات به انجام برساند. حافظ انتظاردارد کسی به عقیده ی کسی فضولی نکند وهرکس به قدر دانش وتوانایی خود، به هرطریقی که دوست دارد به وظایفِ انسانیِ خویش عمل کند وهمه درانتخابِ طریق آزاد بوده باشند. دراینجانیزبه منظور بستنِ دهان مدّعیانِ به ظاهرمتشرّع می فرماید:

مگرنه این است که بنابه گفته ی خودتان،برگی از شاخه ی درختی فرونمی افتد الّا به اراده ی خداوند؟ بنابراین طبق همین قاعده، اراده ومشیّتِ الهی براین بوده که من در خرابات وشما درمسجد به بندگیِ اوبپردازیم ودرکار یکدیگر فضولی نکنیم.

معنی بیت:

سرنوشتِ همه ی ما به دستِ خالق توانارقم زده می شود. من اگرنتوانستم درمسجد به رسم زاهدان وعابدان، بندگیِ خداوند کنم به اراده ی خویش نبوده بلکه ازابتدای خلقت ِ من صلاحدیدِ خداوند این بوده که من سرانجام سرازخرابات برآوَرَم وبه سبکی متفاوت وبه رسم رندان وعاشقان بندگی کنم. این اتّفاقات همه به قلم اراده ی خداوند رقم می خورد وکسی نمی تواند برافکار آن دیگری خُرده بگیرد.

گرزمسجدبه خرابات شدم خُرده مگیر

مجلس وَعظ دراز است وزمان خواهدشد.

🌿━━━━━━🌿

چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار

هر که در دایره ی گردشِ ایّام افتاد

این بیت درتایید وتکمیل بیت قبلیست.

پرگار: ابزاری برای کشیدن دایره و خطوط. قلم دو شاخه ای که یک پای آن ثابت وپای دیگر متحرّک است وبصورت دورانی حرکت می کندو دایره ترسیم می شود. حافظ آدمی را به پای متحرّکِ پرگارتشبیه کرده است یعنی آدمی گاه درشرایطی قرارمی گیرد که چاره ای ندارد ونمی تواندازمسیر تعیین شده خارج وراهی دیگردرپیش گیرد.

معنی بیت: زندگانی همانندِ دایره ای ازنقطه ای شروع(تولّد) ودرنقطه ای (مرگ) خاتمه می یابد. آدمی وقتی دردایره ی گردش ایّام زندگی افتادهمانند پای متحرّک پرگاریست که ناگزیراست مسیرتعیین شده یِ پیش رو را بپیماید وتوان خارج شدن ازمسیر راندارد.

بعضی بااستنادبه چنین بیتهایی حافظ را ازطرفداران نظریّه ی جبر وبی اختیاری می شمارند! غافل ازاینکه نگرش ِ حافظ دراین بحث که انسان اختیاری ازخود ندارد مطلق نیست وشامل بخش هایی اززندگانی می شود نه همه ی جوانبِ آن. ما وقتی به این دنیا می آئیم ازما سئوال نمی شود که آیا دوست داریم وارد این دایره ی زندگانی شویم یانه؟ برایمان تصمیم می گیرند وماچشم براین جهان هستی می گشائیم. بازازماسئوال نمی شود که آیا دوست داریم درکدام نقطه ازجهان متولّد شویم! پدرومادرمان ازقبل انتخاب شده است،محل زندگی، برادرو خواهر وبستگان، حتّی ناممان ،دین ومذهبمان و فرهنگی که با آن رشد ونموّ خواهیم کرد برایمان انتخاب می شود وما حداقل تازمان بلوغ هیچ اختیاری ازخودنداریم! روشن است که بعدازبلوغ نیز هرتغییراتی که درزندگانی ایجاد کنیم بخش عظیمی ازتغییرات ،متاثّرازمحیط وگذشته ی ما خواهد بود وما همانندِ آن پای متحرّکِ پرگار دردایره ای حرکت خواهیم کرد که برایمان مقدّر شده است. درحقیقت دربعضی جنبه های زندگانی، یک پای ادمی ثابت ویک پای دیگرمتحرک همچون پرگاریست که فقط دریک مسیرمشخص قادربه حرکت است!

ضمن آنکه حافظ اشعاربسیاری دیگربر ردِّ نظریه ی جبرگرایی دارد مانند:

چرخ برهم زنم اَرغیر مُرادم گردد

من نه آنم که زبونی کشم ازچرخ فلک

بنابراین شایسته آن است که بگوئیم حافظ معتقد است که آدمی دربخش هایی اززندگانی هیچ اختیاری ازخود ندارد ودربخش هایی نیز صاحب اختیار واراده هست واگر بخواهد می تواند فلک راسقف بشکافد وطرحی دیگراندازد. حافظ همیشه بهترین طریق هارابرمی گزیند وهیچ برچسبی نمی پذیرد.

اندیشه های ناب حافظ همه متضاد،متنوّع ومتغیّرند. شاید درنگاه سطحی،اندیشه های این چنینی نشانه ی بی ثباتی شخص قلمدادشود امّااززاویه ای دیگر ودر نگاه عمیق تر می بینیم که اصلاً ذات وسرشت همه چیز برپایه ی تضاد وتنوّع وتغییر استواراست واندیشه هانیزبرای باطراوت وتازه ماندن وپویایی، می بایست دایم درحال تغییر ودگرگونی باشند چراکه همه چیز درحال تغییراست واگر چنانچه اندیشه ای ثابت بماند ونرمش وانفعال نداشته باشد بی تردید ویژگی ِ پویایی خودرااز دست خواهدداد ومبتلا به روزمرّگی وتوقف خواهدشد.

تضاد وتغییردربینش حافظانه موج می زند واین نشانه ی فرهیختگی ،فرزانگی و روشنفکری حافظ است نه بی ثباتی. تاآنجاکه گاه می بینیم که تضاد وتناقض، به مددِ نبوغ ِ سرشار حافظ،دریک بیت جمع می شوند! یعنی یک مصراع برپایه ی جبرگرایی ویک مصراع دیگربرپایه ی اراده واختیار سروده می شود!

گرچه وصالش نه بکوشش دهند

هرقَدَر ای دل بتوانی بکوش

🌿━━━━━━🌿

درخم ِزلف توآویخت دل ازچاه زَنَخ

آه کزچاه برون آمد و دردام افتاد

آویخت: آویزان شد

چاه زنخ: گودی چانه ی معشوق که درادبیّات عاشقانه به سیب زنخ وچاه زنخدان معروف شده ودلهارابه سوی خودمی کشاند.

معنی بیت: دل عاشق پیشه ی من، که درچاه زنخدان توگرفتارشده بود به امیدِ آنکه ازاین چاه بیرون بیاید وخودرانجات دهد ازانحنای زلف تورامحکم گرفت وآویزان شد امّا نجات پیدا نکرد ازچاه زنخدان که بیرون آمد درحلقه ودام زلف توگرفتارشد.

ازعشق توهیچ گریزی نیست سراپای تو فریبنده، جادویی و دلستاننده هست.

درجایی دیگرمتضاد این اتّفاق وعکس قضیّه ی(ازچاه درآمدن ودردام افتادن) برای جانِ عاشق رخ می دهد:

جانِ عُلوی هوس چاه زنخدان توداشت

دست درزلفِ خم اندرخم زد!

🌿━━━━━━🌿

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کارما با رخ ساقی و لب جام افتاد

آن شد: آن زمان سپری شد وگذشت.

"ای خواجه" دراینجا کنایه از پیروبزرگِ صومعه است، صومعه دار

معنی بیت: ای حضرت آقای صومعه دار، دیگرآن زمانی که من به دنبالِ حقیقت به صومعه می آمدم گذشت وسپری شد! من راهِ خودرا پیدا کرده ام ودیگربه صومعه برنخواهم گشت. راه انتخابی من طریق عشق ومحبّت ودلدادگیست . سرکارم با رخ زیبای ساقی ولب پیاله افتاده است بعید بنظرمی رسد که من ازاین لذّت مُدام دست کشیده وبه صومعه بازگردم!

اگرامام جماعت طلب کند امروز

خبردهید که حافظ به مِی طهارت کرد

🌿━━━━━━🌿

زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت

کآنکه شدکُشته ی اونیک سرانجام افتاد

معنی بیت:

باید با شور واشتیاق قلبی غم واندوه عشق راپذیرفت حتّی اگرشمشیر بوده باشد باید رقص کنان به استقبالش رفت وجان افشانی کرد. زیراهرکه دراین طریق مقدّس جان بسپارد رستگارشده وبرسرزمین سعادت وجاودانگی گام خواهدنهاد.

درحقیقت آدمی وقتی عاشق می شود میمیرد وآدم تازه ای متولدمیگردد. عشق حقیقی برای کسانی رخ می نمایدکه ازمرگ هراسی نداشته باشندوآماده ی مردن بوده باشند. برای همین است که تعدادعاشقان حقیقی بسیار کم هست چون اغلب مردم ازمرگ می هراسند ازطرفی هم نمی توانند ازفیض عشقبازی چشم پوشی کنند.

منِ شکسته ی بدحال زندگی یابم

درآن زمان که به تیغ ِ غمت شوم مقتول

🌿━━━━━━🌿

هر دَم اَش با من دلسوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایسته ی انعام افتاد!

عاشق پیشگان ممکن است درطول زندگانی خویش بارهاوبارها بامشاهده ی زیبارویان مبتلا به شیفتگی وشیدایی شده و هرازچندی اززیارت عشقی به زیارت عشقی دیگر رفته وازقلّه ای به قلّه ی دیگرصعودکنند واندرون خویش راباعشقبازی، لطف وصفایی دیگر بخشند. حافظ نیز باهمین روند، طبع جوشان وعواطف خودرا دچارچالش احساسات برانگیزمی نمود. شاعری همچون حافظِ شیدا وبیقرار، بایدکه زندگانی خودرابرمدارعشق ودلدادگی نهاده وروزهای زندگی راعاشقانه سپری می نمود تاتوانسته باشد شعربسراید، آوازبخواند وفشارهای روزمرّه ی زیستی راتحمل کند.

هرچندکه عشقورزی مستمر، سختی ها ومشکلات فراوان خودرا دارد لیکن عاشقان چاره ی دیگری پیش رو ندارندو بایدکه زندگی را عاشقانه سپری کنند چراکه زندگانی براساس مصلحت گرایی ومنطق وعقل درنظرگاه آنها هیچ جذابیت و لطف خاصی ندارد.

مرابه کارجهان هرگز التفات نبود

رخ تودرنظرمن چنین خوشش آراست

زندگانی بربسترعشق به سبک حافظانه، شرایطی را رقم می زند که شادمانی، جاودانگی وسعادتمندی درلحظه لحظه های زندگی جاری وقابل لمس باشد. درچنین حضورآگاهانه وعاشقانه، دل عاشق به رودخانه ای ازشعرهای جهان، تبدیل شده و زیبائیها ولطافتهای خیال انگیزی پدیدارمی شودوبه پیرامون خویش صفاوطراوت وتازگی می بخشد

معنی بیت:

حضرت دوست دَم به دَم لطف وعنایتش راشامل حال منِ جگرسوخته می کند ومراشرمسارمی سازد. ببینید من فقیرومسکین وناتوان چه پاداش های گرانقدری ازپادشاهِ هستی می گیرم!

گرچه می گفت که زارت بکُشم می دیدم

که نهانش نظری با من دلسوخته بود!

🌿━━━━━━🌿

صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی

زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد

نظرباز: کسی که بانظرانداختن درزیبائیها به ویژه زیبائیهای رخسارآدمی، لذّتی روحانی می برد وبه منبع مطلق زیبایی می رسد.

انسان عاشق پیشه ونظرباز، در مشاهده و مکاشفه ی زیباییها(شامل همه نوع زیبایی) هر روز بیشتروعمیقتر به رازهای نهفته ی خلقت و به شکوه وجلال دستگاه آفرینش پی می برد، کمالجویی واشتیاق او در عشق ورزی بر کل تمامیّت هستی گسترش یافته وازلذتهای گذرا وفریبنده ی غریزه های حیوانی فاصله میگیردو همین این امر، خود مبنای اخلاقیّات وسنگ بنای فضایل انسانی می گردد. درک "عالم زیباشناختی و نظربازی" برای همگان میسّرنیست وتنهاکسانی که عشق حقیقی راشناخته وهمانندحضرت حافظ ، تجربه ی شهود واشراق اندوخته وسرشارازذوق وشوق بوده باشند می توانند دراین عالم ملکوتی به سیروسیاحت پرداخته وازمشاهده ی زیبائیها محظوظ وبهره مند گردند. تنها راه رسیدن به این مقام ودریافت شایستگی،عشق است واخلاص عمل.

درنظرگاه حافظ، روح انسان در عالم مجردات( قبل از ورود به این دنیای خاکی) فروغی ازتجلّی معشوق اَزلی یاهمان "حقیقت زیبایی و حُسن مطلق" رادرزمان خلقت دیده وتجربه نموده است ازهمین رو با مشاهده ی زیبائیها هرچندمجازی ونسبی،به یاد ان زیبایی مطلق که سابقاً درک نموده،زیروزبر شده وبرانگیخته می گرددوهوای عشق او را برداشته وازخودبیخودمی کند.

میان نظربازی وهوسبازی بازی تفاوت بسیار است. آنها که اندیشه هایشان ازشکم وشهوت فراتر نمی رود نظربازی را نوعی هوسبازیِ محترمانه می شمارند! نظربازی یکی ازارکان مهّم رندیست وحافظ نیز سرحلقه ی نظربازان بوده است.

دراینجا حافظ به صوفیان طعنه می زند که شما درحقیقت ذاتاً میل به نظربازی دارید وبه موقع مناسب وپنهانی، نظربازی آنهم شاید ازنوع هوسبازی را انجام می دهید وظاهرخودرابا ریاری می آرائید وخودرا دیندار ومتشرّع نشان می دهید لیکن مرا به هوسبازی متّهم ودرمیان مردم بدنام می کنید!

معنی بیت: صوفیان همه درحقیقت نظرباز هستند و همه نوع نظربازی به قصد هوسرانی انجام می دهند و شناگران ماهری دراین عرصه می باشند. امّا ازاین میان تنها حافظ هست که به بدنامی مشهورشده است! حافظِ دلسوخته ریاکاری وتظاهر بلد نیست ونمی تواند تظاهربه تقوا وپاکدامنی کند.

دوستان عیبِ نظربازی حافظ مکنید

که من اورا زمحبّان شما می بینم

https://rezasaghy.blogfa.com/

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

کابِر در ‫۵ سال و ۲ ماه قبل، چهارشنبه ۲۷ مرداد ۱۴۰۰، ساعت ۱۹:۳۶ پاسخ داده:

حافظ فقط با رضا...ایکاش فامیل شریفت رو میدونستم یا میشد باهاتون حرف بزنم...من کل حافظ رو با شرح شما یه دور خوندم و بعد سراغ کتب دیگر با رید بازتر رفتم

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۴ روز قبل، دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۹ پاسخ داده:

ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

یوسف شیردلپور در ‫۳ سال و ۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۲ آذر ۱۴۰۱، ساعت ۰۸:۲۱ پاسخ داده:

جناب اقای رضا خیلی متن ونوشتارتان رسا وجامع بود سپاس خدای راکه همانند حافظ وعراقی جامی سعدی مولانا شاعران معاصر مشیری کدنی نیما وخوان را به ما هدیه کرد، وچه زیباست که چون شماسرورانی را داریم که در برنامه سراسرعشق وابیات پارسی حضوری پررنگ ومفید دارند بهرمند شدم استاد انقدر توضیحتان پیرامون این حاشیه جذاب بود که بنده شخصا سه بار همراه آواز خسرو خوبان استاد شجریان مرور کردم وهربار لذت بردم

09112388986

این شماره من است اگر روزی روزگاری مسیرتان به گیلان افتاد یه کلبه جنگلی هست که محل سکنای ماست وباعث افتخارماخواهد بود که دمی درکنار استادان گرانقدری چون شما اهل شعر وادبیات باشیم

ماناباشید❤️✋

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۴ روز قبل، دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۱ پاسخ داده:

درود برشماجناب شیردل عزیز ممنون ازلطف ومحبت وبزرگواری شما🌹🙏

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

تماشاگه راز در ‫۸ سال و ۵ ماه قبل، یکشنبه ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷، ساعت ۱۵:۱۱ نوشته:

عکس روی دوست در لحظه بیگ بنگ در آینه جام می افتد و همه کاینات یک فروع رخ ساقی است که در آیینه جام افتاد.
این همه زیبایی تازه عکس زیبایی کل است
خوش به حال ایرانی زبانان که حافظ دارند به به

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

تماشاگه راز در ‫۸ سال و ۵ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷، ساعت ۱۶:۰۳ نوشته:

شرح بیت 3 از زبان حافظ :
هر دو عالم یک فروغ روی اوست, گفتمت پیدا و پنهان نیز هم

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

برگ بی برگی در ‫۶ سال و ۷ ماه قبل، یکشنبه ۳ فروردین ۱۳۹۹، ساعت ۱۹:۰۵ نوشته:

عکس روی تو چو در آینه جام افتاد
عارف از خنده می در طمع خام افتاد

بزرگ و عارفی چون حافظ که پیوسته جامِ میِ عشق را از دست آن یگانه ساقیِ هستی دریافت می کند و به مراتبِ عالیِ عرفانی رسیده است اکنون نیز جامی لبریز از آن شرابِ ناب را در مقابل خود گرفته، در آن نظر می کند و آنچه می بیند بازتابِ رخسارِ ساقی در جامِ شراب است، یعنی جامهای می تاثیرِ لازم را گذاشته و دیگر خودی وجود ندارد،‌ هرچه می‌بیند هم اوست، پس با این تصویر به درکِ حضور یا وحدت و یکی شدن با حضرتش می رسد، در مصراع دوم خنده می همان شادی و آرامشی ست که پس‌از دریافت جامهای شرابِ عشق به عارف دست می‌دهد، پس‌اکنون که با چشمِ دل یگانگی با خداوند را در آن جامِ شرابِ شادی بخش می بیند طمع ورزیده، خیالِ راهیابی به ذاتِ احدیت را در سر می پروراند که حافظ می‌فرماید خیال و طمع خام است و آرزویی ست دست نیافتنی، در غزلی دیگر میفرماید؛ "با هیچکس ندیدم زان دلستان نشانی/ یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد"، بدونِ شک او به نشان در نمی آید که اگر نشان داشت جسم می بود و تصورِ جسمانی از او شِرک است و دوگانگی، پس عارفی که به وحدت و یگانگی با او رسیده است کُلِ هستی را پرتوی از آن نورِ واحد می بیند و آدرس و نشانی را نیز در همین انوار جستجو می کند که در بیت بعد به آن می پردازد، مولانا نیز در غزلی زیبا می فرماید؛

"چه چگونه بُد عدم را ، چه نشان نهی قِدَم را ؟/ نگر اولین قَدم را که تو بس نکو نهادی "

حُسنِ روی تو به یک جلوه که در آینه کرد
این همه نقش در آیینه اوهام افتاد
میفرماید حُسن و زیباییِ روی یا وجهِ جمالی ساقی یا حضرتِ دوست به یک جلوه و نظر در آینه هستی موجب پدید آمدن اینهمه نقش و نگار یا همان زیبایی های مادی این جهان است شده است که شامل آسمان و کهکشان ها و زمین و کوه و دریاهاست و هر آنچه در آنها می گنجد، پس قابلِ تصور نیست که اگر حضرت حق بدون واسطه و آیینه جلوه می نمود چگونه خلقی در عالم وجود در می آمد یا اصولأ آفرینش و هستی تاب و توانِ جلوه مستقیم را دارد؟ ، پس همه این رنگها و جهانِ هستی بازتابی ست از آن نورِ واحد که در آیینه افتاده است و حافظ آن را آینه اوهام مینامد همانطور که بودا پرده پندار نامیده است، علتِ پندار و توهمِ انسان در این است که هستی و وجود را با چشمِ جسمانی خود می بیند اما عارفان پرده پندار را دریده و با چشمِ جان بینِ خود خداوند را در جزء جزء هستی مشاهد می کنند و غیر از او نمی بینند، بواسطه همین دید است که عارف و انسان کامل وقتی در آیینه جام می‌نگرد خدا را در آن می بیند و وجه و صورتِ خود را عکسی از رخسارِ آن یگانه ساقی، حافظ در اینجا و بیتِ بعد به مَجاز بودنِ جهانِ ماده اشاره می‌کند در مقایسه با جهانِ معنا که حقیقی ست، اما این نگاه به هستی با نظریه های جدیدی که کُلِ وجود را توهم می دانند کاملأ متفاوت است، از نظرِ عرفا هرچه از زیبایی های این جهان را می بینیم و احساس می کنیم آفل و گذرا هستند و بدلیل اینکه حقیقت هیچگاه افول نمی کند پس هرآنچه را در این جهانِ مادی می بینیم حقیقت نیست، بلکه تصویر یا عکسی ست از عالمِ جان و معنا که آن عالم حقیقتِ محض و پایدار است، با همین استدلال عشقهای این جهانی نیز در این قاب دیده می شوند و به همین جهت آنرا عشقهای مجازی نامیده اند، مولانا می‌فرماید ؛

آنچ بر صورت تو عاشق گشته ای / چون برون شد جان چرایش هشته ای

صورتش بر جاست این سیری ز چیست / عاشقا واجو که معشوقِ تو کیست

آنچ محسوس ست اگر معشوقه است / عاشقستی هرکه او را حس هست

چون وفا آن عشق افزون می کند / کی وفا صورت دگرگون می کند

پرتوِ خورشید بر دیوار تافت / تابشِ عاریتی دیوار یافت

بر کلوخی دل چه بندی ای سلیم / واطلب اصلی که تابد او مقیم

بزرگان نه تنها عشق های مجازیِ دلبرانِ این جهان را نفی نمی کنند بلکه لازم و تمرینی برای عشقِ حقیقی می دانند، حافظ جهانِ صورت یا مادی را آیینه اوهام می خواند و مولانا آنرا به دیواری تشبیه می کند که بارتابِ نورِ خورشید بر آن می تابد، درواقع هردو به یک مطلب اشاره می کنند، عرفا و بزرگان با نظر کردن به رخسارِ معشوقِ خود و یا هر جلوه دیگری از خداوند اصلِ زندگی یا جلوه حقیقت را در آن تشخیص می دهند ، پس عاشقِ اصلِ دلدارِ زمینیِ خود می شوند و نه عاشقِ صورت یا وجهِ جسمانیِ او که مَجاز و گذراست، مولانا می خواهد که انسان اصلِ خود را باز بطلبد زیرا که اوحقیقتِ مقیم و پاینده است .

این همه عکسِ می و نقشِ نگارین که نمود

یک فروغِ رخِ ساقی ست که در جام افتاد

در بیتِ قبل می‌فرماید تنها یک جلوه از حُسن و زیبایی رویِ ساقی آفرینشِ هستی را رقم زد و در اینجا نیز تکثر و تنوعِ جلوه های خداوند را تنها یک فروغ از نورِ ساقی می بیند که در جام افتاده است، در جام افتاد یعنی هشیاری که از جنسِ عالمِ معنا و نور است در ظرف و قالبِ یا فُرم در ِآمده است، می و شرابِ انگوری در اینجا کنایه ای ست از هر چیزِ لذت بخش و همه نقش و نگارهایِ جذابِ این جهان از قبیلِ ثروت و مقام و آنچنان که در بیت قبل بیان شد دل برانِ این جهان که همگی مَجاز هستند و عکسی از آن میِ و نقش های حقیقی که با افتادنِ در جام به صورت و جسم در آمده اند ، اما حافظ به مطلبِ مهمِ دیگری نیز در این بیت اشاره می کند و اینکه تمامی این نقشهای رنگارنگِ جهانِ فُرم و می های مجازی که به انسان نموده و هویدا کرده است تنها یک فروغ یا پرتوی از نورِ رخسار ساقی ست که در جام افتاده و این جام همان جامی ست که در الست انسان از آن شراب نوشیده است، پس بنظر می رسد حافظ اشاره به این مطلب دارد که آفرینشِ کُلِ جهانِ ماده برایِ انسان بوده است ، یعنی اگر انسانی خلق نمی شد جامِ الستی نبود تا یک فروغ از رخسار ساقی بر آن بتابد و در نتیجه این همه نقش و نگار و عکسِ شراب برای بهرمندی انسان در این جهان به وجودِ جسمانی درآید ، در قرآن کریم و در آیاتِ متعددی نیز این مطلب بیان شده است، پس‌ اگر خلقِ انسان نبود شاید خداوند دلیلی برای آفرینشِ هستی در جهانِ فرم نمی دید. بعبارت دیگر او جام و جهانِ فرم را در خدمتِ انسان آفرید تا گنجِ پنهان خود را از عالمِ معنا به جهانِ جسم آورده و بواسطه انسان آشکار کند .

غیرتِ عشق زبانِ همه خاصان ببرید

کز کجا سِرًِ غمش در دهنِ عام افتاد

غیرتِ عشق یا خداوند اجازه سخن گفتنِ فاش و آشکارا در باره اسرارِ هستی را به خاصان نمی دهد و در صورتی که بر افشای اسرار پافشاری کنند زبانشان را می بُرد ، یعنی دیگر کلامی از عالمِ غیب به آنان نمی رسد تا برای دیگران بیان کنند و گذرِ آبِ زندگی بر آنان بسته می شود، زیرا خداوند یا عشق نمی پسندد اغیار که طلب و عشقی در آنان نیست به اسرارِ غمِ عشقش آگاه شده و حرفش در دهانِ بیگانگان با عشق بیفتد، در اینصورت آنان نه تنها خود واردِ عرصه عاشقی نمی شوند، بلکه موجب بازدارندگیِ عاشقان و پویندگانِ راهش خواهند شد، پس حافظ که نمی‌خواهد جریانِ پیغامهایِ زندگی قطع شود سخن کوتاه کرده و می فرماید فاش تر از این نمی تواند سخن بر زبان رانده و اسرارِ زندگی را در دهانِ مردمانی که درکی از عشق نداشته و طلبی در آنان نیست بیندازد، اگر طلب و خواستی در انسانی وجود داشته باشد به همین اندازه می تواند به حقیقتِ مطلب پی برده، در مسیرِ عاشقی قرار گیرد و آنگاه رازها به خود بر وی فاش می گردند، همانطور که آقا رضای بزرگوار اشاره کردند غیرتِ عشق پیش از این زبانِ خاصانی چون حسین بن منصور یا حلاج را بریده است، عطار نقل می کند پس از آنکه حلاج را کشتند بند بندِ وجودش ندای اناالحق سر می داد، پس زبانش را بریدند و چون آرام نگرفت بدنش را سوزاندند تا خاموش شود .

آن یار کز او گشت سرِ دار بلند جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد

من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم از عهدِ ازل حاصلِ فرجام افتاد

مسجد نمادِ زهد و عبادتهایی سطحی ست و کسانی که درکی از عاشقی ندارند بمنظورِ بدست آوردنِ آبرو در این جهان و پاداش در جهانِ آخرت روی بدانجا می آورند، اما خرابات لامکانی ست که سالکِ عاشق نورِ خدا را در آنجا می بیند، خرابات لامکانی ست که عاشق در آنجا به خود خراب می شود، از آبروهای تصنعی دست کشیده، بد نامی و طعنِ زاهدان را به جان می خرد تا دلش به نورِ عشق روشن و زنده شود ،‌ پس‌حافظ می‌فرماید همه انسان‌ها در عهدِ الست با خداوند پیمان بستند تا از راهِ عاشقی و خراب شدن به خویشتنِ توهمی، رشد یافته به مراتبِ عالی برسند که چون در پیاله و جام بنگرند بجایِ رویِ خود عکسِ رخ یار را در آن ببینند ، یعنی آن گنجِ پنهان را در زمین آشکار کرده و به جهانیان و همه باشندگانِ عالم بنمایانند،‌ حافظ می‌فرماید حاصل و فرجامِ آن عهد و پیمان و منظور از حضورِ انسان در جهان همین است، پس‌ او به اختیارِ خود در راهِ خرابات و عاشقی نیفتاده است بلکه بر او و هر انسانی مقرر و تکلیف شده است که به این راه برود، مسجد نیز در آغاز بر همین اساس بنا گردیده است اما انسان که اسیرِ ذهن و باورهایِ خود شده مسجد را مکانی برای پرستشِ خدایِ ساخته ذهنِ خود قرار داده است که غیر از آن باور و مذهب که کافر می خوانندش راه بدانجا ندارد و مُجاز به عبادت بر مبنایِ تقلید از گذشتگانِ خود نیست.پس‌حافظ در راستای وفای به عهدِ ازل راهِ خرابات را در پیش می گیرد تا با آن یگانه ساقی یا عشق به وحدت و یگانگی برسد و مسجد را به زاهدان وا می گذارد .

چه کند کز پیِ دوران نرود ؟ چون پرگار

هرکه در دایره گردشِ ایام افتاد

حافظ می‌فرماید انسان پس از گذشتِ قرن‌های متمادی در دایره ای افتاده است و همچون پرگار حولِ محورِ اعتقاداتِ گذشتگان یا درواقع دورِ خود می چرخد و خیالِ اینکه چنین مسجدی را با خصوصیاتِ ذکر شده رها کند در سر ندارد و چاره ای بجز این کارِ عبث برای خود نمی بیند ، یعنی او خود قصدِ خروج از این دایره را ندارد و نمی خواهد که تن به تبدیل شدن بدهد ، علت این است که در پرگار و دایره روزمرگی افتاده ، با کاهلی و بطالتِ ایامِ عمر و فرصتِ گرانبهای زندگی را از دست می دهد ، پس لاجرم تا ابد در چاهِ ذهن و اوهام برجای می ماند، راهِ چاره همتی بلند است و سعی و کوشش برای رهایی از دامِ روزمرگی که نتیجه آن تبدیل و تغییر جهت از زُهد پرستی به خدا پرستی و عاشقی ست و موجبِ نیک سرانجامیِ انسان می شود .

در خمِ زلفِ تو آویخت دل از چاهِ زَنَخ

آه کز چاه برون آمد و در دام افتاد

در ادامه بیتِ قبل می‌فرماید اما اینکه انسان به یکباره از مسجد و چاهِ ذهنی و توهمی خود خارج شده و راهِ خرابات و عاشقی را در پیش گیرد علاوه بر عزم و اراده برای تغییر نیازمندِ لطف و عنایت و سرِ زلفِ حضرتِ دوست می باشد تا به دل و جان در خَمِ آن زلف آویخته و از چاهِ زنخدان و یا ذهن خارج شود تا به دیدارِ رخسارِ حضرتش نایل شده و با او به یگانگی و وحدت برسد، در مصراع دوم می‌فرماید آه که سالک پس از خروجِ از چاهِ زنخ در دام و زنجیرِ عشق او می افتد ، آه و افسوس از این لحاظ که عاشق کارِ عاشقی را سهو و آسان تصور می کند و رخسار حضرتش را بسیار نزدیک می بیند اما پس از خروج از چاهِ ذهن به دشواریِ راه پی می برد، دامی که هر روز بر داغِ فراغ این عشق می افزاید. سعدیِ بزرگ نیز در این رابطه بیتی معروف دارد ؛

سلسله موی دوست حلقه دامِ بلاست / هرکه در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کارِ ما با رخِ ساقی و لبِ جام افتاد

صومعه نیز همانند مسجد نمادِ مسلک و باورهای مذهبی ست،‌ پس‌ حافظ که شوقِ دیدارِ رخسارِ ساقی را درک و طعمِ شرابِ عشق را از دستانِ وی چشیده است هرگز به صومعه و دیر و مسجدی که عباداتِ سطحی و ذهنی در آنجا اصل است و حرفِ اول را می زند پای نمی گذارد و خطاب به خواجگانِ اینگونه اماکنِ مذهبی می‌فرماید آن زمان که همچون آنان در چاهِ ذهن و زنجیرِ باورهای خرافی گرفتار بود گذشته است او معرفت بدست آمده در خراباتِ عشق را با هیچ مکانی معاوضه نمی‌کند. حافظ خصومتی با مذاهب و امکان مذهبی ندارد و حتی در بیتی چنین می فرماید؛ "همه کس عاشق یار است چه هشیار و چه مست / همه جا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت" و این بیت ؛ "در عشق خانقاه و خرابات فرق نیست / هرجا که هست پرتوِ رویِ حبیب هست".

از آغاز سنگ‌بنایِ مسجد و خانقاه و صومعه و کنشت نیز بنا بر عشق و خلوتگاهِِ عاشقان بوده است اما اکنون نام‌ها برای حافظ اهمیتی ندارند و آنچه مهم است ماهیتِ اعمالی ست که در آن اماکن مذهبی انجام می شود، پس او عطای آن اماکن را به لقایش می‌بخشد بخصوص اینکه از خرابات نتیجه مطلوب و فوق العاده موثری را در راهِ عاشقی گرفته است، در غزلهای متعددی می فرماید؛ "چرا ز کویِ خرابات روی برتابم / کز این بِهَم به جهان هیچ رسم و راهی نیست"

از آستانِ پیرِ مغان سَر چرا کشیم / دولت در آن سرا و گشایش در آن در است

امروزه هم می بینیم انسانها و جوانان‌ بسیاری از چنین اعتقادات و اماکنی گریزان هستند زیرا ذاتِ خدایی انسان ریاکاری، خرافات و کاشتِ تخمِ کینه و نفاق را بخوبی از دینِ حقیقی که عاشقی،‌ مهربانی و محبت به یکدیگر است تشخیص می دهد .

زیرِ شمشیرِ غمش رقص کنان باید رفت

کان که شد کشته او نیک سرانجام افتاد

پس عاشقی که راهِ خرابات را برگزیده و از آن نتیجه دلخواه را گرفته است از شمشیرِ غمِ حضرت معشوق غمی به دل راه نمی دهد بلکه رقص کنان می رود تا خویشتنِ دروغین و متوهمش را در معرضِ تیغ و شمشیرِ آن یگانه ساقی قرار دهد، حافظ که در بیتِ هفتم به چگونگیِ رهایی انسان از چاهِ زنخدان و ذهن پرداخته است در اینجا نیز اشاره می کند حتی عاشقانی که با لطفِ حضرتش از این چاه بیرون بیایند قطعآ تعلقاتِ دیگری از جمله دلبستگی به باور و اعتقاداتِ خود دارند، پس راه چاره برای رهایی از همه دلبستگی ها شمشیرِ لطفِ اوست تا خویشتنِ کاذبِ انسان را از میان بردارد و زندهَ خود یا خویشِ اصلیِ عاشق را از میانِ آن کشته بیرون کِشد، پس‌ چنین عاشقی که کُشته او گردید سرانجامی خوش داشته و نیکبخت خواهد شد . در غزلی دیگر میفرماید:

خیالِ تیغِ تو با ما حدیثِ تشنه و آب است / اسیرِ خود گرفتی بکش چنانکه تو دانی

مسیح جمله ای در همین معنا دارد که می فرماید انسان تنها پس از مردن و سپس تولدِ دوباره است که به سعادتمندیِ ابدی می رسد. در قرآن کریم سوره غافر آیه ۱۱ نیز می خوانیم که انسان دوبار در این جهان می میرد و دوبار نیز زنده می شود، منظور از مردنِ دیگر بجز مرگِ جسمانی، مردن به خویشتنِ کاذبِ ذهنیِ انسان است که این مرگ و کشته شدن سرانجامی نیک را برای وی رقم می زند .

هر دَمَش با من دلسوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایسته انعام افتاد

عاشق پس از رضایت و شادمانی از کشته شدنِ خویشتنِ توهمیِ و زنده شدن به اصلِ خود که همان اصلِ زندگی ست دلسوخته می شود، دل سوخته علاوه بر معنی عاشقی یعنی حسرت می خورد که چرا پیش از این خویشتنِ متوهمش را در معرضِ شمشیرِ حضرت دوست قرار نداده است تا به چنین سرانجامِ خوشی دست یابد، در این حالِ وصل است که خداوند دم به دم،‌ یعنی هر لحظه لطف و عنایتِ جدیدی را شاملِ حالِ چنین عاشقی می کند، این لطفهای دیگر می تواند خلاقیت ونبوغ در عرصه های مختلف و برای حافظ در سرودنِ غزل باشد که نصیبِ وی شده است، عاشق در عینِ وصل ، گدایِ چنین الطافِ دمادم است و مستحقِ چنین انعام و پاداشی. در غزلی دیگر میفرماید؛

من اگر کامروا گشتم و خوشدل چه عجب / مستحق بودم و اینها به ذکاتم دادند

صوفیان جمله حریفان و نظر باز ولی

زین میان حافظِ دلسوخته بدنام افتاد

حریف یعنی انسانی که با ساقی هم‌پیاله و به عشق زنده شده است، صوفی در اینجا به معنیِ مثبتِ خود یعنی عارف بکار رفته است که مولانا می‌فرماید از هزاران تنها یکی صوفیِ واقعی ست، نظر باز عارفی ست که با چشمِ نظر و از نگاهِ خداوند جهان را نظاره می کند، پس‌حافظ می‌فرماید صوفیانِ حقیقی همگی حریف و هم پیاله حضرت دوست و دارای نظر و نگرشی خدایی هستند که نظر و نگاهِ عاشقانه به تمامی هستی ست، حافظ می‌فرماید اما در این میان حافظ که او نیز همچون دیگر عارفان دلی سوخته و عاشق دارد بدنام شده و خلق تعبیراتِ عجیب و غریبی از سخنانِ عارفانه او دارند ، نظر بازی را به معنیِ سخیفِ آن در نظر می گیرند و شراب را همان شرابِ انگوری و لابد حافظ را فردی فاسق .

سر فرو بردم در آنجا تا کجا سر بر کنم / لاله ساغر گیر و نرگس مست و بر ما نامِ فسق

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

ققنوس در ‫۶ سال و ۳ ماه قبل، دوشنبه ۲۳ تیر ۱۳۹۹، ساعت ۰۰:۳۱ نوشته:

من نه انم که طمع جز به غیر تو بدارم که به غیر تو نباشد بجز آن طمع خام. شبی و حسرتی و نه امیدی بجز ارزوی برخاستن از خاکستر درگفتگویی مجازی با عزیزی سخت دل بودم این بیت ناگاه ازدل این حقیر فقیر بدترین برزبانم جاری شد.دریغ امد یاد نکنم لسان غیب را که چه نیک گفت حکایت و حقیقت طمع خام و عکس روی جام را. همه هستی طمع خام عشقیست دست نایافتنی .همیشه عاشق باشید.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

دکتر صحافیان در ‫۵ سال قبل، شنبه ۱ آبان ۱۴۰۰، ساعت ۰۷:۴۹ نوشته:

تجلی چهره دلپذیرت چون در زلالی باده افتاد، عارف از شادی و شعف باده( از تجلی یا اشاره به صدای ریختن باده در جام)گمان کرد به دیدارت رسیده است.
۲- و زیبایی چهره ات با یک تجلی در آینه هستی، جهان را که چون نقشهای توهمی است( در مقایسه با حقیقت خداوند)به وجود آورد( خانلری:جلوه ای کرد رخت روز ازل زیر نقاب)
۳- و همچنین از پرتو نور چهره ساقی ازلی در جام وجود، این همه نقشهای گوناگون را -که چون بازتاب در باده هستند- به وجود آورد(خانلری: نقش مخالف: متنوع)
۴-اما آنگاه که راز سر به مهر عشقش، علنی شد، غیرت عشق زبان آگاهان را برید( اشاره به حلاج)
-بازتابهای تجلی:
-عکس روی تو در آینه جام
-حسن روی تو در آینه
-فروغ رخ ساقی در جام
و نتیجه تجلیات:
- عارف طمع تجلی حقیقی می کند
- نقشها در اوهام می افتد
-تمامی نقشهای جهان پدید آمد
و البته ادامه راز هستی که در سه بیت تکرار شد با بیت چهارم رها می شود و با راز تقدیر ادامه می یابد:۵- با اراده خود از عبادت به مستی(ترک خودخواهی) نیفتادم، این سرنوشت نیک، هدیه ازلی بود.
۶- هر که در دایره هستی افتاد، چاره ای جز چرخیدن به دور مرکز همانند پرگار ندارد.
۷- دل عاشقم از چاه زنخدانت به زلفت آویخت، بیچاره! از چاه رها شد و به دام افتاد( ایهام به هبوط آدم، شوق دیدار زلف -جهان یا کثرات- او را به گناه نخستین واداشت)
۸- دیگر ای خواجه در پرستشگاه نمی بینی ام، اکنون کار من با چهره دلربای ساقی و لب جام است( حال خوش دائمی)
۹- زیر شمشیر غم عشق(در بیت ۴ هم آمده) پای کوبان باید جان داد، که کشته این شمشیر بسیار سرانجام خوبی دارد.
۱۰- هر لحظه با این عاشق دیرینه لطفی جدید دارد، وه چه موهبتی با این فقیر دارد!
۱۱- صوفیان جملگی حریف معشوق و باده اند و نظرباز، اما چرا حافظ بدنام شده است؟!( که مایه مباهات است، چون از تظاهر به دور است)
دکتر مهدی صحافیان
آرامش و پرواز روح

پیوند به وبگاه بیرونی

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

سجاد طهرانچی در ‫۴ سال و ۱۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۹ آذر ۱۴۰۰، ساعت ۱۹:۵۱ نوشته:

به نظر این غزل را استاد شجریان در مجلس خصوصی منتشرنشده دیگری هم به همراه سه تار استاد مشکاتیان و نی استاد موسوی خوانده اند:
پیوند به وبگاه بیرونی

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

عباسی-فسا @abbasi۲۱۵۳ در ‫۴ سال و ۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۱۰ آذر ۱۴۰۰، ساعت ۱۲:۱۳ نوشته:

درود

چقدر کار با گنجور سخت شده مخصوصا در معرفی آهنگ ها

اجرای خصوصی آیینه اوهام که جدیدا منتشر شده را نمیشه معرفی کرد و فقط آلبوم های رسمی دیده می شوند

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

علی ... در ‫۴ سال و ۱۰ ماه قبل، جمعه ۱۲ آذر ۱۴۰۰، ساعت ۱۵:۲۷ نوشته:

درود

فعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن (وزن شعر میشه رمل مثمن مخبون اصلم نه رمل مثمن مخبون محذوف)

چرا ؟؟؟چون

فاعلن=محذوف می شود

فع لن=اصلم میشه می شود

فعلن=مخبون محذوف می شود

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

فرهاد انوریان در ‫۴ سال و ۱۰ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۶ آذر ۱۴۰۰، ساعت ۱۲:۱۹ نوشته:

به عقیده این حقیر، این غزل حافظ را میتوان به عنوان منتخبی از بهترین اشعار حافظ در وصف خالق و عبادت مخلوق توصیف نمود

با سلام حضور همه حافظ دوستان و اهل معرفت

میخواهم منظور و سخنم را با شعر خود حافظ شروع کنم آنجا که میگوید:

قدر مجموعه گل مرغ سحر داند و بس که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست

جسارتا درخواستی داشتم از همه کسانیکه تا بحال نظراتشان را ارائه داده و آنانکه نیت بر نظر دادن به اشعار حافظ دارند:

از آنجائیکه این گنجینه ای است یگانه در کل عالم هستی که به دست ما ایرانیان افتاده و موجب سربلندی و افتخار ماست، تمام ادیبان و شاعران همه ملل با آن آشنایی دارند و بعضا آثار خود را از این شاعر الهام گرفته اند حتی برای درک اشعار وی به یادگیری زبان فارسی پرداخته اند( 1). از فرصتی که برایمان فراهم شده به نیکی استفاده کنیم و هر تراوش ذهنی را در اینجا منعکس نکنیم. هر تفکری را ابتدا بررسی و سپس اقدام به ثبت نماییم چرا که بر افکار و اذهان کسانی که هیچ آشنایی قبلی نداشته اند تاثیر گذار خواهد بود.

مثلا در بیت : صوفیان جمله حریفند و نظر باز ولی زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد

حافظ را واقعا بدنام خطاب کرده اند در حالیکه حافظ در واقع هرگز به هیچ دلیل بد نام نشده و در اینجا معنی آن کاملا برعکس، و به معنای خوشنامی و شهرت میباشد ولی حافظ به رسم شکسته نفسی با این کلمه عنوان میکند و هر کس آگاهی کامل به نه فقط اشعار بلکه خود حافظ داشته باشد متوجه می شود معنی کامل آن چنین است :

همه صوفیان ( عارفان و حتی انسان ها) عاشق آفریننده خود و در ارتباط با خالق اند ولی فقط حافظ نامش به سر زبان ها افتاده و شهره عالم گشته است ولی اینگونه نیست که دیگر کسی با چنین قابلیتی وجود نداشته باشد. و یا اینکه حافظ خیلی فرد خاصی باشد.

مثلا : نظر بازی صوفیان به معنای هوسبازی نیست بلکه نظر بازی با خداوند است اینها عاشق خالق خود هستند. حافظ خود را همردیف سایر صوفیان عنوان میکند و میگوید اگر نام من ( صوفی ) بد در رفته دلیل بر متفاوت بودن من ( حافظ) نیست و همه صوفیان مثل هم هستند و افراد قابلی در نوع خود هستند.( جمله حریفند)

سعی کنیم واقعا بدانیم حافظ چه میخواهد بگوید بعد عنوان کنیم و طلا را به مس تبدیل نکنیم...

و یا اینکه یک فرد کاملا آگاه نظرات را ویراستاری نموده سپس در سامانه ثبت شود. باید از این گوهر گرانبها مراقبت شود.

مثلا آیا در این بیت حافظ واقعا گداست:؟

هر دمش با من دلسوخته لطفی دگر است این گدا بین که چه شایسته انعام افتاد

حافظ خودش را در مقابل مخلوق خویش تا حد گدایی پایین میبرد ولی ...

( 1) دکتر احمد تمیم‌داری، استاد تمام گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی، مترجم و پژوهشگر: از قرن هجدهم تا قرن بیستم، ادبیات ایران به ویژه حافظ و سعدی و باز اگر کمی جرات بیشتری داشته باشم باید بگویم حافظ بیشتر از سعدی، در ادبیات جهان نفوذ پیدا کرده است، نمونه آن ولفگانگ گوته است که دیوان شرقی-غربی را با الهام از حافظ نگاشت و از گوته، پرکارتر، فون هامر پورگشتال (Joseph von Hammer-Purgstall، ۱۸۰۰-۱۸۷۶، خاورشناس و مترجم آلمانی-اتریشی) بود که ترجمه های بسیاری از حافظ ارائه کرد و بعد از آنها شاعران آمریکایی، شاعری چون رالف والدو امرسون (Ralph Waldo Emerson ۱۸۰۳-۱۸۸۲، فیلسوف و نویسنده آمریکایی) از دیوان حافظ استفاده کرد اما خودش زبان فارسی نمی دانست و از ترجمه های ( ژوزف فن هامر) پورگشتال بهره گرفت.

( journalistمنیره زینلی
۲۰ مهر ۱۴۰۰،‏ ۱۳:۳۱
کد خبر: 84501634)

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

سعدی در ‫۴ سال و ۷ ماه قبل، شنبه ۱۴ اسفند ۱۴۰۰، ساعت ۱۱:۰۳ نوشته:

من همه حاشیه ها را خواندم ولی چیز عجیب این است که من بیت سوم را در بیشتر کتاب هایی که خواندم به این شکل دیده ام

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود یک فروغ رخ ساقیست که در جام افتاد

که به نظر من قشنگ تر هست به دو دلیل

یک اینکه حافظ بیشتر تضمین هایی که از سعدی میکنه قشنگ در نیومده ولی این یکی واقعا زیباست و واقعا حیفه تضمین به این قشنگی رو کلا متفاوت بنویسیم.

دوم اینکه از نظر خواندن هم قشنگ تر و روان تر هست.

اگر موافق هستید تصحیح کنید. با تشکر

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

یار در ‫۲ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۱۷ دی ۱۴۰۲، ساعت ۰۲:۳۴ پاسخ داده:

درود بر دوست عزیز ( سعدی )

با این حرف که تضمین های حافظ از سعدی اکثرا زیبا نیستند بسیار مخالفم.

و اینکه سایت گنجور برای غزلیات حافظ از نسخه ی غنی_قزوینی استفاده می‌کند که در آن نسخه به این شکل آمده است هرچند من خود همانی که شما فرمودید را بیشتر می‌پسندم.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

در سکوت در ‫۴ سال و ۷ ماه قبل، جمعه ۲۷ اسفند ۱۴۰۰، ساعت ۰۰:۰۹ نوشته:

این غزل را "در سکوت" بشنوید

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

آشفته آنم در ‫۴ سال و ۴ ماه قبل، دوشنبه ۶ تیر ۱۴۰۱، ساعت ۱۵:۰۵ نوشته:

هنوز هم بنده در عجب هستم که چرا بعضی ها عشق حافظ را زمینی می پندارند!!
واقعا اگر همین غزل را انسان بخواند و در معنی عرفانی و صوفیانش تعقل کند خواهد فهمید که اصلا نسبت دادن حضرت حافظ به عشق زمینی یک چیز مضحک و مسخرست
چه قدر حافظ شکسته نفسی های فاخری می کند و خودش را هیچ جلوه می دهد

زیرِ شمشیرِ غمش رقص‌کُنان باید رفت کان که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد
چقدر انسان می تواند مخلص و خالص باشد و درونش هیچ چیزی نباشد جز عشق و شیفتگی ؟
فقط در ایران گمان کنم همچین گوهر های سنگین و گرانبهایی پیدا شود
از حافظ چشم برداری سعدی هست از سعدی چشم برداری مولوی هست باز هم ناشکری کنی سنایی هست از او برداری صاحب سخن عطار است و..................... (بنده قصد مثال داشتم فقط)
1-خواهش می کنم از این گوهر های فاخر به خوبی نگهداری شود و به فرزندان و کودکان و نوجوانان آموزش داده شود
2- خواهشا همچین افراد بلند پایه را با عشق زمینی مقایسه نکنید و حداقل کاری که ما می توانیم در این عصر کنیم برای همچین افرادی یک مطالعه ی آثارشان است و دوم درست فهمیدم منظور شاعر است
این غزل اگر بهترین غزل حافظ نباشد قطعا یکی از 5 غزل برتر حافظ است

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

محمود طیّب در ‫۴ سال و ۳ ماه قبل، دوشنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۱، ساعت ۰۴:۰۷ نوشته:

بحر عروضی غزل رو نادرست نوشتید، وزن درستش این است:

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات/فعلن.

رمل مثمن مخبون مقصور

یا در عروض خانلری:

تن‌ت‌تن تن -ت‌ت‌تن‌تن- ت‌ت‌تن‌تن- ت‌ت‌تن

البته تقریبا پایان یافته به فعلات است.

فقط در شگفتم که حضرت خواجه با اینهمه ذکاوت و زیرکی چرا از قافیه بام استفاده نکردند.

اگر من در آن دوره می بودم به حافظ پیشنهاد میدادم در قافیه بام بسراید:

ذره ای عاطفه در محتسب و زاهد نیست

تشت رسوایی این طایفه از بام افتاد...

شاید خود نیز غزلی بر این نمط و در ادامه همین بیت بداهه، از خود بسرایم به پیشواز حافظ گرانمایه.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

محمد صادقی در ‫۴ سال قبل، پنجشنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۱۲:۵۶ نوشته:

درود

درباره بیت اول، به نطر من خنده می، همان صاف شدن شراب برای نوشیدن است و طمع خام یعنی شراب تازه، که صاف می‌شود آماده خوردن است اما خام است، اهل فن، بعد از رسیدن و صاف شدن شراب کمی آن حرارت می دهند تا به می تبدیل شود. معنی بیت به این اشاره دارد که کسانی که شراب درست می کنند می گویند هر وقت تصویر خود را در سطح شراب دیدید شراب آماده خوردن است و این را به خنده تشبیه نموده و نیز طمع خام ابهام به دو معنی دا رد طمع شراب خام و طمع بی حاصل

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

عاشقانه های حافظ حافظ در ‫۳ سال و ۵ ماه قبل، پنجشنبه ۴ خرداد ۱۴۰۲، ساعت ۰۱:۲۵ نوشته:

خبری از غیب در اوج نا امیدی چون قدرت کائنات در پاسخ به کارهای خیر گذشته

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

یار در ‫۲ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۱۷ دی ۱۴۰۲، ساعت ۰۲:۳۱ نوشته:

بیت ۳ در بعضی نسخ به این صورت آمده که دانستن آن خالی از لطف نیست؛

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود

یک فروغ رخ ساقی ست که در جام فتاد

که این هم بس زیباست و می‌توان در خاطر سپرد.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

حمید در ‫۲ سال و ۸ ماه قبل، سه‌شنبه ۸ اسفند ۱۴۰۲، ساعت ۰۹:۳۴ نوشته:

عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد

عارف از خندهٔ مِی در طمعِ خام افتاد

حُسن رویِ تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد

این همه عکسِ می و نقشِ نگارین که نمود

یک فروغِ رخِ ساقیست که در جام افتاد

غیرتِ عشق، زبانِ همه خاصان بِبُرید

کز کجا سِرِّ غمش در دهنِ عام افتاد

من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم از عهدِ ازل حاصلِ فرجام افتاد

چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار؟

هر که در دایرهٔ گردشِ ایام افتاد

در خَمِ زلفِ تو آویخت دل از چاهِ زَنَخ

آه، کز چاه برون آمد و در دام افتاد

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کار ما با رخِ ساقیّ و لبِ جام افتاد

زیرِ شمشیرِ غمش رقص‌کُنان باید رفت

کـ‌آن که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد

هر دَمَش با منِ دلسوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایستهٔ اِنعام افتاد

صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی

زین میان حافظِ دلسوخته بدنام افتاد

وقتی که تنها عکسی از لذات دنیوی به چشم عارف خورد ( درقالب می ناب) ؛ عارف به طمع افتاد و این همه اوهام در فکرعارفی که خودرا از لذات دنیوی مصون می یابد افتاد .

میبینی که غیرت عشق با نشان دادن شمه ای از خودش، زبان همه مدعیان زهد را بست .

اگر میبینی من از مسجد افتادم به گوشه میخانه تقصیر من نیست ، از ازل تقدیر من بود .

ایام با انسان این میکند، اگر بخواهی مثل پرگار دور خودت نگردی و راهی دیگر بروی

دل من به لطف زلف تو از چاه بیرون آمد ولی در واقع در دام عشقت افتاد .

به خاطر همینه که الان من رو در میخانه و لبم رو به جام میبینی .

این غم شیرین است و باید رقص کنان تن به تیغ شمشیرش داد ( غمش هم شیرین است )

حالا این معشوق هر لحظه یه لطفی به من میکنه ؛واقعا چه گدای خوبی هستم که تو اینطور با لطف کردن به من انعام میدی

صوفیان و زاهدان دروغین همگی چشم چران هستند و در خلوت همه کار میکنند اما من حافظ دل سوخته که همه کارهایم عیان است بدنام شدم

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

فرامرز عبداله پور در ‫۱ سال و ۹ ماه قبل، دوشنبه ۸ بهمن ۱۴۰۳، ساعت ۲۲:۵۶ نوشته:

گول اوزون عکسی کی بیر گُئوزکی تکین جامه دوشیب

گولوشیندن مِئیین عارف طمعِ خامه دوشیب

یوزووون حُسنی کی بیر جُلوه ائدیب آینه ده

گور نَقَدر نقش کی آیینه ی اوهامه دوشیب

بیر بئله عکسِ مِی و نقش و نگاری کی ائدیب

بیرجه ایششیق رُخِ ساقی دن هله جامه دوشیب

غیرتِ عشق هامی خاصلار دیلینی لال ایله ییب

غمینین سرّی بس هاردان دهنِ عامه دوشیب

من خراباته ده مسجددن اوزیم گئتمه میشم

حاصلی عهد ازلدن دی کی فرجامه دوشیب

نیله سین دایره نی دونمیه پرگار کیمین

کیمسه کی دایره ی گردشِ ایّامه دوشیب

یاناقون چاله سینه ساچلا اوزین آسمیش اورک

آه صد آه کی چئخمیش چالادان دامه دوشیب

اولدی خواجه بیزی دوباره گورن صومعه ده

بیزیم ایشده رُخِ ساقیله لبِ جامه دوشیب

غمینین تیغینین آلتین گرک اوینار گئده سن

کیم کی اُلمیش اونا بیر یاخچی سرانجامه دوشیب

آیری بیر لطفی وار هردم من اورک یانمیشینان

بو گدا گور نئجه شایسته ی انعامه دوشیب

صوفیلار هاممی حریف دیله نظر باز ولی

آرادا حافظِ دل سوخته دی بدنامه دوشیب

"ترجمه شعرحافظ به ترکی"

(۱۶۲//۱۴۰۳/۰۵/۲۰)

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

احمد اسدی در ‫۱ سال و ۸ ماه قبل، دوشنبه ۲۲ بهمن ۱۴۰۳، ساعت ۲۳:۴۱ نوشته:

عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد

عارف از خندهٔ مِی در طمعِ خام افتاد

این غزل یکی از زیباترین غزلیات عرفانی حافظ است. عکس روی معشوق در جام می افتاده است و از جلوه اش عارف، که همیشه حافظ او را بزرگ و محترم خطاب میکند، در طمع خام افتاده است. در غزلیات حافظ این تنها جایی است که از عارف با واژگانی که بیانگر نوعی کاستی به نظر میرسد یاد می‌شود. اما طمع خامی که حافظ اشاره میکند چیست؟ برای بررسی این عبارت خوب است بیت را واکاوی بیشتری کنیم.

عبارت "آینه جام"، هم میتواند به شیشه جام اشاره کند و هم به سطح بازتاب دهنده و صاف شراب که در آن تصویر منعکس می‌شود. تعبیر دوم شاعرانه تر است و با توجه به استفاده از عبارت " خنده می" در مصراع دوم، به نظر دیدن عکس یار در سطح شراب مناسب تر است.

حباب وار براندازم از نشاط کلاه

اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد

عبارت " خنده می" به تعبیر محققانی نظیر بهاء الدین خرمشاهی و محمد سودی بسنوی، میتواند به تشبیهی برای سه حالت تلقی شود.

اول، ریختن شراب از صراحی به جام که با توجه به دهانه تنگ صراحی، برای ورود هوا صداهای منقطعی می‌دهد که به قهقهه تشبیه می‌شود.

دوم، لرزش و حرکت امواج سطح شراب

سوم، شکل باز دهانه جام که به دهان باز و خندان تعبیر می‌شود و خنده ی ظرف جام است نه محتوای آن، همانگونه که حافظ میگوید: با دل خونین، لب خندان بیاور همچو جام

به نظر میرسد که منظور حافظ از عبارت " خنده می" یکی از تعابیر اول یا دوم است و خنده جام مورد نظر او نیست. اگر تصویر معشوق بر آینه سطح شراب افتاده باشد، گویا جام در سکون است و "خنده می" هم میتواند به لرزش موج سطح شراب تعبیر شود چرا که "آینه جام" و "خنده می" در این حالت با هم متناسب ترند. به تعبیر صائب تبریزی: موج شراب و موجه آب بقا یکیست.

حافظ توضیحات و توصیفاتی از این عکسِ افتاده در جام را دو بیت بعد ارائه کرده است. لذا سه بیت اول را باید با هم مرتبط دانست:

عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد

عارف از خندهٔ مِی در طمعِ خام افتاد

حُسن رویِ تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد

این همه عکسِ می و نقشِ نگارین که نمود

یک فروغِ رخِ ساقی‌ست که در جام افتاد

حافظ در بیت اول و دوم کسی را با واژه "تو" خطاب میکند و در بیت سوم واژه "ساقی" را به کار می برد. گویی معشوقی که منظور حافظ است همان ساقی است که می را در جام ریخته است. آنچه که حافظ از ساقی دیده است عکس است و نقش، که در این سه بیت دو بار به هر کدام اشاره کرده است. اما از آن سو، آنچه از حضور ساقی نمودار شده است، حُسن، جلوه و فروغ است و آنچه عکس و نقشِ این جلوه حُسن و فروغ را نمایان میکند، آینه است و جام. این واژگان، گویی برای ما بخشی از لغتنامه ادبیات عرفانی ایران است. حتی اگر بخواهیم از بررسی مفهوم عمیق این تعابیر عرفانی با توجه به پیچیدگی آن صرفنظر کنیم، بارها این ترکیب لغات را در جای جای اشعار عرفانی برای توصیف حال تماشا و مکاشفات عارفانه دیده ایم. حافظ هم که جایی خود را "عارف وقت خویش" میداند، آنجا که به بیان حالات عارفانه میرسد از همین واژگان استفاده کرده است. او در غزل عارفانه "دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند" نیز آنچه دیده است را در قالب عباراتی چون " جامِ تجلیِ صفات"، یا " خبر از جلوه ی ذات" بیان کرده است.

نکته این است که در بیت دوم این غزل، حافظ " این همه نقش" را نتیجه " یک جلوه" و "این همه عکس" را نیز " یک فروغ رخ" میداند. من بضاعت ادراک و توصیف این مفهوم عارفانه را ندارم و این نوشته نیز برداشتی است از لایه لفظی و ادبیاتی این ابیات ، اما دوگانه " یک" و "این همه" بیانگر آن است که گستردگی جلوه ی آن یک فروغ از منظر حافظ چگونه است.

با این توضیحات و نگاهی به توصیفات عرفانی کسانی مثل مولانا و عطار از مشاهده جمال حقیقت، چنین استنباط می‌شود که مشاهده جلوه و تجلی معشوق( یا به تعبیر حافظ جلوه ذات) در آینه جام ( که همان آیینه دل است) ممکن، اما تماشای بی واسطه از ذات ناممکن و خیال خام است، همان طمع خامی که عارف در آن افتاده و به معنای آرزوی ناممکن ترجمه می‌شود. چنانکه عطار میگوید:

ای بی نشانِ محض، نشان از که جویمت

گم گشت در تو هر دو جهان، از که جویمت؟

اما ایهامی نیز در عبارت "طمع خام" نهفته است.

یکی از معانی واژه خام به معنای شراب نورس و درمقابل شراب پخته است و معروف است که شراب خام بهتر است از پخته. حافظ در چند مورد به عبارت "شراب خام" اشاره کرده است.

زاهد خام که انکار می و جام کند

پخته گردد چو نظر بر می خام اندازد

اگر این شراب خام است اگر آن حریف پخته

به هزار بار بهتر ز هزار پخته خامی

با این نگاه واژه خام به جای آنکه صفت باشد برای طمع، میتواند اشاره باشد به شراب خام. در این صورت، "طمع خام" در مفهوم سودای شراب خام خواهد بود که خنده می یا موجهای سطح شراب در دل عارف انداخته است.

مشابه این تعبیر را حافظ در جای دیگری نیز به کار برده است:

ساقی ار باده از این دست به جام اندازد

عارفان را همه در شرب مدام اندازد

لذا میتوان گفت که یا عارف با دیدن جلوه معشوق در آیینه جام، آرزوی ناممکن تماشای بی واسطه داشته است و یا به تعبیری دیگر آرزوی نوشیدن از آن شراب خامی که ساقی جلوه گر او در جام ریخته است.

از منظری دیگر، خالی از لطف نیست اشاره کنیم که سلمان ساوجی، شاعر خوش قریحه معاصر حافظ، نیز غزل مشابهی با همین مضامین سروده است:

در ازل، عکس می لعل تو در جام، افتاد

عاشق سوخته دل، در طمع خام افتاد

اگر چه سلمان از نظر زمانی حدود یک تا دو دهه از حافظ مقدم تر است، اما مشخص نیست کدام یک از این دو شاعر به استقبال دیگری رفته است. هر چه هست ارتباط مستقیم مفاهیم این دو غزل بدیهی است.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

دکتر حافظ رهنورد در ‫۱ سال و ۵ ماه قبل، شنبه ۱۰ خرداد ۱۴۰۴، ساعت ۲۳:۵۱ نوشته:

خواجه حافظ در سه بیت اول این غزل گران‌سنگ مطلقن به دنبال تصویرسازی و صور خیال بوده است. او با بسامد کلماتی که در ذیل آمده به این محتوا دست یافته

عکس روی تو........ آینه‌

.

حسن روی تو........ آینه

..... نقش ..... آیینه

....عکس .... نقش

حتا جلوه در بیت دوم و فروغ رخ در بیت سوم،، بار معنایی نمود کردن را دارد که محتوای مصرع گشایش این غزل است.

توجه داشته باشید که تمام این کلمات یک بار معنایی ژرف دارند و این همانا مجاز بودن است.

تصویر، آینه، عکس، نقش و جلوه‌گری تمامن ابژه هستند و با سوژه متفاوتند. همین کافی‌ست تا بدانیم این غزل عرفانی‌ست و در توصیف پروردگار سروده شده. خواجه حافظ در این غزل به شیوه‌ی خاص خودش خدای را ستوده است و چه جذاب اعلام داشته که تمام تصاویر از اوهام ماست.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

عبدالرضا فارسی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۴، ساعت ۱۴:۱۶ نوشته:

دربارهٔ عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام ...

با درود خدمت بزرگواران و سپاس از کاربر محترمی با نام رضا که زحمت مطلب طولانی در مورد این غزل گذاشتند. جهت اطلاع و آگاهی از نظرات دیگران نظر زنده یاد دکتر عباس زریاب خویی در مورد این بیت را می آورم چون مفصل است متن کامل را در وبسایت شخصی خواهم آورد دکتر زریاب خویی می فرماید:

عکس روی تو چو در آئینه جام افتاد عارف از خنده می در طمع خام افتاد

سر آغاز و مدخل آنست قرار میدهم و این غزل را نمودار اوج فکر و اندیشه حافظ که تحیر و سرگشتگی عالمانه و ژرف بینانه، نه حیرت عامیانه است میدانم.

من برخلاف نظر بسیاری از ارادتمندان حافظ که از راه صفای نیست و خلوص عقیدت او را از عرفا میشمارند حافظ را عارف بمعنی اصطلاحی و محدود آن نمی دانم و دلیل من همان مصراع دوم بیت اول است که می گوید: عارف از پرتو می در طمع خام افتاد. عارف در معنی مصطلحمشهور آن مانند همه ارباب عقاید و نحل و اصحاب ملل مشمول این گفته حافظ است که چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند. حقیقت به عقیده حافظ از انظار همه اصحاب بحث و نظر مابعدالطبیعی پنهان است و پنهان خواهد ماند:

برو ای زاهد خودبین که ز چشم من و تو/ راز این پرده پنهان است و نهان خواهد

بود.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

علی احمدی در ‫۱۱ ماه قبل، یکشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۴:۳۸ نوشته:

عکسِ رویِ تو چو در آینهٔ جام افتاد

عارف از خندهٔ مِی در طمعِ خام افتاد

جامی که حضرت حافظ در این بیت از آن سخن می گوید جامیست که خود را مرید آن می داند دل حافظ جامی است که تصویری از روی معشوق را درک کرده است آن هم با کمک شرابی که در این جام وجود دارد .این شراب همیشه هست ولی گاهی تصویر معشوق ساقی در آن می افتد .و این است که حافظ همیشه شراب امید را می نوشد تا باز هم تصویر رخ ساقی را ببیند.آن شراب امید همیشه به وی لبخند می زند و می گوید بیا و البته عارف اگر متوجه نباشد این لبخند را به معنای دیدن روی معشوق تلقی می کند و این یک طمع خام است .تصویر رخ یار با رخ یار تفاوت دارد.

حُسن رویِ تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش در آیینهٔ اوهام افتاد

این تصویری که از تو در آینه جام افتاد جلوه ای از زیبایی بود که همه را به خود جذب کرد و نقشی در اذهان همه ایجاد کرد طوری که هر کسی پنداری در مورد تو دارد .

حافظ بر این باور است که خداوند حضور خود را در دلها و ذهن ها نشان می دهد و فقط یک خیال نیست .خدای حافظ حضور و نقش دارد .تعبیر نقش می تواند برگرفته از عبارت "کلمه"در قرآن کریم باشد که از ریشه (ک ل م) به معنای اثر زخم است که همان معنای نقش را می رساند .

اشاره حافظ به تعابیر مختلفی است که فرقه ها ی مختلف در مورد خداوند دارند که باعث نزاع می شود و همه این نزاعهای هم به خاطر تعصب بیجا و اوهام آنهاست .

این همه عکسِ می و نقشِ نگارین که نمود

یک فروغِ رخِ ساقی‌ست که در جام افتاد

نه تنها جلوه خداوند در دلها وجود دارد بلکه همه عالم نیز جلوه ای از اوست .همه جا تصویر می وجود دارد و اثری از نقش های پر رنگ او دیده می شود و این یعنی حضور خداوند در همه جا .از کوه و دشت و درخت و گل و بلبل و خلاصه همه چیز بوی می می دهد بوی شراب امید به دیدار یار همه جا هست و عاشق عارف در همه این شرابها تصویر رخ یار که چون ساقی می نوشاند و امید می دهدرا می بیند .

غیرتِ عشق، زبانِ همه خاصان بِبُرید

کز کجا سِرِّ غمش در دهنِ عام افتاد؟

عشق غیرتی است و متعجب از اینکه راز غم او را چگونه در دهان همه مردم پخش و برملا کرده اند .شاید خواص که آشنا به این راز بوده اند چنین کرده اند پس زبانشان را می برد (کنایه از بستن زبان خواص است) تا دیگر حرفی نزنند .آن را که خبر شد خبری باز نیامد.

من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم از عهدِ ازل حاصلِ فرجام افتاد

و باز هم ربایش معشوق.می گوید من به اختیار خودم نبود که از مسجد به میخانه رفتم .چیزی مرا ربود و این از زمان ازل یعنی ابتدای آفرینش مشخص بود که سرانجام من این است که به میخانه بروم .و البته این سرنوشت را برای همه نوشته اند ولی بسیاری دل به آن نمی دهند .

چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار؟

هر که در دایرهٔ گردشِ ایام افتاد

وقتی ربایشی در کار است انسان چه باید بکند .باید مثل پرگار متحرک در پی دوران حرکت کند چون گردش ایام تو را با خود می برد .

آیا حافظ مجبور است به دنبال این ربایش برود ؟خیر مجبور نیست ولی این ربایش با خواسته او نیز مطابقت دارد .او همیشه طالب اطمینان بیشتر است و معشوق او که نماد اطمینان کامل است به او گفته بیا خوب وقتی همه چیز جور است چرا نرود .

در خَمِ زلفِ تو آویخت دل از چاهِ زَنَخ

آه، کز چاه برون آمد و در دام افتاد

ربایش زنخدان (فرورفتگی چانه) تو باعث افتادن من در این چاه شد ولی وقتی بیرون آمدم گرفتار زلف تو شدم .زلفی که مثل راه جدیدی برای من بود . راه عاشقی که هنوز هم ادامه دارد و انتهابش به رخ تو ختم می شود .

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کار ما با رخِ ساقیّ و لبِ جام افتاد

و چه زیبا تصویر می کند .او به راهی جدید قدم می گذارد ولی بر می گردد و نگاهی به افراد صومعه می اندازد و می گوید دیگر آن زمان گذشت که دوباره مرا در عبادتگاه ببینید دیگر سر و کارم با رخ ساقی و لب جام شراب است .

وقتی جایی برای کودکی جذاب می شود و او را می رباید دل از آن بر نمی گیرد ولی گاهی به والدین خود نگاه می کند ولی هرچه به او می گویند بیا برویم نمی آید .حال حافظ مثل همان کودک است .او دل از همه سنت ها و باور هایی که از کودکی آموخته بر می گیرد و به سوی یار دلربای خود راهی جدید را در پیش می گیرد .

زیرِ شمشیرِ غمش رقص‌کُنان باید رفت

کـ‌آن که شد کشتهٔ او نیک سرانجام افتاد

تا جاییکه می گوید غم عشق او را به جان می پذیرم هرچند که این غم شمشیری باشد اما من رقص کنان به استقبال آن می روم چرا که اگر در راه عاشقی کشته شوم باز هم سرانجام نیکی خواهم داشت.

حافظ در این بیت موضوع زندگی جاوید و پس از مرگ را هم حل می کند .با وجود معشوق ازلی و ابدی او می پذیرد که با عشق ورزی به او که موجودی جاویدان است خود نیز جاویدان می شود .و چنین است که حتی خود را سزاوار بهشت می داند ."که گرچه غرق گناه است می رود به بهشت"

هر دَمَش با منِ دل‌سوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایستهٔ انعام افتاد

او هر لحظه این زندگی را لطفی از جانب معشوق می داند .با اینکه دلش در غم معشوق می سوزد ولی خود را مشمول لطف او می داند .او نیازمند معشوق است و از اینکه شایسته لطف معشوق شده دلشاد است .معشوق هر لحظه طعم اطمینان را به وی می چشاند و عاشق نامطمئن را در راه عاشقی پایدار نگه می دارد .و این همان لطف معشوق است.

صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی

زین میان حافظِ دل‌سوخته بدنام افتاد

صوفیان مدعی عرفان همگی هم حریف اند یعنی اهل ارتباط با زیبارویان هستند و هم نظربازی می کنند یعنی نظر هوسناک دارند چون دل سوخته ای ندارند .ولی من که منظورم از حریف بودن و نظربازی چیزی دیگر است و دلی سوخته دارم فقط بدنام شده ام .

عرفان حافظ در این غزل رونمایی شده است .عرفانی که معتقد است خداوند در همه چیز این عالم نقش دارد و حتی در دل انسانها نیز حضور دارد .اگر انسان امید به درک او داشته باشد و به عبارتی طالب شراب امید او باشد او را درک می کند و از لطف او بهره می برد و البته با دلی سوخته .عرفان حافظ با دلسوختگی ،ربایش معشوق و حضور و نقش او ،امیدواری به جاودانگی، عدم اطمینان در باورها و لزوم تجدید نظر در آنها و لزوم عشق ورزیدن و بهره گیری از دنیا و ساختن آن همراه است.

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

غزل شمارهٔ ۱۱۱

تازه‌های نرم‌افزار گنجور