Fateme Zandi در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۷ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است:

 

 

شرح ابیات 

 

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 210

اوّلم این جزر و مَدّ از تو رسید

 ورنه ساکن بود این بحر ، ای مجید

ای خداوند بلند مرتبه ، دریای وجودم آرام بود . اما تو برای نخستین بار آن را دچار تلاطم کردی . یعنی با دادن قوّۀ اختیار به من ، مرا سرگشته کردی . زیرا دائماََ میان دو کار حیرانم که این را انجام بدهم یا آن را . ولی اگر اختیاری در کار نبود این تردید و اضطراب هم نبود . [ مولانا در این فصل بر سبیل نیایش بیان می دارد که اختیار ذاتاََ خطیر و مسئولیت آور است . زیرا آدمی همواره میان انجام دو یا چند کار مردّد می ماند . و این تردید قلب و روح او را جریحه دار می کند از اینرو از خدا می خواهد که آدمی را چنان ارتقاء بخشد که ارادۀ شخصی خود را در ارادۀ حضرت حق مستهلک سازد . و نخواهد جز آنچه خدا خواهد . و این را جبر خاصه گویند که با جبر به مفهوم رایج تفاوت دارد . ]

 

بیت 211

هم از آنجا کین تردّد دادیم

بی تردّد کن مرا هم از کرم

خداوندا تو را به حق کرمت ، چون این تردید را تو به من دادی پس آن را از من بازگیر . [ تردّد = تردید و دودلی ]

 

بیت 212

ابتلاام می کنی ، آه اَلغیاث

 ای ذُکور از ابتلاات چون اِناث

ای خداوندی که از سختی و شدّت امتحانت مردان همچون زنان شوند . مرا امتحان می کنی ، آه و فریاد از این امتحان . [ ذکور = جمع ذَکر به معنی جنس نَر / اِناث = جمع اُنثی به معنی جنس ماده ]

 

بیت 213

تا به کی این ابتلا ؟ یا رب مکن

مذهبی ام بخش و ، دَه مذهب مکن

این امتحان تا چه وقت ادامه دارد ؟ پروردگارا مرا امتحان مکن . یک راه پیشِ پایم قرار بده و مرا مقابلِ دَه راه قرار مده . یعنی مرا دچار حیرت و اضطراب ناشی از تردید و دودلی مکن .

 

بیت 214

اُشتری ام لاغری و پشت ریش

ز اختیارِ همچو پالان شکل خویش

من در مثل مانند شتر لاغری هستم که کمرش از اختیار پالان گونه ام زخمی شده است . [ مولانا در این بیت و دو بیت بعدی با تمثیلی عالی موضوع اختیار و تبعات آن را بیان می کند . او می گوید : انسان مانند شتر است . و قوّۀ اختیار مانند کجاوه . همانطور که اگر بارِ دو طرف کجاوه متعادل نباشد . کجاوه به این طرف و آن طرف متمایل می گردد . و با این حرکت نوسانی ، پشتِ شتر ساییده و زخمی می گردد . قوّۀ اختیار نیز باعث می گردد که انسان از میان دو یا چند کار ، یک کار را انتخاب کند و انتخاب ، مسئولیت آور است و مسئولیت ، تشویش آفرین . پس تردید و دودلی که محصول اختیار و قوّۀ انتخاب است . خود عامل جریحه دار شدن قلب و روح آدمی می شود . در حالی که اگر اختیاری در کار نبود انسان از یک راه می رفت و هیچگونه اضطرابی نیز پیدا نمی کرد . منظور مولانا از این بی اختیاری ، رسیدن به مقام بندگان خاص خداست که ارادۀ خود را در ارادۀ حضرت حق فانی می سازند و به مقام فنا و بیخویشی می رسند . ]

 

بیت 215

این کژاوه گه شود این سو گِران

آن کژاوه گه شود آن سو کشان

این طرف کجاوه ، گاهی به این سمت متمایل می شود و آن طرف کجاوه ، گاهی به آن سمت متمایل می گردد . ( کژاوه = کجاوه ، نشیمن اتاقک مانندی که بر شتر و استر بار کنند و در هر طرف آن یکی بنشیند . ) [ قوّۀ اختیار آدمی در کشاکش عقل قدسی و نَفسِ امّاره به این سو و آن سو می گراید . این کشمکش و اضطراب در سالکی پیدا می شود که هنوز به مقصد خاصگان نرسیده است . لذا گاه در سیطرۀ عقل است و گاه در سلطۀ نَفس . اما سالکی که به مقام اطمینان قلبی و سکینۀ روحی رسیده از چرخۀ پّر اضطراب نوسات روحی می رهد . به زبان صوفیه ، مقام تلوین ، مقام نوسان و تغیّر است و مقام تمکین ، مقام ثبات و دوامِ حالات روحی . ]

 

بیت 216

بفگن از من حِملِ ناهموار را

تا ببینم روصۀ اَبرار را

خداوندا ، بارِ ناهموار را از دوش من بیفکن تا گُلزار بندگان صالح را مشاهده کنم . یعنی خداوندا اختیار و ارادۀ مرا در مشیت و خواست و رضای خود فانی فرما تا دیگر از خود و برای خود هیچ اختیاری نداشته باشم و همۀ حرکات و سکناتم به ارادۀ تو صورت بندد . [ حِمل = بار / اَبرار = نیکان ]

 

بیت 217

همچو آن اصحابِ کهف از باغِ جُود

می چَرَم ، اَیقاظ نی ، بَل هُم رُقود

مانند اصحاب کهف که ظاهراََ بیدار بودند و باطناََ خواب . در باغ لطف و احسانت بخرامم . ( اَیقاظ = بیداران / رُقود = خوابیدگان ) [ یعنی مرا به درجۀ عالی عارفانِ بِالله برسان که از امور نفسانی و دنیوی خواب اند و در امور معنوی بیدار . جسمشان در دنیاست و روحشان در عقبی .

مصراع دوم اشاره است به آیه 18 سورۀ کهف « و آنها را بیدار پنداری و حال آنکه در خوابند و ما (برای رفع خستگی) آنان را به پهلوی راست و چپ می‌گردانیدیم و سگ آنها دو دست بر در آن غار گسترده داشت، و اگر بر حال ایشان مطلع شدی از آنها گریختی و از هیبت و عظمت آنان بسیار هراسان گردیدی » ]

 

بیت 218

خفته باشم بر یَمین یا بر یَسار

 برنگردم جز چو گُو بی اختیار

می خواهم هرگاه به طرف راست یا چپ بخوابم به گونه ای باشم که مانندِ گویِ چوگان حرکتی نکنم مگر بدون اراده و اختیار شخصی ام . یعنی فقط به ارادۀ تو حرکت کنم و لاغیر . [ مصراع اوّل اشاره است به آیه 18 سورۀ کهف « و آنها را بیدار پنداری و حال آنکه در خوابند و ما (برای رفع خستگی) آنان را به پهلوی راست و چپ می‌گردانیدیم و سگ آنها دو دست بر در آن غار گسترده داشت، و اگر بر حال ایشان مطلع شدی از آنها گریختی و از هیبت و عظمت آنان بسیار هراسان گردیدی » ]

 

بیت 219

هم به تَقلیبِ تو تا ذاتَ الیَمین

 یا سویِ ذاتَ الشِّمال ای ربِّ دین

ای پروردگار دین چه به جانب راست بگردم و چه به جانب چپ . فقط به ارادۀ توست . ( تقلیب = زیر و رو کردن ، دگرگون کردن ) [ در این بیت نیز از آیه 18 سورۀ کهف اقتباس شده است . مولانا در چند بیت اخیر از مقام فنایِ فی الله و معیّت حق سخن به میان آورد . سالک تا وقتی که بدین مقام نرسیده است در خود احساس حالت اختیار دارد . اما همینکه به مقام فنا و معیّت حق رسید دیگر از خود هیچ اختیاری ندارد و این را «جبرِ خاصّه» گویند . ]

 

بیت 220

صد هزاران سال بودم در مَطار 

همچو ذَرّاتِ هوا بی اختیار

من صد هزار سال مانند ذرّاتِ هوا بدون هیچ اختیاری در پرواز بودم . [ مَطار = پرواز کردن / مراد از «صد هزاران سال» ، ازلیّت و مرتبۀ غیب است . ]

 

منظور بیت : پیش از آنکه از مرتبۀ غیب (عالَم الهی) به مرتبۀ شهادت (عالَم محسوسات) در آییم در عالَم ارواح به سر می بردیم و مستهلک در حضرت حق بودیم .

 

بیت 221

گر فراموشم شده ست آن وقت و حال

 یادگارم هست در خواب ارتحال

اگر فرضاََ آن وقت و حال را فراموش کرده باشم . سفر در خواب برای من یادگاری از آن وقت و حال است . [ ارتحال = کوچیدن ، سفر کردن ) [ یعنی من قبل از هبوط به دنیا در عالم ملکوت به سر می بردم . و چون بدین دنیا هبوط کردم آن عالَم را فراموش کردم . ولی رویا و خواب نمونه ای از آن عالَم است . در حدیثی آمده است « خواب برادر مرگ است . » ]

 

بیت 222

می رَهَم زین چارمیخِ چارشاخ

می جَهم در مَسرَحِ جان زین مُناخ

در خواب از اِسارتِ عناصر اربعه ( باد ، خاک ، آب و آتش ) رها می شوم یعنی از بندِ عالَم محسوسات می رهم و از این خوابگاه دنیای محسوس به چراگاهِ روح پرواز می کنم . [ مَسرح = چراگاه / مَسرحِ جان = کنایه از عالم ملکوت است / مُناخ = خواب های شتر / چار میخ = چهار میخ ، چهار عدد میخ است که به شکل مربع یا مستطیل روی دیوار یا روی زمین می کوبند و چهار گوشۀ چیزی را بدان می بندند . همچنین نوعی شکنجه است که چهار دست و پای کسی را به چهار میخ می بندند ، در اینجا به معنی عناصر اربعه یعنی ( آب ، خاک ، آب و آتش ) آمده است / چار شاخ = در لغت به معنی آلتی چوبی است با چهار شاخه که خِرمن کوفته را بوسیلۀ آن باد می دهند . و نیز به ابزار خاصّی برای شکنجه و تعذیب اطلاق گردد . به هر حال مراد از «چارمیخ چارشاخ» عالم محسوسات است که روح آدمی را در خود اسیر می کند . ]

 

منظور بیت : هر شب در عالمِ رویا ، روح از قید و بندِ جسم رها می شود و به عالمِ ارواح باز می گردد .

 

بیت 223

شیرِ آن ایّامِ ماضی هایِ خَود

می چشم از دایۀ خواب ، ای صَمَد

ای خداوندِ بی نیاز ، من شیرِ آن روزهای پیشین را از دایۀ خواب می چشم . یعنی لذّت حضور در عالمِ ملکوت را اینک در این دنیا به هنگام خواب احساس می کنم .

 

بیت 224

جمله عالَم ز اختیار و هستِ خود

 می گریزد در سرِ سَرمستِ خود

همۀ عالم از اختیار و موجودیّتِ مجازی خود به سویِ سرمستی های خود می گریزند .

 

بیت 225

تا دَمی از هوشیاری وارَهَند

 ننگِ خَمر و زَمر بر خود می نهند

برای آنکه لحظه ای از رنجِ هوشیاری رها شوند . ننگ و بَدنامی شراب و موسیقی را تحمل می کنند . یعنی با شراب و موسیقی خود را در میان دیگران بَدنام می کنند تا به نوعی غفلت و انقطاع از عالم هوشیاری برسند و موقتاََ از هموم و غموم برهند . ( زَمر = نی زدن ، فلوت زدن ، در اینجا مراد موسیقی مبتذل و لهو گونه است ) [ مولانا موسیقی و نوایی را که به کار تلطیف روح آدمیان می آید را بسی ارج نهاده است و خود رُباب را با استادی تمام می نواخته است . ]

بیت 226

جمله دانسته که این هستی فَخ است

فکر و ذکرِ اختیاری دوزخ است

زیرا همۀ مردم دانسته اند که این هستی ، یعنی جنبۀ مادّی جهان ، دامی بیش نیست . و هر فکر و ذکری که در آن احساس اختیار می کنند جهنّم است . ( فَخ = دام ) [ زیرا مادام که آدمی از سطحِ ظاهری جهان عبور نکرده خود را کسی می پندارد و خیال می کند که اقتدار و اختیار تامّ و تمامی دارد . و چون قوِۀ اختیار او در امیال و اهوای نفسانی احاطه شده دائماََ در پریشانی و اضطراب به سر می برد . و این اضطراب جان فرسا برای او به منزلۀ دوزخ است . ]

 

بیت 227

می گریزند از خودی در بیخودی

 یا به مستی یا به شغل ای مُهتَدی

پس ای طالب هدایت ، مردم برای آنکه از هوشیاری به ناهوشیاری در آیند یا خود را مست می کنند و یا مشغول به کاری می شوند . [ آنان برای اینکه دَمی از خود رها شوند و فکر و خیال زندگی را فراموش کنند یا به بَنگ و حشیش و امثال آن روی می آورند . و یا خود را به کارهای دیگر مشغول می کنند . به هر حال هر کس می خواهد خود را از دامِ زندگی برهاند . و چون اغلب آنان به مرتبۀ عالی و شناخت حقیقی نرسیده اند لذا بی خویشی و از خود رهایی شان ارزشی ندارد . ولی بی خویشی عارفانِ بِالله بسی ارجمند است . ]

 

بیت 228

نَفس را زآن نیستی وامی کشی

زآنکه بی فرمان شد اندر بیهُشی

خداوندا تو روح را بدان جهت از عالم بی خویشی به عالم با خویشی باز می گردانی که آن بی خویشی بدون فرمانِ تو حاصل شده است . [ «نیستی» در اینجا به معانی بی خویشی است . مخاطب فعل «وامی کشی» ، خداوند است . ]

 

منظور بیت : بی خویشی و رهایی از دنیای ظاهری کاری بس شِگرف و عالی است اما به شرط آنکه این بی خویشی از طریقِ الهی باشد نه شیطانی . چرا که هر کس از راههای شیطانی بخواهد به بی خویشی و رهایی رسد توفیق نمی یابد بلکه خداوند دوباره گوش او را می گیرد و به عالمِ هوشیاری های سطحی که آکنده از فشار و اضطراب است بازمی گرداند .

 

بیت 229

لَیسَ لِلجِنَّ وَ لا لِلاِنسِ اَن

یَنفُذُوا مِن حَبسِ اَقطارِ الزَّمَن

نه برای جنیّان مقدور است که از زندان کرانه های روزگار بگذرند و نه برای آدمیان . [ مقتبس است از آیه 33 سورۀ رحمان « ای گروه پریان و آدمیان ، اگر می توانید از کرانه های آسمانها و زمین برون شوید ، بیرون شوید . و نتوانید برون شدن مگر با قدرت و سلطه تمام » ]

 

منظور بیت : طریق رهایی از حصار دنیا و زندان طبیعت ، سلوک در طریق عارفان بِالله و روشن بینان فرزانه است .

 

بیت 230

لانُفوذ اِلّا بِسُلطانِ الهُدی

مِن تَجاویفِ السَّمواتِ العُلی

هیچکس نمی تواند از لایه های آسمانهای رفیع بگذرد مگر با قدرت هدایت . ( تَجاریف = جمع تجویف به معنی خالی کردن ، جوف ، در اینجا مراد لایه های جَو است ) [ این بیت نیز ناظر به آیه 33 سورۀ رحمان است که شرح آن در بیت قبل آمده . ]

 

بیت 231

لاهُدی اِلّا بِسُلطانِِ یَقی

مِن حِراسِ الشُّهبِ رُوحَ المُتَّقی

هدایتی نیست مگر آنکه سلطانی ، روحِ پرهیزگار را از شهاب های نگهبان محافظت کند . [ یَقی = محافظت می کند ]

 

منظور بیت : هیچکس نمی تواند از قیذ و بندِ جسمانی رها شود مگر به اذن و مددِ حضرت حق و نفسِ گرمِ ولیِّ خدا .

 

بیت 232

هیچ کس را ، تا نگردد او فنا / نیست رَه در بارگاهِ کِبریا

هیچکس تا فانی نشود به بارگاهِ حضرت کبریا راهی ندارد . یعنی تا از وجودِ موهوم و دامِ خودبینی و انانیّت رها نشوی مقرّب درگاه حضرت حق نخواهی شد .

 

بیت 233

چیست مِعراجِ فلک ؟ این نیستی

 عاشقان را مذهب و دین نیستی

وسیلۀ عروجِ معنوی چیست ؟ همین فنا و نیستی است . یعنی فقط به وسیلۀ نفی انانیّت و رفع خودبینی می توان به مراتب عالیه عرفانی رسید . زیرا دین و مذهب عاشقان حقیقی ، خاکساری و نفی خودبینی است . [ خودبینان و متکبران به عروج معنوی نتوانند رسید . ]

 

بیت 234

پوستین و چارُق آمد از نیاز

 در طریقِ عشق ، مِحرابِ اَیاز

اَیاز (غلام سلطان محمود غزنوی) از روی نیاز در راه عشق ، پوستین و چارُق را محراب خود کرده بود . [ حکایت پوستین و چارُق اَیاز ]

 

منظور بیت : همانطور که ایاز هر روز صبح قبل از رفتن نزدِ سلطان محمود ، ابتدا به پوستین و چارُقِ دورانِ چوپانی خود می نگریست تا گذشته اش را فراموش نکند و متکبّر و خودبین نگردد . تو نیز ای انسان هر لحظه در این اندیشه باش که در اصل مشتی خاک و نطفه ای عَفَن بودی و سرانجام نیز جیفه ای بی جان خواهی شد . پس اینهمه تکبّر برای چیست ؟

 

بیت 235

گرچه او خود شاه را محبوب بود

 ظاهر و باطن لطیف و خوب بود

اگر چه اَیاز محبوب سلطان محمود بود . از حیث ظاهر و باطن نیز خوب و زیبا بود .

 

بیت 236

گشته بی کِبر و ریا و کینه یی 

حُسنِ سلطان را رُخش آیینه یی

ایاز فاقد تکبّر و ریاکاری و کینه بود . و رویش آینۀ زیبایی سلطان بود .

بیت 237

چونکه از هستیِ خود او دور شد

 منتهایِ کارِ او محمود بُد

چونکه ایاز از خودبینی فاصله گرفت . عاقبت کار او ختم به خیر شد . [ اگر مراد از «محمود» ، سلطان محمود باشد . منظور اینست که سرانجام ، ایاز وجود خود را در وجودِ سلطان فانی کرد و بطور کامل در برابرش رَوشِ خاکساری در پیش گرفت . و اگر معنی لفظی آن فرض شود یعنی فرجامِ ایاز ، نیک و ستوده شد . همانطور که در دفتر پنجم آمد . ایاز کنایه از بندۀ عاشق . و سلطان محمود ، کنایه از خداوند است . ]

 

بیت 238

زآن قوی تر بود تمکینِ اَیاز

که ز خوفِ کِبر کردی احتراز

ثبات و پایداری ایاز قوی تر از آن بود که پرهیز او از بیم گرفتار آمدن به تکبّر باشد . ( اِحتراز = خویشتن داری ) [ اگر ایاز هر صبح به اتاقِ خاص خود می رفت و چارُق و پوستین خود را نظاره می کرد بدین خاطر نبود که از گرفتار آمدن به تکبّر می هراسید . چرا که او از دامگاهِ کِبر و غرور رهیده بود و جای چنین محکم کاری و ترسی نبود . به دلیلِ آنکه ایاز (انسان کامل) گردنِ کِبر را با شمشیر توحید قطع کرده بود . ]

 

بیت 239

او مهذَّب گشته بود و آمده

 کِبر را و نَفس را گردن زده

ایاز انسانی پاک و واصل بود و گردن تکبّر و نَفسِ امّاره را قطع کرده بود . ( آمده = رسیده ، واصل ) [ پس تماشای چارق و پوستین به خاطر محوِ صفتِ تکبّر نبود . چرا که او از این صفت پاک بود . ]

 

بیت 240

یا پیِ تعلیم می کرد آن حِیَل

 یا برای حکمتی دور از وَجَل

ظاهراََ از مولانا سؤال شده که پس ایاز برای چه این کار را می کرد ؟ مولانا جواب داده : ایاز این کار را یا به جهت تعلیم دیگران می کرد و یا بی آنکه شخصاََ از گرفتار آمدن به غرو و تکبّر بترسد حکمت و مصلحت دیگری در کارش نهفته بود . یعنی یا قصدش این بود که با چنین تدبیری ، به مردم بیآموزد که تکبّر چیز خوبی نیست . یا حکمت دیگری منظورش بوده است . [ وَجَل = ترس و بیم ]

 

بیت 241

یا که دیدِ چارُقش ز آن شد پسند

 کز نسیمِ نیستی ، هستی است بند

یا آنکه ایاز تماشای چارق و پوستین را از آنرو پسندیده بود که هستیِ مجازی مانع از رسیدن نسیمِ هستیِ حقیقی است . یعنی تقیّد به خودبینی ، انسان را از رسیدن به مقامِ معرفت و شهود الهی باز می دارد . [ مراد از «نیستی» در اینجا هستی حقیقی یا مقام فقر و فنای عارفانه است . و مراد از «هستی» موجودیت کاذب و ظاهری انسان یا خودبینی و تکبّر . ]

 

بیت 242

تا گشاید دخمه کآن بر نیستی است

تا بیابد آن نسیمِ عیش و زیست

تا شاید بدین وسیله ، دخمۀ جسم (و کلاََ زندان دنیای مادّی) که بر هیچ قرار دارد را بگشاید تا نسیمِ جانبخش و حیات انگیز الهی را پیدا کند . یعنی به حیاتِ طیّبه برسد . [ دَخمه = در لسان مولانا به جسم و کالبد اطلاق می شود . چنانکه در بیت 1928 دفتر اول آمده :

 

گر بگویم شمّه ای ز آن نغمه ها

جانها سر بر زنند از دخمه ها

 

«نیستی» در اینجا کنایه از عالم الهی نیست بلکه به همان معنی معروف است یعنی نقیضِ وجود . ]

 

منظور بیت : انسان کامل با نظاره بر وجود مجازی خود و دنیای فانی تقیّد به آن دو را سدِّ راهِ وصال به حق می داند از اینرو می وشد که دخمۀ جهان مادّی و جسمانی را باز کند تا به عالم معنا بپیوندد . چنانکه در بیت 982 دفتر اوّل می فرماید :

 

این جهان زندان و ما زندانیان

حفره کن زندان و خود را وارهان

 

بیت 243

مِلک و مال و اطلسِ این مرحله

 هست بر جانِ سبک رَو سِلسِله

دارایی و ثروت و نقش و نگار دنیا برای روح های چالاک به منزلۀ زنجیر است . [ سلسله = زنجیر / اطلس = حریر و دیبای منقوش ، در اینجا به معنی نقش و نگار است که از ویژه گی های دنیاست / این مرحله = منظور دنیای فانی است / سبک رَو = منظور روحی که از بارِ تعلّقاتِ دنیوی رهیده است و مراحل سلوک را با چالاکی می پیماید ]

 

منظور بیت : تعلّقاتِ دنیوی ، سالک را از سلوک معنوی باز می دارد .

 

بیت 244

سِلسِلۀ زرّین بدید و غِرّه گشت

ماند در سوراخِ چاهی جان ز دشت

دنیا طلبان وقتی زنجیر طلایی دنیا را دیدند مفتون آن شدند و در نتیجه روح آنان در سوراخ چاهِ دنیا و نفسانیّات ماند و از وسعت دشت و صحرای حقیقت محروم گشت . [ مراد از «سوراخ چاه» ، دنیای مادّی و مراد از «دشت» ، عرصۀ بیکران حقیقت است . ]

 

بیت 245

صورتش جَنّت ، به معنی دوزخی

 اَفعیی پُر زَهر و نقشش گُلرخی

دنیا ظاهراََ مانند بهشت ، با صفا و پُر رونق است ولی از حیثِ باطن مانندِ جهنم است . دنیا همچون ماری زهرآگین و پُر نقش و نگار و زیباست . [ حضرت علی (ع) می فرماید « دنیا مار را مانَد که سودنش نرم ، و در اندرونش زهری کُشنده است . فریب خوردۀ نادان بدان گراید و خردمند فرزانه از آن حَذَر کند » ( نهج البلاغۀ فیض الاسلام ، حکمت شماره 115 ) ]

بیت 246

گر چه مؤمن را سَقَر ندهد ضرر

لیک هم بهتر بُوَد آنجا گذر

گر چه دوزخ یعنی دنیا به مؤمن زیان نمی رساند ولی بهتر است مؤمن از آنجا بگذرد و برود . [ سَقَر = نامی است از نام های دوزخ به معنی تابیدن ، مفسران قرآن کریم در ذیل آیه 26 سورۀ مدّثر ، آن را دَرَکه ای از درکاتِ جهنم دانسته اند ( مجمع البیان ، ج 10 ، ص 386 )]

 

بیت 247

گر چه دوزخ دور دارد زو نَکال 

لیک جَنّت بِه وَرا فی کُلِّ حال

اگر چه جهنم عذاب خود را از مؤمن دور می دارد ولی به هر تقدیر بهشت برای او بهتر است . [ نَکال = کیفر ، عقوبت ]

 

بیت 248

اَلحَذَر ای ناقصان زین گُلرخی 

که به گاهِ صحبت آمد دوزخی

ای آدمیان ناپخته و ناکامل از این زیبارو که به هنگام معاشرت همچون دوزخ است پرهیز کنید . [ الحَذَر = هان ، بپرهیز ]

 

منابع و مراجع :

 

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

علی میراحمدی در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۶ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۴:

کاریکاتور ساخته شده ازین مصراع توسط Ai در وبگاه بیرونیپیوند به وبگاه بیرونی

بزرگمهر در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۲ در پاسخ به فرهاد دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۴:

شما که به دلیل  داستانی که  درستی آن را ( قصه گورستان) اغلب ادبا تایید نمیکنند چندین متن با همین یک دلیل چندین نوشته توهین آمیز نثار دیگران کردید چه انتظار بیهوده ای از دیگران دارید؟  تکه‌ای از متن خود را دوباره ببینید و قضاوت کنید:

بسیار متاثر از اینهمه کوته نظری ، بی ادبی و بی فکری هموطنان که ادعای فهم و درک معانی دارند و میخواهند مخالفان نظرشان را به موافق تبدیل کنند . اینهم بدینگونه و با این سبک . مگر ایشان همان شاعری نیست که همه گفته اند و شنیدیم که انچنان به بی دینی و کفر متهم بود که در گورستان مسلمانان رهش نمیدادند . ؟؟!!!!!!!

 

علی میراحمدی در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۴۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۳:

«شیخم به طعنه گفت حرامست می مخور

گفتم به چشم، گوش به هر خر نمی کنم»

گویا این بیت در برخی نسخه های این غزل حافظ دیده می‌شود

  این بیت در مقایسه با شعر حافظ بسیار سطح پایین و غیرهنرمندانه و سبک است و نمیتواند از حافظ باشد و دلیل دیگری نیز برین موضوع دارم

ببینید درست است که حافظ در شعرش با ارباب ریا و واعظان و صوفیان دین فروش و دنیا طلب مقابله ای دارد اما این مقابله در بافت هنری و شعری اوست و هرگز به صراحت گویی نمی‌کشد آن هم در برابر مشایخ شهر که می‌توانستند برای شاعر درد سر درست کنند

او یک بار صوفی را «حیوان خوش علف»میگوید ؛اما توجه داشته باشیم صوفی با شیخ متفاوت است

شیخ غول مرحله آخر این بازی است!

شیخ مریدانی دارد و با دستگاههایی در ارتباط است و اگر شاعر شیخ را «خر»خطاب کند برای شاعر می‌تواند دردسر بسیار  پیدا بشود!

این بیت صراحت بسیار دارد و اشکال بزرگش همان صراحت داشتن آن است

همان بی پرده و بی پروا بودنش است که ما میگوییم نمی‌تواند از حافظ باشد!

این بیشتر به کارهایی در سبک کارهای عبید زاکانی میزند و در آن بافت ادبی میگنجد 

حافظ در همین غزل و در بیت ششم همان شیخ و واعظ را غیر صریح و غیر مستقیم اما بسیار هنری و کاری تر مورد عنایت قرار داده است 

حال شما خود مقایسه کنید که بیت ششم غزل هنرمندانه تر است و تاثیرگذارتر یا این بیت الحاقی

عباسی-فسا @abbasi۲۱۵۳ در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۱ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

ایجاز یعنی سخن را از کلمات و توضیحات زائد، خالی کردن و به کوتاه‌ترین شکل ممکن، مقصود و منظور را بیان کردن.
در ادبیات ما استاد سخن سعدی است. از هر نظر استاد است. تا چند قرن قبل از سعدی، سخن ادیبان طولانی و دارای زواید قابل حذف است اما سعدی شیوۀ خود را بر ایجاز گذاشت و الحق که سعدی استاد ایجاز نیز می‌باشد؛ مخصوصا در گلستان. هرکجا حذف کلمه یا جمله، لطمه‌ای به منظور نمی‌رساند؛ آن کلمه یا جمله حذف شده است.

سخنی که با تو دارم به نسیم صبح گفتم
دگری نمی‌شناسم تو ببر که آشنایی
در اینجا سعدی به گونه‌ای لطیف، بخشی از جمله را حذف کرده است که ذهن مخاطب به راحتی متوجهش نمی‌شود.
بعد از «سخنی که با تو دارم» چیزی حذف شده است اما چنان استادانه حذف شده است که ابدا ذهن را در معنا دچار خطا و سرگشتگی نمی‌کند.
چه چیزی به نسیم صبح گفته شده؟ مصرع دوم است که مقولِ قول است نه آن سخن
در واقع چنین است: سخنی که با تو دارم (به دست نسیم صبح سپردم و) به نسیم صبح گفتم: دگری نمی‌شناسم تو ببر که آشنایی. در واقع آن سخن و پیغام حذف شده است.

عباسی-فسا @abbasi۲۱۵۳ در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۰۶ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

تو جفای خود بکردی و نه من نمی‌توانم
که جفا کنم؛ ولیکن نه تو لایق جفایی

این بیت ممکن است دو گونه خوانده شود:
تو جفای خود بکردی و نه؛ من نمی‌توانم
که جفا کنم؛ ولیکن نه تو لایق جفایی
در اینجا بعد از «نه» مکث می‌شود و جملۀ جدیدی شروع می‌شود. در خوانش اول معنا چنین است: تو جفای خودت را کردی اما من نمی‌توانم جفا کنم ولی تو شایستۀ جفا نیستی.
در اینجا سعدی می‌گوید من نمی‌توانم جفا کنم؛ و مفهومش این است که اگر می‌توانستم جفا کنم؛ حتما انجامش می‌دادم!
اصلا در این معنا، کلمۀ «نه» زیادی است و نیازی به آوردنش نیست.
شکل دوم:
تو جفای خود بکردی و نه من نمی‌توانم
که جفا کنم؛ ولیکن نه تو لایق جفایی
در شکل دوم، بعد از «نه» مکث نیست و تمام قسمت «نه من نمی‌توانم که جفا کنم» با هم خوانده می‌شود و معنا چنین است: تو جفای خودت را کردی و نه این که من نمی‌توانم جفا کنم؛ (یعنی می‌توانم جفا کنم) اما تو شایستۀ جفا نیستی؛ پس با وجودی که می‌توانم؛ این کار را نمی‌کنم.

شکل اول اصلا با روحیات سعدی جور در نمی‌آید. سعدی و جفا؟ ابدا 

وحید سبزیان‌پور wsabzianpoor@yahoo.com در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۲۰ دربارهٔ باباطاهر » دوبیتی‌ها » دوبیتی شمارهٔ ۱۲۶:

یاد آور این بیت حافظ است : 

پدرم روضهٔ رضوان به دو گندم بفروخت / من چرا مُلکِ جهان را به جوی نفروشم؟!

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۰ دربارهٔ عطار » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۵۵:

خویش را ، در پیش این غوغا فکن

عباسی-فسا @abbasi۲۱۵۳ در ‫۵ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۴۹ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

اجرای خصوصی حریم یار دو ایراد داره

اولا این غزل خوانده نشده و نیز همراهان آواز کسان دیگری هستند

اجرای خصوصی در شوشتری ۲۷ شهریور ۱۳۶۹، آمریکا: شجریان، کمانچه: محمدرضا لطفی، نی: جمشید عندلیبی، تنبک: مرتضی اعیان

وحید سبزیان‌پور wsabzianpoor@yahoo.com در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۲۶ دربارهٔ باباطاهر » دوبیتی‌ها » دوبیتی شمارهٔ ۳۴۳:

این مضمون که نداشتن عشق برابر مرگ است در شعر حافظ به شکلی بدیع ودلنواز آمده 

هرآنکس که در این حلقه نیست زنده به عشق / برو نمرده به فتوای من نماز کنید

سناتور سنتور در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۴:۳۸ دربارهٔ پروین اعتصامی » دیوان اشعار » مثنویات، تمثیلات و مقطعات » شمارهٔ ۱۰۱ - غرور نیکبختان:

بگفت، ای پست طالع، ما همائیم

کجا با تیره‌روزان آشنائیم

متاب، ای دوست، بر بیچارگان روی

مبادا بر تو گردون تابد ابروی

اگر بر دامن کیوان نشستیم

چو خیر کس نمیخواهیم، پستیم

پروین اعتصامی 

سناتور سنتور در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۳:۱۶ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۱۶۵:

تا نیست نگردی، ره هستت ندهند

این مرتبه با همت پستت ندهند

چون شمع قرار سوختن گر ندهی

سر رشتهٔ روشنی به دستت ندهند

شیخ بهایی

تا از ره و رسم عقل ، بیرون نشوی

یک ذره از آنچه هستی ، افزون نشوی

من عاقلم ، ار تو لیلی جان بینی

دیوانه‌ تر از هزار مجنون نشوی

شیخ بهایی

با عقل برون ز خویش چون آید کس

باید که به وادی جنون آید کس

صد موزه آهنیش بباید فرسود

تا یک قدم از خویش برون آید کس

طالب آملی

دل گرچه درین بادیه بسیار شتافت

یک موی ندانست و بسی موی شکافت

گرچه ز دلم هزار خورشید بتافت

آخر به کمال ذره‌ای راه نیافت

عطار خیام ابوسعید ابوالخیر

کس چه داند تا درین بحر عمیق

سنگ ریزه قدر دارد یا عقیق

عقل و جان و دین و دل درباختم

تا کمال ذره‌ ای بشناختم

شیخ عطار

سناتور سنتور در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۲:۳۵ دربارهٔ پروین اعتصامی » دیوان اشعار » مثنویات، تمثیلات و مقطعات » شمارهٔ ۱۶۶ - این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام:

خرم آن کس که در این محنت‌گاه

خاطری را سبب تسکین است

پروین اعتصامی 

دل ویرانه عمارت کردن

خوشتر از کاخ برافراختن است

پروین اعتصامی 

بینوایان را به برگ سبز گاهی یاد کن

چون ز نیرنگ جهان خرج خزان خواهی شدن؟

صائب تبریزی

سبزهٔ بالای کوه از آب دریا فارغ است

بینوایان را خدا رزق هوایی می دهد

لاادری

 

سناتور سنتور در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۱:۵۰ دربارهٔ سعدی » بوستان » باب هشتم در شکر بر عافیت » بخش ۱۲ - حکایت:

مدعی گو این قدر بر حال ناکامان مخند

زان که دوران فلک دایم به یک احوال نیست

فروغی بسطامی

سوزد و گرید و افروزد و خاموش شود

هر که چون شمع ، بخندد به شب تار کسی

منعم اصفهانی

به تیره روز مزن طعنه ، کاندرین تقویم

نوشته شد که چنین روزها فراوانند

پروین اعتصامی

ما را فکنده‌ اند ، نه خویش اوفتاده‌ ایم

گر عاقلی ، مخند بافتاده ، زینهار

پروین اعتصامی 

هرگز به محنت دیگر کسان مخند

دل بر ادامه ی ایّام خوش مبند

روزی رسد به جهان ، چرخ این فلک

اندازدت به یکی لحظه در کمند

اِ لیار (جبار محمدی) 

ای توانگر که تو سیری هین مخند

بر کژی آن فقیر دردمند

مولانا

چو استاده‌ ای بر مقامی بلند

بر افتاده گر هوشمندی مخند

سعدی جان 

یکی را که در بند بینی مخند

مبادا که ناگه درافتی به بند

سعدی جان

ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن 

تأثیر اختران شما نیز بگذرد 

فروغی بسطامی 

ای آن که بر شکسته دلان خنده می زنی!

بر شیشه ات نخورده مگر سنگ روزگار

واقف لاهوری

سناتور سنتور در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۱:۴۸ دربارهٔ پروین اعتصامی » دیوان اشعار » مثنویات، تمثیلات و مقطعات » شمارهٔ ۱۵۶ - نکوهش بی‌خبران:

مدعی گو این قدر بر حال ناکامان مخند

زان که دوران فلک دایم به یک احوال نیست

فروغی بسطامی

سوزد و گرید و افروزد و خاموش شود

هر که چون شمع ، بخندد به شب تار کسی

منعم اصفهانی

به تیره روز مزن طعنه ، کاندرین تقویم

نوشته شد که چنین روزها فراوانند

پروین اعتصامی

ما را فکنده‌ اند ، نه خویش اوفتاده‌ ایم

گر عاقلی ، مخند بافتاده ، زینهار

پروین اعتصامی 

هرگز به محنت دیگر کسان مخند

دل بر ادامه ی ایّام خوش مبند

روزی رسد به جهان ، چرخ این فلک

اندازدت به یکی لحظه در کمند

اِ لیار (جبار محمدی) 

ای توانگر که تو سیری هین مخند

بر کژی آن فقیر دردمند

مولانا

چو استاده‌ ای بر مقامی بلند

بر افتاده گر هوشمندی مخند

سعدی جان 

یکی را که در بند بینی مخند

مبادا که ناگه درافتی به بند

سعدی جان

ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن

تأثیر اختران شما نیز بگذرد

فروغی بسطامی

علی جوادی در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۱:۴۶ دربارهٔ عطار » مصیبت نامه » بخش بیست و سوم » بخش ۳ - الحكایة و التمثیل:

وای فقط وای چه اشعار زیبایی

چقددددرررر زیبا

این شعر را هر روز باید خواند

علی جوادی در ‫۶ روز قبل، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۱:۲۶ دربارهٔ عطار » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۶:

با سلام

بیت اول میتواند معبودی به جای معشوقی قرار گیرد

بیت دوم استاد فریدالدین عطار میفرمایند

در هر ذره یا اتمی انرژی بسیار بالایی به اندازه خورشید وجود دارد که روایت گر فرمول E=mc**2 می باشد

و در بیت بعدی میفرمایند باید دلبر دل این ذره را بشکافد

تا ببینیم که در اون چه انرژی بزرگ هسته ای وجود دارد

در بیت بعدی اثبات میکند که چرا این انرژی وجود دارد

میفرماید اتم ها نباید کنار هم به آرامی نشسته باشند ( دقیقا چیزی که انیشتین بهش رسید و گفت یک نیروی قوی دیگری باید وجود داشته باشد که اینها رو بهم نگه داشته )

توحید در مقابل تشبیه کردن وجود دارد

اگر کسی را مشابه سازی کنی دیگر آن چیز تک نیست

جمله = همه

در بیت ششم دانستم که هیچ نمیدانم

بیت هفتم دلی که به خدا متصل نباشه به درد نمیخوره

 

گیو در ‫۶ روز قبل، پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۳۸ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۷۷:

در مرادات حافظ از همدانی زلف به این معنا آمده است: صفت جمال و کمال الهام غیبی را گویند.

در کشف الالفاظ تبریزی به این معنا آمده است: غیب هویت حق را گویند که هیچ کس را بدان راه نیست.

در اصطلاحات عرفانی عراقی: گسترهٔ رمز و رازها و اسرار الهی ست؛ و تاب زلف: پیچ و خم اسرار الهی

علی میراحمدی در ‫۶ روز قبل، پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۳۹ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » پادشاهی یزدگرد » بخش ۲:

وقتی رستم فرخزاد بی لیاقتی و فساد شاهان ساسانی و ضعف حکومت رو به زوال ایران  را به گردن ماه و ستاره می اندازد

وقتی خوبیم خود کردیم و زمانی که اوضاع خراب است ماه و ستاره کرده است!

جایی خواندم که در جنگ بین اعراب و ایرانیان که بنام جنگ زنجیر معروف است سپاهیان ایران را با زنجیر به هم بسته بودند تا از میدان نگریزند!

محسن پورسلان در ‫۶ روز قبل، پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۵۹ دربارهٔ خیام » ترانه‌های خیام به انتخاب و روایت صادق هدایت » دم را دریابیم [۱۴۳-۱۰۸] » رباعی ۱۴۲:

گردون نگری زقد فرسوده ی ماست.

وقتی انسان پیر و فرتوت شود و قامتش فرسوده شودقامت خمیده پیدا میکند(قد فرسوده)،قادر به دیدن بالای سر خود نیست،چون نمیتواند کمرش را راست کند، و بناچار جهت دیدش همیشه روبه پایین(دون) است.بنابر این"

اگر(گر) دید شما به پایین است(دون نگری) بخاطر قد و قامت خمیده و فرسوده است(زقد فرسوده ی ماست)...