گنجور

غزل شمارهٔ ۱۷

 
حافظ
حافظ » غزلیات
 

سینه از آتش دل در غم جانانه بسوخت

آتشی بود در این خانه که کاشانه بسوخت

تنم از واسطه دوری دلبر بگداخت

جانم از آتش مهر رخ جانانه بسوخت

سوز دل بین که ز بس آتش اشکم دل شمع

دوش بر من ز سر مهر چو پروانه بسوخت

آشنایی نه غریب است که دلسوز من است

چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت

خرقه زهد مرا آب خرابات ببرد

خانه عقل مرا آتش میخانه بسوخت

چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست

همچو لاله جگرم بی می و خمخانه بسوخت

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم

خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت

ترک افسانه بگو حافظ و می نوش دمی

که نخفتیم شب و شمع به افسانه بسوخت

 

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

احمدرضا احمدی » عاشقانه های حافظ » عاشقانه های حافظ ۱

گلهای تازه » شمارهٔ ۱۷۶ » (دشتی) (۱۰:۳۱ - ۱۴:۳۶) ترانه سرا: حافظ شیرازی خواننده آواز: شجریان، محمدرضا سراینده شعر آواز: حافظ شیرازی (غزل) مطلع شعر آواز: سینه ام زآتش دل در غم جانانه بسوخت

یک شاخه گل » شمارهٔ ۴۰۲ » (دشتی) (۱۱:۴۶ - ۱۲:۴۱) نوازندگان: همایون خرم (‎ویولن) ; صارمی، منصور (‎سنتور) خواننده آواز: شجریان، محمدرضا سراینده شعر آواز: حافظ شیرازی (غزل) مطلع شعر آواز: سینه ام زآتش دل در غم جانانه بسوخت

یک شاخه گل » شمارهٔ ۲۱۶ » (بیات زند) (۰۷:۲۹ - ۱۱:۵۹) نوازندگان: عبدالوهاب شهیدی (‎بربط عود) خواننده آواز: عبدالوهاب شهیدی سراینده شعر آواز: حافظ شیرازی (غزل) مطلع شعر آواز: سینه ام زآتش دل در غم جانانه بسوخت

برای معرفی آهنگهای دیگری که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۵۸ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

'گلستانی نوشته:

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت
معنی بفرمایید

رامین شمشیری نوشته:

معنی تحت الفظی بیت چنین است :
ماجرا و دعوا کوتاه کن و پیش من برگرد چرا که مردمک چشم من خرقه ام را از سر بیرون آورد و به شکرانه بسوزاند.

خرقه به شکرانه سوختن اصطلاح است و این عمل در بین صوفیان رسم بوده که مثل صدقه دادن یا دود کردن اسپند در هنگام دفع بلا خرقه خود را میسوزاندند. از طرفی خرقه سوزاندن به معنی ترک زهد و ریا هم هست. پس با این حساب بیت را اینگونه میتوان معنی کرد که عاشق به معشوقش با حالت زاری میگوید ماجرا کوتاه کن و به پیش من بازگرد که چشمم در انتظار آمدن تو چنان سوخت که مرا بی هیچ کرد و هستی مرا به آتش کشید چنانکه خرقه زهد و تقوا را هم بسوزاند.
البته میتوان خرقه سوختن چشم را کنایه از خشک شدن و کور شدن چشم دانست. در اینصورت معنی بیت اینگونه خواهد بود که از شدت انتظار و چشم به راه ماندن چشمانم خشک شد.
رامین-ش. گینزویل. آوریل ٢٠٠٩

محیا نوشته:

فکر می کنم خرقه از سر درآرودن مردمک اشاره به سفید شدنش داشته باشد. یعنی از انتظار زیاد چشمش سفید و کور شده

مهدی نوشته:

بنده معنای بیت سوم را متوجه می‌شوم. ولی نمی‌توانم از نظر دستور زبانی آن را هضم کنم. نقش دستوری «آتش اشکم» در اینجا چیست؟

شادان کیوان نوشته:

در پاسخ به جناب مهدی عرض میکنم که به نظر من آتش اشک را برای حفظ آهنگ شعر باید با کسرهُ ما بین آتش و اشک خواند اما در معنا باید آنرا بدون کسره و بصورت صفت مرکب و مخفف آتشین اشک دانست . همانگونه که سنگین دل را سنگدل و سیمین بر را سیمبر خوانده و خلاصه میکنیم. باین ترتیب آتش اشکم میشود آتشین اشک هستم ( پس میم میشود ضمیر متصل فاعلی ) و این اشک آتشین بخاطر شدت سوز دل است و باقی قضایا.

هانی نوشته:

در پاسخ به سوال نخستین در رابطه با بیت “ماجرا کم کن و …” به عقیده بنده این بیت اشاره به غمازی اشک چشم دارد. به عبارتی، عاشق چندان در هجر معشوق خویش گریسته و اشک چشم او چندان از این عشق پرده دری کرده است که در نزد خرقه پوشان رسوا شده است. چرا که در نزد خرقه پوشان عشق و عاشقی مذموم است. بنابراین و از تاثیر این غمازی چشم، جایی برای ریا و تظاهر در خرقه تزویر نمانده و تنها دلخوشی عاشق دیدن دیدار دلدار است.
“غماز بود اشک و عیان کرد راز من”

جمشید پیمان نوشته:

چون پیاله دلم از توبه که کردم بشکست
همچو لاله جگرم بی می و خمخانه بسوخت
ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم
خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت
عده ای برای این که به معنی مورد نظرشان برسند، داستان خرقه سوزاندن را به عنوان رسمی در میان صوفیه معرفی کرده اند که من مصداق و مستندی درا این رابطه نیافته ام. یا نیست یا من نیافته ام. هر کس چنین رسمی را سراغ دارد ، مصداقی را که به دوره پیش از حافظ است به طور مستند ارائه کند . باری اگر از ظاهر کلام بگذریم، به نظر من به این نکته میرسیم که حافظ می گوید : دیدن واقعیات و درک حقیقت ( از راه مردم چشم= دیدن و آزمودن) باعث شد که خرقه را که لباس تلبیس و تظاهر و فریبکاری است از سر به درآوردم و به شکرانه پیدا کردن این بینش، آن را سوزاندم.

کیوان نوشته:

شاعر خطاب به یار خود می گوید آشتی کنان را طولانی مکن و بازگرد که مانعی در کار نیست . یعنی مایۀ جدایی من از تو خرقۀ ریایی من بود که مرا به قید و تکلف می انداخت و تو را از من می رماند . چه ، تصور می کردی من خرقه پوش ِ رسمی و زهد پیشه ای هستم . اینک به همت مردمک چشم و بی تابیها و افشاگریهایش ، آن خرقۀ سالوس از سر یا از تن من به در شده است و به شکرانۀ رفع ریا و رفع حائل یا حجابی که بین ما بود ، در آتش سوخته و نابود شده است . به عبارت دیگر ،حافظ خود را با شیخ صنعان همسان می گیرد و معشوقش را با دختر ترسا . و می گوید من سالکی هستم که از راه و رسم منزلها بی خبر نیستم . حال که تو از من ترک زهد خواسته ای ، به دیده منت دارم . سرانه هم می دهم ، شکرانه هم به جای می آورم ، چه خرقۀ زهد ریای من خود سزاوار آتش است .

بهاء الدین خرمشاهی ، حافظ نامه

رسته نوشته:

خرقهٔ مردمک چشم
چقدر تفسیرهای دور و درازی از این بیت کرده‌اند و چه مقالاتی که در بارهٔ آن نوشته‌اند ولی پیر ما می‌گفت که این بیت را ساده‌تر بخوانید، احتیاجی هم به تفسیر آیین‌های فلان و بهمان صوفیانه نیست. بیینید خرقه چیست و خرقه دار کیست؟ چه کسی آتش به خرقه می زند؟ این بیت را مثل این بخوانید : ماجرا کم کن و باز آ که مرا مردم چشم / همچو خرقه از سر خود به در آورد و به شکرانه بسوخت. مردم چشم من خرقه ای داشت. شخص من خرقهٔ مردمک چشم خودم هستم. چشم من به انتظار تو نشست و از این انتظار دائمی آتشی در این خانه زد که کاشانه بسوخت. زیبایی گفتار در این است که حتی پس از اینکه کاشانه و خرقه سوخت هنوز چشم به انتظار آمدن تو نشسته است. این همان است که در بیت اول آمده است با این تفاوت که در مصرع اول بیت اول محدودهٔ آتش در سینه است. در مصرع دوم آتش هنوز در سینه (‌خانهٔ دل) است و خود دل (‌کاشانه ) را سوخت ولی در بیت هفنم کل خرقه را می سوزاند. و آن چه می‌ماند چشم انتظار است.

اگر هم دنبال تفسیرهای آیینی از خرقه سوزی می گردید بهتر است اول به خود حافظ مراجعه بکنید و راه‌های دور و درازی نروید، به نمونه‌های زیرین از خود حافظ دفت بکنید:

ابروی یار در نظر و خرقه سوخته

بسوز این خرقهٔ تقوا تو حافظ
که گر آتش شوم در وی نگیرم

حافظ این خرقهٔ پشمینه بینداز که ما
از پی قافله با آتش آه آمده‌ایم

آتش زهد و ریا خرمن دین خواهد سوخت
حافظ این خرقهٔ پشمینه بینداز و برو

مکدر است دل، آتش به خرقه خواهم زد

در خرقه چو آتش زدی ای عارف سالک
جهدی کن و سرحلقه رندان جهان باش

ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد

در خرقه زن آتش که خم ابروی ساقی
بر می‌شکند گوشه محراب امامت

حافظ این خرقه بینداز مگر جان ببری
کاتش از خرقه سالوس و کرامت برخاست

محمدحسن سورانی نوشته:

به نظر می رسد وزن نوشته شده به صورت زیر صحیح تر باشد:
فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

رند نوشته:

بسم الله الرحمن الرحیم
خیلی از شارحان دیوان حافظ این بیت را اشتباه معنی کرده اند وحتی بعضی هم بی معنی خوانده اند اما نظر آقا کیوان که برگرفته از کتاب حافظ نامه استاد بهاءالدین خرمشاهی درست ترین معنی ازاین بیت است
عزیزان میتوانند آن کتاب را از سایت پارس بوک دانلود کنند و معنی آن بیت را هم بخوانند استاد البته در آن کتاب معنی های شارحان دیگر را که اشتباه بوده نقل کرده است وهمچنین مفهوم اصطلاحات ماجرا خرقه سوختن و… را هم معنی درست کرده است
با تشکر

رند نوشته:

ببخشید رسته جان آن پیر شما که بود لطفا از شما می خواهم به کتاب حافظ نامه مراجعه کنید تا معنی درست را در آنجا ببینید

رند نوشته:

رسته جان نظر پیر شما درست نیست

امین کیخا نوشته:

با درود به رند نیکرای و نیز پیر خردمند رسته ( از من به او درود )،کیوان و سرورمان شمشیری ، شعر حافظ چندبری و چند معنی است برای این است که همه مردم ایران انرا روی خوان نوروز گذاشته می گذارند و همگان گمان می کنند که نگاه خودشان را باز می تابد ، من گمان می کنم که حافظ فرموده است خرقه و زهد مرا چشم من تباه کرد یعنی انچه باید دید ، دیده است و دیگر زهد و خرقه به کار من نمی اید ، و شاید چشم نهانبینش را می گفته که گشوده شده است . گویا مثل عین القضاه فکر می کرده است و انچه عین القضاه گفت و مرگ ارزان شد را گفته ولی در پیچش و نا اشکاری .

امین کیخا نوشته:

با پوزش گذاشته باید زدوده شود از خط دوم نوشتارکم !

امین کیخا نوشته:

نشانی رایانگار پارس بوک که رند نیکرای فرمودند شگفت آور است

ستاره نوشته:

درود
“ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم
خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت ”

خلاصه بیت یعنی :
قصه هجر راکوتاه کن و برگرد
که من با چشم دل تو را درک کردم و دیدم
“خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت”
اشاره به بدور انداختن یا سوختن خرقه زهد یا همان
راه رسیدن به خدا از طریق علم آموزی دارد ،
حضرت حافظ ن با چشم ظاهر بلکه با چشم باطن وجود بیکران الهی را دیده و درک کرده، و به سخره گرفتن زهد و زاهد و صوفی و… امثال آن در تمام اشعار حافظ با زبان طنز و رندانه حافظ مشهود است

عبدالرضا کوهی-اراک نوشته:

با نام ویاد خدا- اگر به بیت بعد دقت کنیم در میابیم که خرقه،خرقه ریاست(امان)وشاید درآوردن خرقه در میان صوفیانی که درزهد خود غش دیده باشند مرسوم بوده است وبرای کشتن نفس اماره نه به سبب دفع بلاء(ما که صوفی نیستیم که بدانیم). به هر حال امیداورم شمع ما به گفتن افسانه نسوزد.

حسین نوشته:

درود
ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم

خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت

عباس نصر نوشته:

بنام خدا - برداشت من این است که به معشوق اش می گوید که ماجرا را کم کن وسخت نگیر وبرگرد که مردم با چشم خودشان خرقه مرا از سر م بدر آورده (مرابی آبرو نموده ) و (از حسادتی که بمن دارند ) شکر گویان خرقه حیثیت مرا می سوزانند- موفق باشید

رضا نوشته:

ترک افسانه بگو حافظ و می نوش دمی
که نخفتیم شب و شمع به افسانه بسوخت

اگر امکان داردپیرامون این بیت توضیح بفرمایید.

محمدامین مروتی نوشته:

شرح بیتی پر ایهام از حافظ

آشنایی نه غریب است که دل سوز من است
چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت
معنی اول:
تعجبی ندارد (نه غریب است) که یک آشنا بر من دل می سوزاند (بلکه کاملا طبیعی و عادی است) چرا که دل بیگانه (هم) به حال من می سوزد.
ضعف این تفسیر:
معمولا در غزل فارسی و خاصه شعر حافظ، معشوق بر عاشق دل نمی سوزاند بلکه دل او را می سوزاند.
معنی دوم:
یک نفر آشناست. غریبه نیست (نه غریب است) آن کسی که بر من دل می سوزاند (که دل سوز من است در معنای لازم ) (به علاوه ) در این ماجرا دل بیگانه (هم) برایم سوخت.(یعنی هم آشنا و هم بیگانه دلشان به حالم سوخت.)
ضعف این تفسیر:
همان معنای اول است ولی حُسن تعلیل آن را ندارد و ارتباط معقولی بین دلسوزی آشنا و بیگانه برقرار نمی سازد و این به واسطة تفاوتی است که در معنای “نه غریب است”، در دو تفسیر به وجود آمده است.
معنی سوم:
هیچ آشنایی (آشنایی نه،) بر من دل نمی سوزاند. این غریبه ای است که دلش برایم می سوزد (غریب است که دل سوز من است). در مصرع دوم تاکید می کند که این بیگانه زمانی که حال مرا دید، دلش به حال من سوخت. ( چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت)
ضعف تفسیر:
این تفسیر مستلزم این است که غریب را با اندکی تکلف، غریبه معنی کنیم. هر چند که مصرع دوم را می توان نوعی تاکید تلقی کرد اما در عین حال می توان آن را نوعی توضیح واضح و اضافی محسوب کرد.
قوت تفسیر:
تقابل جفای آشنا و وفای بیگانه، به لحاظ علم بیان موثرتر و مسبوق به سابقه تر است از وفای معشوق. به عبارتی حسن تعلیل قوی تر است.
معنی چهارم:
یک نفر آشناست. غریبه نیست (نه غریب است) آن کسی که دل مرا می سوزاند (که دل سوز من است در معنای متعدی) و به همین خاطر دلهای بیگانه برایم سوخت.
ضعف و قوت تفسیر:
به نظر می رسد که این تفسیر، صرف نظر از تکلف جزئی در تبدیل “غریب” به “غریبه”، مشکلات تفاسیر فوق را ندارد و تفسیرش از دلسوز هم بدیع تر و دلنشین تر از سه تفسیر قبلی است.

کمال نوشته:

باسلام،عرض تبریک به مناسبت فرارسیدن عیدمبعث ،درقسمتی ازغزل فوق بایدگفت بیگانه دلسوزیش برای قریب ،بطوری است،که بقول معرف،یایک ضرب المثل خودمونی ،که:غم برادرمرده رابرادرمرده می داند،پیروزباشید،درپناه حق.

Juki نوشته:

با سلام.بیت زیر هم ظاهرا متعلق به این غزل هست.
لطفا بررسی و در صورت صلاحدید درج گردد.به عنوان بیت هشتم
هر که زنجیر سر زلف گره گیر تو دبد
شد پریشان دلش و بر من دیوانه بسوخت

ناشناس نوشته:

شد پریشان و دلش برمن دیوانه بسوخت

جاوید مدرس (رافض) نوشته:

******************************************
******************************************
…………………….. در غم جانانه بسوخت
آتشی بود درین خانه که کاشانه بسوخت

سینه‌ام زآتش دل:۲۲ نسخه (۸۰۱، ۸۱۳، ۸۱۸، ۸۱۹، ۸۲۱، ۸۲۲، ۸۲۳ و ۱۵ نسخۀ متأخّر یا بی‌تاریخ) خانلری، عیوضی، نیساری، جلالی نائینی- نورانی وصال، سایه

سینه از آتش دل: ۴ نسخه (۸۲۷ و ۳ نسخۀ متأخّر یا بی‌تاریخ) قزوینی- غنی، خرمشاهی- جاوید

سینه‌ام در غم دل: ۲ نسخه (یکی متأخر: ۸۶۲ و دو دیگر بسیار متأخر: ۸۹۴)
سینه‌(ام را) غم دل: ۱ نسخۀ بسیار متأخّر (۸۹۳{«ام را» به خط الحاقی افزوده شده است})

۳۰ نسخه واجد غزل ۱۸ اند اما یک نسخۀ بی‌تاریخ ۶ بیت نخست را روی برگی داشته که افتاده و اکنون در دست نیست و لذا بیت مطلع را نیز ندارد. از نسخ کاملِ کهنِ مورّخ نسخه‌های ۸۰۳ و ۸۲۴ خود غزل را ندارند.
**************************************
**************************************

میرذبیح الله تاتار نوشته:

سلام
این غزل حافظ زمان که معشوقه جانی اشت گویا همسر او باقهرش از نزدش میرود از سوز دل این غزل عاشقانه را می سراید واورا دوباره دعوت میکند

آشنایی نه غریب است که دلسوز من است
چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم
خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخ

علی۱۱۰ نوشته:

ماجرا کم کن و باز آ … میتواند اشاره به بیقراری پیر کنعان در بازگشت یوسف باشد که گویند چشمش از شدت اشک ریختن سفید شد و نابینا گشت.

کسرا نوشته:

اجرای ساز و آواز این غزل در برنامه شماره ۴۰۲ یک شاخه گل با آوای گرم استاد شجریان

محمد طهماسبی دهنو نوشته:

(نقش مردم چشم )بعضیها بیت را طوری می خونند که خرقه متعلق به مردم چشم بِشه. یعنی چنین و چنان کن که مردم چشم من ، خرقه اش را از سر بیرون آورد
. امابه نظر بزرگانی این قرائت خیلی غریبه ، و نسبت دادن خرقه به مردم چشم ، نازک اندیشی نامستندی هستش
و لغزشگاه اغلب مفسران همین جا بوده .
ظهور معنی و عقل عرف ایجاب می کند که خرقه متعلق به شاعر باشه
، نه مردمک چشم .
برای این قرائت باید (مرا) را از مصراع اول برداریم و بیاوریم به مصراع بعد . یعنی بگوییم ماجرا کم کن و بازگرد که مردم چشم من ، مرا … خرقه = خرقۀ مرا از سر من ( و نه خودش) بیرون آورد و به شکرانه بسوخت
. این قرائت نه فقط متضمن غرابت خرقه پوشی نیست ، بلکه کل بیت رو خوانا می سازه

در میان حافظ شناسان و شارحان این بیت ، مرحوم عبدالعلی پرتو علوی به راه درست رفته و خرقه را به حافظ نسبت داده
نه به مردم چشم
رابطۀ بین دل و دیده ، دیده ای که نظرباز است و دلی که عاشق پیشه است ، در ادبیات فارسی و شعر حافظ ، سابقه و نمونۀ فراوان دارد
چنانکه گفته

-دیدی دلا که آخر پیری و زهد و علم
با من چه کرد دیدۀ معشوقه باز ِ من

- سحر سرشک روانم سر خرابی داشت
گَرَم نه خون جگر می گرفت دامن چشم

- نخست روز که دیدم رخ تو ، دل می گفت
اگر رسد خللی ، خون من به گردن ِ چشم

- ترسم که اشک در غم ما پرده در شود
وین راز سر به مُهر ، به عالم سمر شود

- سِرّ سودای تو در سینه بماندی پنهان
چشم تر دامن ، اگر فاش نکردی رازم

پس چشم و مردم چشم که کارش نظربازی و اشک ریزی و غمّازی است
سلسله جنبان و کارگردان این بیت هستش
. یعنی ماجرا کم کن و آهنگ آشتی و تجدید عهد کن و بدان که مردم چشم من در فراق تو از بس بی تابی و گریه و زاری و به اصطلاح امروز کولیگری و افشاگری کرد ، مرا رسوای خاص و عام ساخت و همۀ مردم از عارف و عامی به عاشقی و نظربازی من پی بردند و من ناگزیر شدم از خرقۀ خود که خرقۀ ریایی و دروغین بود - چرا که من واقعاً پارسا نبودم - بیرون بیایم
. یعنی در واقع ، این مردم ِ چشم ِ نظرباز و اشک ِ غمّاز ِ من بود که بانی این کار خیر شد و سرانجام خرقه ای را که از سر من به در آورده بود ، به شکرانۀ رفع ریا آتش زد و اکنون من خالصتر و مخلصترم و می توانیم آشتی کنیم . زیرا آنچه مرا از تو و تو را از من دور می داشت برطرف شد .
یک بیت دیگه از حافظ
گفتم به دلق ِ زرق بپوشم نشان عشق

غمّاز بود اشک و عیان کرد راز منسوم:(خرقه از سر به در آوردن ): خرقه چون چاک نداشته از سر بیرون آورده می شده . عطار در یکی از رباعیاتش میگه :

ما خرقۀ رسم از سر انداخته ایم
سر را بدل خرقه ، در انداخته ایم

کمال الدین اسماعیل گوید :

می پیر از سر من خرقۀ سالوس بکند
ریش بگرفته مرا با در خمار آورد

حافظ خود چند اشارۀ روشن و رسا داره

- در سماع آی و ز سر خرقه برانداز و برقص
ور نه با گوشه رو و خرقۀ ما در سر گیر

- صوف بر کش ز سر و بادۀ صافی در کش
- صوفی بیا که خرقۀ سالوس بر کشیم ( یعنی از تن بلغزانیم و از سر به در آوریم )

- ساغر می بر کفم نِه تا زبر
بر کشم این دلق ازرق فام را

با وجود این ، چون در اینجا اصل این فعل یعنی خلع خرقه مطرح هستش،فرق نمیکنه که چگونه و به چه طریق از تن یا از سر به در آمده باشه.

خرقه [به شکرانه] سوختن : کلید معنای خرقه سوختن در اشعار عطار ، بویژه در داستان شیخ صنعان هستش که حافظ به اون نظر خاص داشته و بارها به تصریح و تلویح به اون تلمیح کرده
. در داستان شیخ صنعان ِ عطار ، دختر ترسا از شیخ شوریده چهار درخواست داره: ۱) سجده پیش بت ؛ ۲) قرآن سوختن ؛ ۳) خمر خوردن ؛ ۴) ترک ایمان و اسلام . شیخ این کارها را انجام می دهد و سپس

شیخ چون در حلقۀ زُنّار شد
خرقه در آتش زد و در کار شد

اما خرقه از عصر سنایی و عطار که عصر اعتلای تصوفه ، تا قرن حافظ که عهد انحطاط هستش ، تحول یافته
. خرقه در نزد سنایی و عطار ، هنوز چندان آلوده نیست . چیزی مقدس است
. ناموس طریقت ،شعار سلوک و مایۀ افتخار پیران و مریدان و سالکان هستش
. اما خرقۀ سالوس یا دلق زرق صوفیان و زاهدان معاصر حافظ ، غالباً ریایی و «مستوجب آتش» بوده

م ، س نوشته:

با جمشید خان بیشتر موافقم
ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم
خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت
حافظ میگوید که چشم من باعث شد که حقیقت را دریابم تا خرقه از سر در آورم و بسوزانم
مانا بوید

م ، س نوشته:

سوز دل بین که ز بس آتش اشکم دل شمع
دوش بر من ز سر مهر چو پروانه بسوخت
درین بیت” بس “ را به مانای بسیار می بینم.
سوز دل بین که ز بسیاری آتش اشکم دل شمع
دوش بر من ز سر مهر چو پروانه بسوخت
مانا باشید

پریشان روزگار نوشته:

دوست جان
از بس که چشم مست درین شهر دیده ام
حقا که می نمی خورم اکنون و سر خوشم

۰( چشمان میگون دختران شیراز را می گوید )

همان چشمان مست و میگون که آرام هشداران
می بردند به روزگار شیخ، خواجه و می برند
هم اکنون.
بس، بسا و بسی به گمان کوتاه شده بسیارند.
بس بگردید و بگردد روزگار
دل به دنیا در نبندد هوشیار

پریشان روزگار نوشته:

دو چشم مست میگونش ( می گونت)ببرد آرام هشیاران
دو خواب آلوده بربودند عقل از دست بیداران

مهناز ، س نوشته:

آری دوست جانم
حتا در بیت : هنر نزد ایرانیان است و بس .
مانا بوید

مهناز ، س نوشته:

هنر نزد ایرانیان است و بس
اگر ”بس“ را به مانای ”بسیار“ بگیریم از تعصب و تحدید می رهیم
هنر نزد ایرانیان است و بسیار

... نوشته:

محمد طهماسبی بزرگوار
ممنون از تحلیل خوبتون. برای منم این بیت مقداری مبهم بود. توضیحات شما دید جدیدی به من داد و فکر می کنم خوانش درست بیت همونطور باشه که فرمودید.

مهناز ، س بزرگوار
با نظر شما در مورد «هنر نزد ایرانیان است و بس» موافق نیستم.
با فرض اینکه ضبط درست بیت همین شکل معروفش باشه، فکر نمی کنم نحو جمله اجازه این رو بده که «بس» رو در معنای بسیار بگیریم. بسیار قید هست. شما چطور با این معنی جمله رو به شکل ساده مرتب می کنید؟
بسیاری هنر نزد ایرانیان است؟
هنر بسیاری نزد ایرانیان است؟
یا…؟
فکر نمی کنم هیچ کدوم از این برداشت ها معنای شفافی داشته باشه و حتی اگر هم معنایی داشته باشه به شدت دچار ضعف تالیف هست و کاملا از فصاحت به دور و بعید از فردوسی.
دلیل دیگه اینکه «و» که قبل از «بس» اومده این اجازه رو به ما نمیده که به برداشت مورد نظر شما برسیم و نحو جمله مختل میشه.
نکته دیگه اینکه این بیت در متن داستان، نوعی رجز خوانی هست و نه تنها «بس» به مفهوم حصر و قصر مخل معنا نمیشه، بلکه به نظر من لازم هست که در همین معنی بیاد. شاهد محکم و متقن این برداشت چند بیت قبل از همین بیت هست: «شهنشاه بهرام گورست و بس / چون او در زمانه ندانیم کس»
پر واضحه که در مورد این بیت اخیر (که کاملا منطبق با نحو بیت مورد بحث ما هست) به هیچ وجه نمیشه «بس» رو در معنای بسیار دونست.
عذر میخوام که در مورد بیت غیر مرتبط با این غزل پر حرفی کردم.

... نوشته:

عذر میخوام، امروز نمونه دیگه ای از کاربرد «بس» در معنای حصر و قصر دیدم که در تکمیل عرایضم عرض می کنم.
مولوی در فیه ما فیه یه بخشی در مورد اناالحق زدن حلاج صحبت می کنه و میگه: «… یعنی من فنا گشتم، حق ماند و بس…»
در این مورد هم که ساختار جمله کاملا منطبق بر بیت مورد بحث هست، به هیچ وجه لفظ «بس» ناظر بر کثرت نمیتونه باشه.
البته نمونه ها زیادن، ولی این مورد همین الان به چشمم خورد گفتم ذکر کنم.
با احترام…

پریشان روزگار نوشته:

…….
اجازه فرمایید ” به هیچ وجه ” را از نوشته تان برداریم
چه در همان بیت شاهد که آورده اید، “بس ” مانای بسیاری را نهفته دارد.

... نوشته:

پریشان روزگار عزیز
متوجه منظورتون نمیشم. ممکنه بیشتر توضیح بدین چطور معنی کثرت و وفور در «بس» بیت شاهد نهفته هست؟
یعنی شما چجوری میخونید بیت رو؟

مهناز ، س نوشته:

با شما موافقم پریشان روزگار گرامی
از حکیم توس انتظاری جز این نیست که غیر ایرانی را نیز دارای هنر بداند .
ایرانی را دارای هنر ِبسیار می داند.
هنر را تنها به ایرانیان محدود نمی کند.
آری ، ، “بس ” مانای بسیاری را نهفته دارد.
مانا باشید

... نوشته:

مهناز،س و پریشان روزگار عزیز
اگه قراره یه بحث علمی داشته باشیم لطف کنین دلایل علمی ارائه کنین تا من هم نکات جدیدی از شما یاد بگیرم.
از حکیم توس اینطور انتظار میره و اونطور انتظار نمیره شیوه تحلیل علمی متن نیست.
در مورد متن دلایل نحوی مشخصی رو ارائه کردم که اگه مخالفید دلایل خودتون رو بگین.
در مورد انتظار از حکیم توس، باید بدونیم که در منظومه های روایی مثل شاهنامه، مثنوی، منطق الطیر و… بسیاری از ابیات در قالب دیالوگ بین شخصیت ها رد و بدل میشه و چه بسا یک شخصیت در متن روایت حرفی رو بزنه و شخصیتی دیگه حرفی کاملا مخالف. بر این اساس و دلایل دیگه دیالوگ هایی که از زبان شخصیت های روایت بیان میشه نشون دهنده عقاید شاعر نیست. این بیت هم از این قاعده مستثنا نیست. اساسا در مورد منظومه ای مثل شاهنامه یا منطق الطیر که شخصیت های ثابتی دارن، شخصیت ها رو میشه تحلیل کرد، نه شاعر رو.
ضمن اینکه همونطور که گفتم این بیت رجزخوانی هست و در رجزخوانی هایی از این دست در شاهنامه، مفاخره در قالب تعصب ملی نه تنها موضوع غریب و بعیدی نیست که کاملا رایج و متداول هست و بسیاری از شخصیت های شاهنامه این شیوه تفکر و بیان رو داشتند.
منتظر ارائه دلایل و شواهد دوستان خوبم هستم.

پریشان روزگار نوشته:

دوست گرامی جناب …….
مقایسه شاهنامه با مثنوی و منطق الطیر و… قیاس مع الفارق است.
گفتگو بر سر بس و بسیار بود که هر دو به مانای فراوانند. همین و به از من می دانید که
ُواژگان بسته به شیوه به کار بردنشان می توانند قید، صفت ،و… باشند

حسین ۱ نوشته:

دوستان
به همه ی نظرات شما احترام می گزارم ،
در خصوص بس در مصرع : هنر نزد ایرانیان است و بس
نظرم با بانو مهناز نزدیکتر است
هنر نزد ایرانیان است و بسیار هنر های دیگر
میتوان بس را به مانای فقط و یا تنها و ،،،،، تلقی کرد ولی نمی توانم چنین برداشتی را ازحکیم فردوسی با آنهمه دانایی قبول کنم ، آزاده ای چون او را وارسته ازین تعصب میدانم
پریشان روزگار گرامی نیز در مانای بس ، با وسعت نظر بیان عقیده کرده اند .
از شما عزیزان می آموزم
ماندگار باشید

حسین ۱ نوشته:

ببخشید
بسیار هنر ها

... نوشته:

پریشان روزگار بزرگوار
من شاهنامه رو با مثنوی و منظق الطیر از چه جهت مقایسه کردم که قیاس مع الفارق برداشت کردید؟ من میگم در روایت قصه، حرفی که از زبان شخصیتی زده میشه لزوما بیانگر ایده و عقیده شاعر یا نویسنده نیست. حالا این روایت میخواد در رمان باشه یا نمایشنامه یا منظومه های روایی کلاسیک مثل شاهنامه یا منطق الطیر یا هر چیز دیگه. اصولا در اینطور مواقع باید شخصیت های داستان مورد تحلیل قرار بگیرن، نه خود شاعر یا نویسنده.
بله «بس» خیلی از جاها به معنای «بسیار» به کار برده میشه، مثل همون بیتی که مهناز عزیز مثال زد «سوز دل بین که ز بس آتش اشکم دل شمع…». ولی این به این معنا نیست که همیشه همین مفهوم رو داشته باشه. در فارسی چیز عجیبیه که یه لفظ در دو یا چند معنای مختلف به کار بره؟ این اختلاف معنا هم با مصادیق مختلفی روشن میشه. در مورد بحث ما، من هیچ جا در هیچ متنی ساختار نحوی « {عبارت} و بس» رو در معنایی غیر از انحصار ندیدم.
من جوابم رو نگرفتم. ادعا کردین در بیت شاهد «شهنشاه بهرام گورست و بس» لفظ «بس» در معنای بسیار اومده. لطفا نوع خوانش خودتون رو برای من تشریح کنید.
ضمنا اگه در مورد شاهد دومی که از مولوی آوردم هم این نظر رو دارین در مورد اونم مشتاقم تحلیل جزء به جزء جمله و نوع خوانش شمارو بدونم.
ممنون.

پریشان روزگار نوشته:

…… گرامی.
این کمترین مرتکب ادعایی نشده است از جمله درمورد شهنشاه بهرام گور است و بس
از آنجا که مانای دیگری مگر بسیار ، کافی، بسنده و البته سیخ کباب ! نیافته ام
وقتی میگوییم شهنشاه ……..است و بس ، مرادمان این است که به همان یک تن بسنده کنیم

... نوشته:

پریشان روزگار بزرگوار
پس حتما من در مورد جمله تون که گفتین «اجازه فرمایید ” به هیچ وجه ” را از نوشته تان برداریم. چه در همان بیت شاهد که آورده اید، “بس ” مانای بسیاری را نهفته دارد.» دچار اشتباه شدم.
اگر مفهوم «بسنده» برداشت بشه به یه نقطه مشترک می رسیم.
در واقع به قول شما وقتی مرادمان از «شهنشاه بهرام گورست و بس» اینه که به شهنشاه بودن بهرام گور بسنده کنیم (؟)، پس مرادمان از «هنر نزد ایرانیان است و بس» هم اینه که به نزد ایرانیان بودن هنر بسنده کنیم.
هرچند بسنده کردن در این موارد شفاف نیست و معنی روشنی نمیده، ولی با تسامح به زبان ساده میشه گفت شهنشاه فقط بهرام گور است و هنر فقط نزد ایرانیان است.

پریشان روزگار نوشته:

…. گرامی
نک که به نقطه ای مشترک رسیده ایم ، امیوارم شما از این چند نقطه چشم بپوشید وبا نامی گر چه مستعار
به گنجور برگردید ۰ ( گستاخی مرا ببخشایید )
اینکه واژه ای دو یا چند مانا بدارد پذیرفتنی است نمونه آن همین بس است ، سیخ کباب و بسنده و بسیار …
بسم از هوا گرفتن که پری نماند و بالی……
باری، شاهنامه سرگذشت مردم ایران است باشاخ و برگ ها، و شما به از من میدانید که مراجع حکیم توس نه تنها خدای نامک که بسیاری دیگر آگاهان تاریخ ایران بوده اند
از این رو نمی شود آنرا با منظومه هایی که فرمودید
از یک جنس دانست یا رمان و نمایشنامه و…….
بی گمان دیده اید که در این شاه نامه ها ” خرد ” بیش از هر چیز دیگر ستایش شده است
” خرد را و جان را که یارد ستود ؟؟
و گر من ستایم ، که یارد شنود ؟! ”
به گمان نباید تاریخ را با تخیل همتراز بدایم و واقع گرایی را با فرار از آن.
تندرست و سادکام بوید

پریشان روزگار نوشته:

به گمانم نباید
و شادکام بوید

... نوشته:

دوست خوبم
اسم چندان مهم نیست، رسم مهمتره. همین چند نقطه هم از سرم زیادیه.
با مصراعی که گفتین یاد یه بیت خاطره انگیز (برای خودم) از سعدی افتادم:
بسم از قبول عامی و صلاح نیک نامی / چو به ترک سر بگفتم چه غم از کلاه دارم
حرف های شما رو در مورد شاهنامه می پذیرم، گرچه به نظر من چندان ربطی به موضوع بحث ما نداره.
در مورد مقایسه شاهنامه با سایر متون هم:
(رب اشرح لی صدری و یسرلی امری واحلل عقده من لسانی یفقهوا قولی…)
اصلا بحث من تاریخ، تخیل، واقعیت، رئالیسم، سورئالیسم و… نیست. بحث من «امکان تفاوت تفکر خالق اثر و شخصیت های مخلوق در اثر» هست.
ضمن اینکه شاهنامه هم (حداقل) بخش اعظمش تاریخ نیست. شاهنامه مهمترین متن اساطیری ماست و مفهوم اسطوره هم بر مبنای چیزی که شما بهش میگین تخیل بنا شده.

پریشان روزگار نوشته:

…. دوست گرامی
با امکان تفاوت تفکر آفریننده با شیوه اندیشگی آفریده
نمی توانم ۱۰۰٪ هم رای باشم ، حتا می گویند خداوند از روح خوَیش در سرشت آدمی دمید.
مرز تاریخ و افسانه ( اسطوره ) بسیار باریک است چه بسیار افسانه ها که تاریخند و تاریخها که افسانه
نمونه ای از این افسانه ها که تاریخ شده است داستان ‘ ماراتون ” است !! و تاریخ که افسانه خوانده شده است شاهنامه!

... نوشته:

پریشان روزگار عزیز
عرض کردم «امکان تفاوت» و نه «قطعیت تفاوت».
یعنی حرف های شخصیت های شاهنامه (یا هر روایت دیگه) لزوما حرف های فردوسی (یا راوی) نیست، ولی ممکنه که باشه. با این وجود چون قطعی نیست قابل استناد نیست و نمیشه گفت چون شخصیت X در شاهنامه اینطور گفته پس فردوسی اینطور گفته…
امیدوارم بالاخره موفق شده باشم منظورمو درست و کامل منتقل کنم.
نکته دیگه اینکه اساطیر (در هر ملتی) اساسا دارای ویژگی های فرا بشری هستن، چه شخصیت های مثبت اساطیری و چه شخصیت های منفی. همین موضوع باعث میشه اسطوره از تاریخ جدا بشه و متن اساطیری مختصاتی کاملا متفاوت با متن تاریخی داشته باشه (دقت کنید به تفاوت های بسیار زیاد تاریخ بیهقی یا جهانگشای یا سایر کتب مشابه با شاهنامه های مختلف از جمله شاهنامه فردوسی و سایر متون اساطیری). به عنوان مثال داستان ضحاک و… رو نمیشه جزئی از تاریخ دونست. چون قطعا ضحاک بر اثر بوسه ابلیس مار بر دوش نداشته که مارها مغز بخوان و… . همین موضوع تخیل، شکاف بین تاریخ و اسطوره رو ایجاد میکنه.
در متون اساطیری اساسا زمان و مکان مبهم و نامشخص هست و چندان اهمیتی هم نداره، ولی متون تاریخی بدون ذکر زمان و مکان کمترین ارزشی ندارن.
متون اساطیری معمولا نمادین هستن (مثل نمادپردازی در موضوع خرد ستیزی ضحاک که با خوردن مغز توسط مارها نشون داده شده) ولی متون تاریخی کاملا واقع گرا هستن.
با توجه به تفاوت های بسیار متون اساطیری و تاریخی مرز بین تاریخ و اسطوره اونقدرها هم باریک نیست. در مجموع حتی اگه بخشی از شاهنامه قرائن و شواهد و مبنای تاریخی داشته باشه، بازم شاهنامه اصولا یه متن اساطیری هست و نه تاریخی.

پریشان روزگار نوشته:

دوست گرامی جناب …….
شما را به گفتار حکیم توس حواله می دهم و در بر این گفتگو میبندم( ” حتا اگر بخشی از شاهنامه قراین و شواهد و مبنای تاریخی داشته باشد !!؟؟ ” )

” تو این رادروغ و فسانه مخوان
به یک سان روش در زمانه مدان
از آن هر چه اندر خورد با خرد
دگر بر ره رمز معنی برد ( راز مانا برتد) ‘
…… و بخوانید ار نخوانده اید ؛ ( گفتار اندر فراهم آوردن شاهنامه ) را
تندرست و شادکام بوید.

پریشان روزگار نوشته:

ببخشایید
دگر بر ره رمز معنی برد ( ..ره راز مانا برد )

... نوشته:

یعنی الان شما معتقدید باید به کلیت اثری به نام شاهنامه فردوسی به عنوان یک متن تاریخی نگاه بشه؟

سعدی استاد سخن نوشته:

رفقا ..سوز دل بین که ز بس آتش اشکم باید بدون وقفه خونده بشه…بس آتش اشک یعنی زیادی آتش اشک..این شعر ب هیچ وجه نیازی ب توضیحات و تفسیرات و مراسمات صوفیان و وجود خدا و عدم و هستی و من ذهنی و من عشقی نداره….تفسیرها تماما با هدف انجام میشه..مثلا در بیت پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت اساتید بزرگوار چنان تفسیر کرده اند که صنع منظور صنع الله از رفقای حافظ است و ادامه داستان….بهرحال این شعر و تقریبا تمام اشعار حافظ نیاز ب تفسیر ندارد

سعدی استاد سخن نوشته:

ماجرا کم کن و باز ا که مرا مردم چشم….یعنی چشمان من و نظر بازی من باعث شد از لباس تقوا بیرون بیام چنانکه فرموده است آن بزرگوار:زاهد بودم ترانه گویم کردی…سرحلقه بزم و باده جویم کردی…سجاده نشین با خدایی بودم..بازیچه کودکان کویم کردی….پس تفسیرات اضافه نیاز نیست…یعنی هرچی میکشم از دست مردمک چشمانم هست که نطر بازی میکنند

کانال رسمی گنجور در تلگرام