دکتر حافظ رهنورد در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۱۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
غزلی متوسط با استعارههایی تکراری را خواندیم. غزلی که خواجه در اواخر عمرش سروده است و مدام تکرار موتیف خال و زلف و چهره را اشاره کرده.
به هر حال میدانیمکه خواجه در اواخر عمر .... بگذریم...
به قول خودش آسمان کشتی ارباب هنر میشکند...
Parvin Akbari در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۲۸ دربارهٔ سام میرزا صفوی » تذکرهٔ تحفهٔ سامی » صحیفهٔ اول در ذکر سلاطین » ۱۴- سلطان سلیم:
شبی ابلیس از آن راهِ طوافِ کعبه میشد مست
به سویِ خانهی معشوق، سر و پا در تب و در بست
خلایق جمله در طواف، زِ غفلت بر سرِ تزویر
زِ کینهی کهنه در جان و زِ دشنام و بلا مست
چو بگرفتند راهش را، به سنگ و طعنه آویختند
که ای ملعونِ دورافتاده، کو پندار و کو دست؟
برآورد آن ستمدیده، فغان از دردِ جانسوزش:
من اندروادیِ عشقِ خدا بودم، شما در پست
چرا سنگم زنید اینسان، اگر من راندهی اویم
خدا این خواست، نه دستِ شما در این وادیِ پست
شما کورید و غافل، از آن سویِ حقیقت دور
مرا خواندید گمراه و به خود بر بستهاید دست
من اندر یادِ معشوقم، شما در بندِ اوهامید
نبینید حق و حقجویی، بر این جهلستتان هست
خدا خاکیست و عادل، شما ظالم به مخلوقید
خود اندر کبرِ خود غرقید و بر ما میزنید شست
به جانِ پاکِ حق سوگند، سلیمی، این سخن حق است
شناختید عیبِ خود را باز، که این است عیبِ پیوست
« سلطان یاووز سلیم »
تاریخچهٔ پنهانِ کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
از پیدایش، انتقال و کشفِ نسخهای رازآلود در بایگانی شرقی واتیکان
عنوان لاتین: Codex Divani Yavuz Selim
عنوان فارسی: کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
شناسهٔ: ASV — Orientalia — Selim I — Cod. 01
زبان نسخه: فارسی
خط: نستعلیق
تاریخ انتساب مجموعه: ۹۲۶ هجری قمری، مطابق با ۱۵۲۰ میلادی
موضوع: اشعار فلسفی، عرفانی، حکمی و تأملات سلطان سلیم دربارهٔ عقل، ایمان، کفر، عشق، فنا، مرگ و حقیقت
بخش مورد پژوهش: غزلیات، غزل شمارهٔ ۶۴۷ در فهرست مصحح
---
پیدایش دیوان در خلوتِ دربار عثمانی
در واپسین سالهای سلطنتِ یاووز سلطان سلیم، هنگامی که غبارِ جنگها فرو مینشست و سکوتِ شب بر کاخهای عثمانی سایه میافکند، گویند سلطان را خلوتی بود آکنده از کتاب و دفتر؛ خلوتی که در آن نه صدای سپاهیان شنیده میشد و نه بانگِ طبلِ فتح، بلکه گفتوگوی عقل با نفس و مناظرهٔ ایمان با پرسش برپا بود.
در آن مجلس، دفترهایی از حکمتِ زکریای رازی، رباعیاتِ حکیم عمر خیام، کلماتِ ابوالعلاء معرّی و حکایتهای عرفانیِ منصور حلاج در کنار اشعار مولانا جای داشت.
سلطان، فرمان داد تا برخی از اندیشهها و اشعار پراکندهاش در دفتری گرد آورند. نه برای آنکه نام خویش را بر تارکِ حکمت بنشاند، بلکه برای آنکه سیرِ جانِ خویش را از پرسش تا معرفت، از حیرت تا عشق، و از خودبینی تا فنا ثبت کند.
در صدرِ دفتر، کاتب چنین نوشت:
«این دفتر، نه دیوانِ پادشاهی است و نه نامهٔ لشکرکشی؛ این دفتر، حکایتِ پادشاهی است که در میدانِ نفس، هزار بار شکست خورد تا مگر یک بار بر خویشتن ظفر یابد.»
و در زیر آن، این بیت به خطی خوش ثبت شده بود:
به تختِ سلطنت، دل را اسیرِ جاه نخواهم کرد
که بیتختی توان دیدن، جهان را از دری دیگر
آخرین برگ و خاموشی سلطان
در سال ۹۲۶ هجری قمری، پس از درگذشت سلطان سلیم، دفترهای خلوتِ او به دست یکی از دبیرانِ دربار افتاد. نام آن دبیر در نسخهٔ اصلی محو شده است؛ اما در حاشیهٔ برگ پایانی، عبارتی باقی مانده که سرنخِ نخستین انتقال نسخه شمرده میشود:
«آنچه سلطان در خلوت نگاشت، به فرمانِ وارثان از میان نرود؛ که گاه سخنی که در زمانِ خویش خاموش ماند، در روزگاری دیگر چراغِ اهلِ نظر گردد.»
دبیر پس از مقابلهٔ اوراق، نسخهای پاکیزه فراهم آورد و در انجامهٔ آن نوشت:
«تمّ الکتاب بعون الملک الوهاب، و قد جُمِعَت هذه الأوراق من متفرّقات دیوان السلطان سلیم خان، سنة ستّ و عشرین و تسعمائة.»
ترجمه: این کتاب به یاری خداوند بخشنده به پایان رسید و این اوراق از نوشتههای پراکندهٔ دیوان سلطان سلیم گردآوری شد، در سال نهصد و بیست و شش هجری.
تاریخ ۹۲۶ تاریخِ گردآوری نسخه است، نه لزوماً تاریخ سرودن همهٔ اشعار.
سفر از استانبول به سرزمینِ فرنگ
چند دهه پس از آن، نسخه به دست یکی از بازرگانانِ کتاب و کاغذ افتاد که میان استانبول، ونیز و شهرهای ایتالیا رفتوآمد داشت. نام او «یوسف بن عبداللطیف تبریزی» است؛ شخصیتی که زبان فارسی و ترکی و اندکی ایتالیایی میدانست.
او در یادداشتی که بعدها به نسخه پیوست، چنین نوشته بود:
«این دفتر را نه به بهای زر، که به بهای روزهای بسیار جستوجو به دست آوردم. صاحبِ نخستین، از عرضهٔ آن بیم داشت؛ زیرا در آن، سخنانی بود که هر خواننده را به تأمل در بابِ ایمان و انکار، نبوت و عقل، و ظاهرِ عبادت و باطنِ عشق وامیداشت.»
یوسف، نسخه را به یک مجموعهدارِ ایتالیایی سپرد. پس از درگذشت آن مجموعهدار، نسخه به همراه چند کتاب فارسی و عربی وارد مجموعهای شد که سرانجام به کتابخانهٔ واتیکان انتقال یافت.
بایگانی شرقی و نامِ بینشان
در قرن هفدهم میلادی، نسخه در میان مجموعهای از کتابهای شرقی قرار گرفت. فهرستنویسی، آن را نه با نام سلطان سلیم، بلکه با عنوانی کوتاه و مبهم ثبت کرد:
«Liber Persicus, carmina regis Selim.»
یعنی: کتاب فارسی، اشعار پادشاه سلیم.
در قرنهای بعد، به سبب آسیبِ جلد و محو شدنِ نامِ کاتب، نسخه در فهرست بهدرستی شناخته نشد. نام سلطان در برگ نخست باقی بود، اما بخشی از آن زیر لکهٔ مرکب و آثار رطوبت پنهان مانده بود.
در سال ۱۹۲۴ میلادی، پژوهشگری به نام «مارکو ونتوری»، هنگام بررسی مجموعهای از نسخههای شرقی، به این دفتر برخورد. او در گزارش خود نوشت:
«در میان اوراقِ فارسی، دفتری یافتم که نامِ سلیم بر آن آشکار است؛ اما اشعارش با تصویرِ معمولِ یک پادشاهِ جنگاور سازگار نمینماید. در این دفتر، پادشاه بیش از آنکه از فتحِ ممالک سخن گوید، از فتحِ نفس مینویسد.»
کشفِ غزل ششصد و چهل و هفتم
در بخش پایانی دفتر، چند برگ به هم چسبیده بود. پس از بازشدنِ آنها، غزلی پدیدار شد که فهرستنویس آن را غزل شمارهٔ ۶۴۷ نامید.
این شماره، شمارهگذاریِ پژوهشگر آن است، نه شمارهای که در زمان سلطان بر نسخه نوشته شده باشد.
موضوع غزل، ابلیس و نسبتِ او با عشق، تکبر، عبادت و داوریِ انسانهاست.
در حاشیهٔ آن، به خطی متفاوت، چنین آمده بود:
«هذا القول من عجائب النظر؛ فإنّ المرء قد یطوف بالبیت و قلبه فی غیر البیت، و قد یُتَّهَمُ البعید و یُترَکُ القریب من عیب نفسه.»
ترجمه: این سخن از شگفتیهای اندیشه است؛ چه بسا آدمی بر گرد خانه طواف کند و دلش در جایی دیگر باشد، و چه بسا دورافتادهای متهم شود و نزدیکتر از او از عیب خویش غافل بماند.
---
دفتر اشعار و منابع
۱. حکمتِ زکریای رازی؛ دفترِ میزانِ عقل
عنوان: Risāla-yi Mīzān al-ʿAql
ترجمه: رسالهٔ میزان عقل
انتساب: زکریای رازی
محل اشاره در کدکس: برگ ۱۲، حاشیهٔ راست
سلطان از این رساله چنین برداشت میکند که هیچ دعویای نباید از سنجش عقلانی معاف باشد.
بیت منسوب به سلطان:
به قفلِ عقل، کلیدِ راز گشاد آن حکیمِ رازی
که کاشفِ هر راز آمد، زکریای رازی
و در ادامه:
ز شک، آیینهای سازم که رویِ عقل بنماید
که بیپرسش نگردد روشن، این اسرارِ پنهانی
۲. حکمتِ خیام؛ دفترِ حیرت و گذرِ عمر
عنوان: Daftar-i Ḥayrat va Fanā
ترجمه: دفتر حیرت و فنا
انتساب: برگرفته از تأملات سلطان دربارهٔ خیام
محل اشاره: برگ ۲۱، حاشیهٔ پایانی
سلطان از خیام میآموزد که عمرِ آدمی کوتاه است و یقینِ بیتفکر میتواند به غرور بدل شود.
بیت:
جهان گذرگهِ ماست و ما مسافرِ او
خوشا کسی که نمانَد اسیرِ پندارِ او
۳. حکمتِ ابوالعلاء معرّی؛ دفترِ رنجِ آدمی
عنوان: Kitāb-i Āvāz-i Ḥikmat
ترجمه: کتاب آواز حکمت
محل اشاره: برگ ۲۹، حاشیهٔ چپ
سلطان دربارهٔ رنجِ آدمیان، تعصب، ستم و مسئولیت اخلاقی میاندیشد.
بیت:
نه هر که بانگِ عبادت برآورد، بنده بود
بسا که در دلِ او کینه خانه کرده بود
۴. حکمتِ منصور حلاج؛ دفترِ فنا و خودشناسی
عنوان: Risāla-yi Fanā va Ishq
ترجمه: رسالهٔ فنا و عشق
محل اشاره: برگ ۳۶
سلطان، از حکایتِ حلاج، گذشتن از خودخواهی و دشواریِ عشق را الهام میگیرد. در این بازخوانی، دعویِ عشق باید از محکِ فروتنی بگذرد.
بیت:
چو از خویش گذشتم، درِ جانان بگشودم
نه با دعویِ عشق، بلکه با ترکِ خودم بودم
۵. حکمتِ مولانا؛ دفترِ آینه و شمس
عنوان: Daftar-i Āyina-yi Shams
ترجمه: دفتر آینهٔ شمس
محل اشاره: برگ ۴۱
در این دفتر، سلطان از پیوندِ عشق و معرفت، و از نسبتِ استاد و شاگرد سخن میگوید.
بیت:
نه هر آینه از نورِ آفتاب آگاه است
نه هر که نامِ حقیقت برد، در او راه است
---
غزل شمارهٔ ۶۴۷
حکایتِ ابلیس و طوافِ کعبه
انتساب: سلطان یاووز سلیم
موضوع: عشق، تکبر، عبادت، داوری و حقیقت
در این نسخهٔ، غزل با ابیاتی آغاز میشود که فضای حکایت را شکل میدهند:
شبی ابلیس از آن راهِ طوافِ کعبه میشد مست
به سویِ خانهی معشوق، سر و پا در تب و در بست
خلایق جمله در طواف، زِ غفلت بر سرِ تزویر
زِ کینهی کهنه در جان و زِ دشنام و بلا مست
چو بگرفتند راهش را، به سنگ و طعنه آویختند
که ای ملعونِ دورافتاده، کو پندار و کو دست؟
برآورد آن ستمدیده، فغان از دردِ جانسوزش:
من اندروادیِ عشقِ خدا بودم، شما در پست
چرا سنگم زنید اینسان، اگر من راندهی اویم
خدا این خواست، نه دستِ شما در این وادیِ پست
شما کورید و غافل، از آن سویِ حقیقت دور
مرا خواندید گمراه و به خود بر بستهاید دست
من اندر یادِ معشوقم، شما در بندِ اوهامید
نبینید حق و حقجویی، بر این جهلستتان هست
خدا خاکیست و عادل، شما ظالم به مخلوقید
خود اندر کبرِ خود غرقید و بر ما میزنید شست
به جانِ پاکِ حق سوگند، سلیمی، این سخن حق است
شناختید عیبِ خود را باز، که این است عیبِ پیوست
---
برگ پایانی نسخه؛ کلامِ سلطان
در آخرین برگِ کدکس، پس از پایانِ غزلها، این عبارت به فارسی نوشته شده است:
«ای خواننده، اگر در این دفتر سخنی یافتی که با باورِ تو ناسازگار آمد، نخست در خویشتن بنگر و سپس در آن سخن؛ چه بسا آنچه تو دشمنِ ایمان پنداشتی، پرسشی باشد که تو را به شناختِ عمیقترِ ایمانت فراخواند. و چه بسا آنچه تو ایمان نامیدی، جز عادتی موروثی نباشد.
من نه به هر سخنِ مخالف دل سپردم و نه از شنیدنِ آن گریختم. که عقل، محکِ دعوی است و دل، جایگاهِ طلب؛ و آن کس که از هر دو بیبهره ماند، در میانِ نامها سرگردان خواهد شد.»
در پایان، کاتب چنین نوشته است:
«این دفتر را بستم، لیک سخنِ آن بسته نشد؛ زیرا کتاب، چون به دستِ خواننده افتد، بار دیگر گشوده میشود. و شاید روزی مردی از پسِ قرنها این اوراق را بخواند و دریابد که پادشاهی نیز میتواند در برابرِ حقیقت، شاگردی بیش نباشد.»
پایانِ تاریخچهٔ کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
منابع:
Benedek Péri، ۲۰۲۰، Towards a New Critical Edition of Yavuz Sultan Selim’s Persian Dīvān: An Overview of The Manuscripts. این پژوهش دربارهٔ نسخههای دیوان فارسی سلطان سلیم است و برای شناساندن نسخهها بسیار مفید است.
Bibliotheca Apostolica Vaticana، Manuscript Department. معرفی رسمی بخش نسخههای خطی و مجموعههای شرقی کتابخانهٔ واتیکان.
Elenco dei manoscritti persiani della Biblioteca Vaticana، تدوین Ettore Rossi، سال ۱۹۴۸؛ فهرستی از نسخههای فارسی واتیکان.
۱. حاشیهٔ ناشناس
در حاشیهٔ یکی از برگها، کاتبی ناشناس جملهای نوشته که نشان میدهد غزل ۶۴۷ در زمان خودش محل مناقشه بوده است.
۲. مُهرِ شکسته
مُهری عثمانی در انتهای نسخه وجود دارد که نام صاحب نسخه را نشان نمیدهد؛ تنها نقشِ یک خورشید و دو آینه بر آن دیده میشود.
۳. نامهٔ میانِ جلدها
میان جلد و کاغذِ بدرقه، نامهای پنهان شده که در آن از ملاقات معنوی سلطان در خواب با حضرت خداوندگار (مولانا) سخن رفته است. همان راز ملاقات سلطان سلیم با مولانا در خواب.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۲۹ در پاسخ به سید محمد طاها صحت بخش دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۹:
ازدقت نظر ولطف شماسپاسگزارم اشتباه شده پوزش می طلبم دراولین فرصت تصحیح می شود. 🌹🙏
Parinaz Massoumzadeh در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۲۴ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » آغاز کتاب » بخش ۱ - آغاز کتاب:
کلماتی که در این بخش از کتاب شاهنامه، در فارسی قدیم معنی متفاوتی با فارسی جدید دارند:
1. جای
معنی در شاهنامه: در ترکیب «خداوندِ نام و خداوندِ جای»، کلمه «جای» به معنای مکان، هستی، سرزمین، پایگاه و قرارگاه پهناور آمده است (یعنی صاحب نام و صاحب جهان و مکان).
معنی در فارسی جدید: امروزه بیشتر به معنای فیزیکی و سادهی «جا» یا «محل نشستن و قرار گرفتن» به کار میرود.2. کیوان
معنی در شاهنامه: در ترکیب «خداوندِ کیوان»، منظور سیاره زحل است که در نجوم قدیم بالاترین و دورترین سیارهی قابل مشاهده با چشم غیرمسلح به شمار میرفت و نماد مرتبهای بلند در آسمان بود.
معنی در فارسی جدید: این واژه به عنوان نام سیاره از زبان عامیانه خارج شده و امروزه تنها در متون تخصصی نجوم قدیم یا به عنوان نام اشخاص کاربرد دارد.3. ناهید
معنی در شاهنامه: در بیت «فروزندهٔ ماه و ناهید و مِهر»، منظور از «ناهید» سیاره زهره (ناهید) است که در نجوم کهن ستارهای درخشان و نماد زیبایی به شمار میرفته.
معنی در فارسی جدید: این واژه امروزه بیشتر به عنوان نام کوچک بانوان استفاده میشود و در زبان روزمره به عنوان نام سیاره کاربرد کمی دارد.4. مِهر
معنی در شاهنامه: در همان بیت بالا، «مهر» به معنای خورشید است.
معنی در فارسی جدید: امروزه «مهر» بیشتر در معنای عاطفی (عشق و محبت) یا نام ماه پاییز به کار میرود و استفاده از آن به جای «خورشید» شاعرانه و کهن محسوب میشود.5. برشدهپیکر (یا بَرشدهگوهر)
معنی در شاهنامه: در بیت «نگارندهٔ بَرشدهپیکر است»، واژه «برشده» یعنی بالارفته، افراشته و آفریدهشده در مرتبهای بلند )اشاره به آسمانها و پیکر بلندمرتبه هستی.(
معنی در فارسی جدید: ترکیب «برشده» به این شکل و با این بار معنایی در زبان امروز رایج نیست.6.بینندگان
معنی در شاهنامه: در بیت «به بینندگان، آفریننده را / نبینی، مرنجان دو بیننده را»، منظور از «بینندگان» (و در مصراع دوم «دو بیننده») همان چشمان سر و دیدگان انسان است.
معنی در فارسی جدید: امروزه کلمه «بینندگان» بیشتر به معنای «تماشاگران یک برنامه، رسانه یا مخاطبان» به کار میرود تا خودِ عضوِ چشم.7. گوهران
معنی در شاهنامه: در بیت «سخن، هر چه زین گوهران، بُگذرد»، منظور از «گوهر» عناصر مادی، جوهر عالم طبیعت و مادیات است که عقل انسان به آنها احاطه دارد.
معنی در فارسی جدید: امروزه «گوهر» بیشتر به معنای سنگهای قیمتی (مانند مروارید و الماس) یا به صورت استعاری به معنای ذات پاکِ انسان به کار میرود8. سَخته
معنی در شاهنامه: در بیت «در اندیشهٔ سَخته کِی گُنجد اوی؟»، «سخته» به معنای سنجیده، پخته، دقیق و اندازه گرفته شده است (اندیشهای که حسابشده و دقیق است).
معنی در فارسی جدید: اگرچه فرم اسم مفعول آن وجود دارد، اما ترکیب «اندیشه سخته» با این بار معنایی کلاسیک در زبان روزمره به کار نمیرود.9. آلت
معنی در شاهنامه: در بیت «بدین آلتِ رای و جان و زبان»، «آلت» به معنای ابزار، وسیله و تجهیزات ادراکی (عقل، جان و زبان) است.
معنی در فارسی جدید: کلمه «آلت» در فارسی امروز دچار تغییر معنایی شده و بیشتر در معانی خاص یا ابزارهای فنی به کار میرود و استفاده از آن برای ابزارهای شناختی و روحی مرسوم نیست.10.خستو
معنی در شاهنامه: به معنای معترف، اقرارکننده، باورکننده و تسلیم شده )دربیت: به هستیش، باید که، خستو شوی یعنی به هستی و وجود خداوند اعتراف کن و آن را با دل بپذیر(
معنی در فارسی جدید: این واژه امروزه کاملاً منسوخ شده و در گفتار و نوشتار روزمره کاربردی ندارد.11. بُرنا
معنی در شاهنامه: در بیت «ز دانش، دل پیر، بُرنا بود»، «برنا» به معنای جوان، شاداب و پرانرژی است.
معنی در فارسی جدید: این کلمه امروزه بسیار کهن و کتابی شده و در گفتار روزمره جای خود را به کلمه «جوان» داده است
سید محمد طاها صحت بخش در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۲۱ در پاسخ به سیدعلی (رضا) ساقی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۹:
سلام آقای رضا ساقی ممنون برای شرح و توضیحات فقط این شرح و توضیحات برای حاشیه این غزل نیست اگر میشه برای این غزل هم شرح و توضیحات بنویسید
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۲ در پاسخ به داود شبان دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۱۹:
ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
قبلاً با این اسم مستعار حاشیه می نوشتم.
شرح کامل غزلها 👇
استاد.میراحمدی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۵۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۲۰:
«شحنه مجلس»
این عبارت را جای دیگری نخوانده ام
شاید نیرویی انتظامی و امنیتی بوده که گریبان بدمستان را گرفته و از مجلس بیرون میکرده است!
شاید هم ساخته پرداخته حافظ است
امیرحسین سروش آریا در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۶ دربارهٔ انوری » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۷۰ - از زبان اهل خراسان به خاقان سمرقند رکنالدین قلج طمغاج خان پسرخواندهٔ سلطان سنجر:
پیوند به وبگاه بیرونیخوانش قصیده شماره 70 توسط دکتر عبدالرضا مدرس زاده
امیر آزر در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۱ دربارهٔ حمیدالدین بلخی » مقامات حمیدی » المقامة الرابعة - فی الربیع:
بسیار عالی... امیدوارم فرصتی باشد و این کتاب مستطاب عالی قدر رو هم مثل کلیله بتونم بخونم که یاران از زیبایی لغات به کار برده و سجع های پی در پی لذت ببرند و از این محتوای بی نظیر بی بهره نمانند
ابراهیم احمدی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۰۲ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۹:
کسی که روی تو بیند، نگه به کس نکند / ز عشق سیر نباشد، ز عیش بس نکند
در عرفان نظری، این بیت اشاره به تجلی «ذات» دارد. وقتی سالک به مقام شهود میرسد و حقیقت هستی را میبیند، دچار کثرتزدایی میشود؛ یعنی چشم او دیگر توان دیدن «غیر خدا» را ندارد. او میفهمد که هرچه در جهان است، عکس رخ معشوق است. ذهن انسان وقتی با «کمال مطلق» روبهرو شود، دیگر نمیتواند به کمالات ناقص و نسبی (انسانها و مادیات دیگر) راضی شود. این همان مفهوم «لذت عقلی» است که سقف ندارد؛ چون معشوق بینهایت است، سیر شدن از او محال عقلی است. «روی» در اینجا نماد حقیقت عریان و بیواسطه هستی است و «کس»، نماد توهمات و سایههای دنیا.
در این روش که تویی پیش هر که بازآیی / گرش به تیغ زنی، روی بازپس نکند
«تیغ زدن» در ظاهر خشونت است، اما در باطن، نماد جذبه الهی و تجلی جلال است. در تصوف مفهومی داریم به نام «مرگ پیش از مرگ» (موتوا قبل ان تموتوا). معشوق با تیغ خود، منِ دروغین، خودخواهی و هویت مادی عاشق را ذبح میکند. وقتی جاذبه از خدا باشد، انسان مجبور به حرکت به سوی اوست. این بیت تسلیم محض بودن نظام آفرینش در برابر اراده مطلق را نشان میدهد. عاشق میداند این تیغ، تیغِ جراحی برای نجات روح اوست، پس فرار نمیکند.
چنان به پای تو در مردن آرزومندم / که زندگانی خویشم، چنان هوس نکند
این بیت اوج مقام «فناء فیالله» است. زندگی مادی برای عارف بزرگترین حجاب و زندان است. اشتیاق به مردن در پای معشوق، یعنی میل به فرو ریختن دیوارهای تن و یکی شدن با کل هستی. عارف بقای خود را در فانی شدن میبیند. از نگاه فلسفی، روح انسان مجرد است و جایش در این جهان مادی نیست. این «آرزوی مردن»، در واقع میل فلسفیِ روح به بازگشت به خاستگاه اصلی و مجرد خود (عالم عقول و انوار) است.
به مدتی نفسی یاد دوستی نکنی / که یاد تو نتواند، که یک نفس نکند
این بیت یکی از کلیدیترین رازهای سلوک را فاش میکند: «تا که از جانب معشوق نباشد کششی، کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد». ظاهر بیت گلهمندی است، اما باطنش این است: اگر انسان در یک لحظه (یک نفس) به یاد خدا میافتد، به این دلیل است که خدا در ازل به یاد او بوده و این فرکانس را فرستاده است. ذکر انسان، معلولِ ذکرِ خداست. مخلوق برای تداوم وجود خود در هر ثانیه به خالق نیاز دارد (افاضه آنی وجود). این یادآوری مدام، همان فیض پیوستهای است که اگر یک لحظه قطع شود، کل جهان نابود میشود.
ندانمت که اجازت نوشت و فتوی داد / که خون خلق بریزی، مکن که کس نکند
«فتوا و اجازت» نماد احکام ظاهری (شریعت) است. سعدی به زبان رمز میگوید: نظام عشق و تجلی حق، فراتر از قوانین دستوپاگیر عقل ظاهری و شریعت قشری است. معشوق (خدا) حق دارد برای پاک کردن روح انسانها، تمام تعاریف سنتی ما از خیر و شر را به هم بریزد. در فلسفه، اراده خداوند برتر از هر قانونی است. «خون ریختن» یعنی از بین بردن وابستگیهای خلایق. این ظلم نیست، بلکه عین عدل و کمالبخشی است، چون هستیِ مجازی عاشق را میگیرد تا به او هستیِ حقیقی ببخشد.
اگر نصیب نبخشی، نظر دریغ مدار / شکرفروش چنین ظلم بر مگس نکند
«نصیب» یعنی مقام وصل مادی و پاداش؛ «نظر» یعنی تجلی و نگاه لطف. عارف میگوید: حتی اگر مرا به مقام وصل نهایی نمیرسانی، دلم را به نور خودت روشن نگه دار. «شکرفروش» نماد واجبالوجود (غنای مطلق) است که هیچ نیازی به کسی ندارد. «مگس» نماد ممکنالوجود (فقر مطلق) است. فیلسوف و عارف هر دو معتقدند که فیض الهی عام است؛ شأن خداوند (شکرفروش) افاضه رحمت است و او حتی از ناچیزترین موجود (مگس) هم نور و رحمتش را دریغ نمیکند. پس دریغ کردن نظر، با ذات رحمانی او در تضاد است.
بنال سعدی اگر عشق دوستان داری / که هیچ بلبل از این ناله در قفس نکند
«قفس» بدن مادی و جهان مادی (ناسوت) است. «بلبل» روح ملکوتی انسان است. «ناله» رمزِ دعای باطن، ذوق عرفانی و مناجات است. در عرفان، نالیدن و بیقراری عاشق، خودش یک مقام است. سعدی میگوید تا زمانی که در قفس تن اسیر هستی، تنها راه ارتباط تو با عالم معنا، همین سوز دل و نالههای عاشقانه است. این ناله، ناله از روی درد و بدبختی نیست؛ بلکه آوازی است که قفس را برای روح، قابل تحمل میکند و مقدمه پرواز و رهایی است.
سیدمحمد جهانشاهی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۲۶ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۱:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۱
بدُزد، گردنِ بیمغزِ برفَراخته را
به وهمِ تیغ مفَرسا، نیامِ آخته رادر این بَساطِ ندامت، چو شمع نتوان کرد
قمارخانهٔ امّید، رنگِ باخته رابه گردنِ دلِ فرصت شمار باید بست
ستم ترانهٔ گَریالِ نانواخته راجهانِ پست، مقامِ عروجِ فطرت نیست
نگون کنید علَمهای سَرفَراخته راتکلّفِ من و مایِ خیال، بسیار است
نیازِ خواب کن، افسانههایِ ساخته راز خلق گوشه گرفتن سلامت است، امّا
خیال اگر بگذارد، به خویش ساخته رافروتنیکن و تخفیفِ زیردستان باش
که رنجهاست به گردن، سَرِ فَراخته راتلاشِ ما، چو سحَر شبنمِ حیا پرداخت
عرَق شد آینه آخِر، نفَسگداخته راحق است آینه، اینجا، خیالِ ما و تو چیست؟
که دید سایهٔ در آفتاب تاخته را؟به طبعِ کارگهِ عشق، آتش افتاده ست
کَسی چه آب زند؟ آشیانِ فاخته راچه سود اگر به فلک رفت، گَردِ ما بیدل
ز سجده نیستامان، عَجزِ خودشناخته را
فاطمه زندی در ۹ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۶ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده:
به نام حضرت دوست
شرح ابیات
استاد ارجمند جناب آقای کریم زمانی
بیت 497
خواجه در کار آمد و ، تجهیز ساخت / مُرغِ عَزمش سویِ دِه اِشتاب تاخت
خواجه دست به کار شد و خود را آماده کرد و پرندۀ عزم و تصمیمش با شتاب به سوی روستا پرواز کرد .
بیت 498
اهل و فرزندان ، سفر را ساختند / رخت را بر گاوِ عزم انداختند
زن و فرزندان خواجه ، وسایل سفر را آماده کردند و رخت و لوازم راه را بر گاوِ عزم و تصمیم نهادند یعنی با تمامِ وجود آماده رفتن شدند . [ حکایت خواجه و خانوادش نقدِ حالِ ما انسان هاست که به مظاهر دنیوی دل خوش می کنیم و با پندارِ ضعیفِ خود دام های پنهان شده در مرغزار و نزهتگاه را نمی بینیم و به چیزی دل می بندیم که قتّالِ ما می شود . ]
بیت 499
شادمانان و ، شتابان سویِ دِه / که بَری خوردیم از دِه ، مژده ده
با شادی و شتاب راهی روستا شدند و به یکدیگر می گفتند : مژده دهید که از روستایِ آن شخص میوه ها و ثمره هایی خواهیم خورد . [ از گشتن در روستا کامیاب خواهیم گشت ]
بَری خوردیم = میوه و ثمره ای خوردیم ، در اینجا ماضی در معنی مضارع آمده یعنی حتماََ میوه و ثمره ای خواهیم خورد و این نشان دهندۀ امید و اطمینان خانوادۀ خواجه به وعده و عهدِ روستایی است .
بیت 500
مَقصدِ ما را چراگاهی خوش است / یارِ ما آنجا کریم و ، دلکش است
مقصدِ ما چراگاهی زیباست و دوستی که در آنجا داریم شخصی بخشنده و خوش برخورد است .
بیت 501
با هزاران آرزومان خوانده است / بَهرِ ما غِرسِ کرَم بنشانده است
آن روستایی با هزاران امید و آرزو ما را به روستا دعوت کرده و برای ما نهالِ سخاوت و بخشندگی کاشته است . [ غِرس = نهال / غَرس = کاشتن و نشاندن . در این بیت «غِرس» مورد نظر است . ]
بیت 502
ما ذخیرۀ دَه زمستانِ دراز / از برِ او سویِ شهر آریم باز
ما ذخیرۀ دَه زمستان طولانی را از باغ و بوستانِ آن روستایی به شهر می آوریم . [ مصراع اوّل جنبۀ مبالغه دارد . یعنی توشه ها و ذخیره های فراوانی از آنجا خواهیم آورد . ]
بیت 503
بلکه باغ ، ایثارِ راهِ ما کُند / در میانِ جانِ خودمان جا کُند
و حتّی ممکن است که آن روستایی باغ و بوستان خود را به ما ببخشد و ما را در میانِ جانش جای دهد .
بیت 504
عَجِلُوا اَصحابَنا کی تَربَحُوا / عَقل می گفت از درون : لا تَفرَحُوا
خواجه به یاران و کسانش می گفت : ای یاران و خویشان بشتابید تا سود ببرید ولی عقلِ دوراندیش از درون ندا می داد ، نباید شادمانی کنید . [ اشاره است به آیه 23 سورۀ حدید « تا اندوه مخورید بدانچه از شما فوت شده و شادی سرمستانه مکنید بدانچه خداوند بخشیدتان و خداوند مُتُکبرانِ نازَنده را دوست نمی دارد »
بیت 505
مِن رِباحِ اللهِ کُونُوا رابِحین / اِنَّ رَبّی لا یُحِبُّ الفَرِحین
عقل به این جمعِ سرمست می گفت : از سودهای الهی بهره مند شوید که پروردگارِ من ، سرمستان را دوست نمی دارد . [ اشاره است به آیه 76 سوره قصص « و یاد آور وقتی را قومِ او (قارون) بدو گفتند : شادی سرمستانه مکن که خداوند ، سرمستان را دوست نمی دارد » مفسران «فَرَح» را در این آیه به معنی شادیِ مستانه و مفتون شدن تفسیر کرده اند ( مجمع البیان ، ج 7 ، ص 266 ) . در این بیت همین معنا موردِ نظر است . ]
بیت 506
اِفرَحُوا هَوناََ بِما اَتاکُم / کُلُّ اَتِِ مُشغِلِِ اَلهاکُم
بدانچه خداوند به شما بخشیده اندکی شادمانی کنید (مبادا دچارِ سرمستی و غرور و افراط در شادمانی شوید) هر چیز سرگرم کننده که نصیبِ شما می شود شما را از خدا غافل و به خود مشغول می دارد . ( هَون = آسانی ، امّا در این بیت به معنی مقدار اندک است . بنابراین نسبت به نعمت های الهی باید شادمانی خود را در حدِ اعتدال حفظ کرد و راهِ سرمستی و غرور نپیمود / مُشغِل = سرگرم کننده ، بازدارنده ) [ اکبرآبادی مصراع اوّل را چنین معنی کرده : شاد باشید در حالی که ارام و آهستگی دارید ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 22 ) ]
بیت 507
شادِ از وَی شو ، مشو از غیرِ وی / او بهارست و دگرها ، ماهِ دی
تنها به حق تعالی شاد شو و نه از غیر او ، زیرا در مَثَل ، حق تعالی مانندِ بهارِ سرسبز و زیباست و سایرین مانند دیماه (زمستان) سرد و خشک کننده .
بیت 508
هر چه غیرِ اوست ، استدراجِ توست / گر چه تخت و ملک توست و تاجِ توست
هر چه غیرِ حق است مایۀ هلاکتِ تدریجی تو است . پر چه آن چیز تخت و سلطنت و تاجِ شاهانه باشد . [ استدراج = شرح بیت 3041 دفتر اوّل . گفتن این نکته ضروری است که متکلمان ، خوارق عادت و اعمالِ شگفت انگیز منکران و کافران را استدراج و خوارق عادت مؤمنان را کرامت نامیده اند ولی در اینجا این اصطلاح موردِ نظر نیست . ]
بیت 509
شاد از غم شو ، که غم دام لقاست / اندرین ره ، سویِ پستی ارتقاست
اگر هم می خواهی شاد شوی ، از غمِ الهی شاد شو . زیرا که اینگونه غم ، مقدمه دیدارِ الهی است . در طریق حق تواضع و فروتنی ، مقدمه تعالی و ارتقاء به مراتبِ معنوی است ( شرح کبیر انقروی ، جزو اوّل ، دفتر سوم ، ص 214 )
بیت 510
غم یکی گنجی است و رنجِ تو چو کان / لیک کی درگیرد این در کودکان ؟
اندوه و غم در راهِ حق ، به منزلۀ گنج است و رنج تو مانند معدن ، ولی این سخن در کودکان چه اثری دارد ؟ [ همینطور عوام الناس که سراپا به ظواهر دنیا مشغول اند چه می دانند که غم و اندوهِ اولیاء الله چیست و برای چیست . خوارزمی گوید : حقایق عشق در مسامع اطفال طریقت ، بازی است ( جواهرالاسرار ، دفتر سوم ، ص 392 ) ]
بیت 511
کودکان چون نامِ بازی بشنوند / جمله با خرگور ، هم تگ می دوند
برای مثال ، همینکه بچه ها اسم بازی را می شنوند . حاضرند برای بازی کردن حتّی با گورخر هم بدوند . [ چنین است احوالِ شیفتگان به زخارف و جواذب دنیا ، همینکه نامِ لهو و لعب می شنوند در صحرای دنیا می چرند . و لحظه ای به دام های تعبیه شده در لابلای صحاری دنیا نمی اندیشند و گمان می دارند که ارضای شهواتِ جنون آمیز ، راهِ رستگاری و نجات است . در حالی که عاقبتِ شهوت رانی چیزی جز خسران نیست . ]
بیت 512
ای خرانِ کور ، این سو دام هاست / در کمین ، این سوی ، خون آشام هاست
ای الاغ هایی که هیچ جا را نمی بینید . بدانید که در صحرای دنیا ، دام هایی نهاده شده ، در پهنۀ دنیا ، خون آشام هایی کمین کرده اند . [ این سو = منظور دنیاست ]
بیت 513
تیرها پَرّان ، کمان پنهان ز غیب / بر جوانی می رسد صد تیرِ شیب
در این عالَم ، تیرهایی از هر سو رها می شود ولی کمان های آن پنهان است و صد نوع تیر پیر کننده به سوی شادابی و جوانی مردم رها می شود . ( شَیب = پیری ، ولی در اینجا به معنی «پیر کننده» آمده است ) [ تیرهای حوادث پیاپی از عالمِ غیب به سوی مردم رها می شود ولی نه تیرانداز پیداست و نه کمان ]
بیت 514
گام در صحرای دل باید نهاد / ز آنکه در صحرایِ گِل نَبوَد گشاد
باید به صحرای دل گام بگذاری ، زیرا در صحرای گِل ( دنیا و متعلقات آن ) فتح و گشایشی وجود ندارد . پس به معنا روی کن و اسیر شهواتِ حیوانی مباش .
بیت 515
ایمن آبادست دل ، ای دوستان / چشمه ها و گُلسِتان در گُلسِتان
ای دوستان ، سرزمین دل ، سرزمینی آکنده از ایمنی است و در آن سرزمین چشمه ساران حکمت و گلستانِ معرفت بسیار یافت می شود . [ خوارزمی گوید : گلستان اطفال را رونق تازگی بی بهار نیست و با صَدمتِ باد خزانی امکان قرار نی ، امّا گُلشنِ دل را که تازه از عشقِ یارست نه بیمِ ذُبول ( = خوشیدگی ) از خزان و نه منّتِ نضارت ( = تازگی ) از بهار است ( جواهرالاسرار ، دفتر سوم ، ص 392 ) ]
بیت 516
عُج اِلَی القَلبِ وَ سِر یا ساریَه / فیهِ اَشجارُ وَ عَینُ جاریَه
ای شب رُو ، به سوی عالَمِ قلب بگرا و ره بسپار که در آنجا درختان و چشمه سارانی روان است . ( عُج = بگرا ، میل کن / سِر = حرکت کن / ساریَة = شب رو ، آنکه شب ها راه می سپارد ) [ عالَمِ قلب و جهانِ معنا گُلشنی است آکنده از اشجارِ معرفت و انهارِ حکمت . ]
بیت 517
دِه مرو ، دِه مرد را احمق کُند / عقل را بی نور و ، بی رونق کند
به روستا وارد مشو که روستا آدمی را احمق می کند و عقلِ او را بی نور و بی جلوه می سازد .
بیت 518
قولِ پیغمبر شنو ای مُجتبی / گورِ عقل آمد وطن در روستا
ای مردِ برگزیده ، سخن پیامبر (ص) را بشنو که فرمود : اقامت کردن در روستا به منزلۀ گورِ عقل است . [ اشاره است به حدیث « در روستا منزل مگزین که ساکن در روستا همچون ساکن در قبر است » ( احادیث مثنوی ، ص 75 ) ]
شک نیست که نوع زندگی شهر و روستا در شکل گیری اندیشۀ آدمی تأثیرِ به سزا دارد . جامعۀ بستۀ غیر شهری ، سبب می شود که انسان تنها به مایحتاجِ ابتدایی خود بیندیشد . بی آنکه در صدد بدست آوردن امکانات رشد و تعالی فزون تری باشد ولی در شهر روابط به صورت باز و گسترده درمی آید و تعاملاتِ اجتماعی فرد ، توسعه می یابد و می تواند خود را در شرایط بهتر و عالی تری از رشد و تعالی قرار دهد و تجارب بیشتر و متنوع تری حاصل کند ( مقدمۀ ابن خلدون ، ج 1 ، ص 225 تا 237 ) بنابراین منظور تحقیر روستا و روستایی نیست . ]
بیت 519
هر که در رُستا بُوَد روزیّ و ، شام / تا به ماهی عقلِ او نَبوَد تمام
هر کسی حتّی اگر یک روز و یک شب در روستا زندگی کند ، عقلش نقصان پیدا می کند و این نقصان تا یکماه برقرار است . [ بیانی است مبالغه آمیز از ضرر اقامت در خراب آبادِ دنیا که در این ابیات به روستا تشبیه شده است . ]
ببت 520
تا به ماهی احمقی با او بُوَد / از حشیشِ دِه جز اینها چه درَوَد
تا یکماه این حماقت همراه اوست . از گیاه و علفِ بی مقدارِ روستا جز حماقت چیزی نصیب او نمی شود . [ حَشیش = گیاهِ خشک ]
بیت 521
و آنکه ماهی باشد اندر روستا / روزگاری باشدش جهل و عَما
و کسی که یک ماه در روستایی ساکن شود . مدّتی طولانی دچار نادانی و عدمِ بصیرت می شود . [ عما (عمی) = کوری و عدم بصیرت ]
بیت 522
دِه چه باشد ، شیخِ واصل ناشده / دست در تقلید و ، حجّت در زده
منظور از دِه ( در این حکایت ) چیست ؟ شیخی است که به کوی حقیقت نرسیده و تنها دست به دامن تقلید و مغالطه زده است . [ اینان در واقع شیخ نیستند بلکه متشیّخ اند . یعنی خود را در زمرۀ مردان الهی و راهنمایان حقیقی جا زده اند . اقوالِ بزرگان را طوطی وار حفظ کرده و بر زبان جاری می سازند . مولانا در این بیت حجّت و استدلال را در معنی مذمومِ آن بکار برده و اِلّا استدلال و احتجاج فی نفسه امری پسندیده و فطری است و در جای جای مثنوی می توان ردِ پای اینگونه استدلال ها را فراوان سراغ گرفت . ]
بیت 523
پیشِ شهرِ عقلِ کُلّی ، این حواس / چون خَرانِ چشم بسته در خرآس
این مقلّدانِ مقیّد به حواسِ ظاهره در مقایسه با شهر عقلِ کُلّی مانند خرانِ چشم بسته ای هستند که سنگِ آسیا را می گردانند . [ خرآس = آسیابی که با خر و چاروا گردانند / شهر عقلِ کُلّی = همانا جهان فراخ روحانی و الهی است / عقِل کُل = شرح بیت 1899 دفتر اوّل / این حواس = هم می تواند اشاره به حواس ظاهره باشد و هم صاحبان و مقیّدان به این حواس ، به هر حال اصل مطلب یکی است و اینکه ظرفِ حواسِ ظاهره ، توانِ شناخت و اشراف بر عالَمِ روحانی را ندارد . خوارزمی گوید : لاجرم کرانه از حلقۀ عشاق که مقیمانِ شهر عقل کُلّی اند مجوی و به فریب و غرور در پی روستاییانِ قریۀ حواس مپوی ( جواهر الاسرار ، دفتر سوم ، ص 392 )
بیت 524
این رها کن ، صورتِ افسانه گیر / هِل تو دُردانه ، تو گندم دانه گیر
در اینجا حضرت مولانا می خواهد عِنانِ قلم از از شرح این معانی و اسرار واکشد . و به صورتِ ظاهری حکایت بازگردد ولی امواجِ معانی دوباره او را به سویِ خود می کشند . این معانی و نتیجه گیری های عرفانی را فعلاََ رها کن و صورتِ ظاهری حکایت را دنبال کن . دانۀ مروارید اسرار و حقایق ربّانی نهفته در این حکایت فروگذار و دانۀ گندم را بردار . یعنی به قالب و صورت داستان توجه کن . [ دُردانه = دانۀ مروارید ، عزیز ، برخی « هِل تو دَرِ دانه » خوانده اند و چنین معنی کرده اند : تو دَرِ دانۀ معنا را بگذار و دانۀ گندم را بگیر ( شرح کبیر انقروی ، جزو اوّل ، دفتر سوم ، ص 220 ) ]
بیت 525
گر به دُر ره نیست هین بُر می ستان / گر بدان ره نیستت ، این سو بران
اگر به مروارید معنا و جوهرِ موضوع راهی نداری ، پس بهوش باش و دانۀ گندم را بردار و به صورت ظاهری حکایت نظر کن و اگر نمی توانی به آن سو یعنی به عالَمِ اسرارِ ربّانی قدم بگذاری به این سو یعنی به سَمتِ عالَمِ صورت و ظاهر توجّه کن . [ بُر = گندم ]
بیت 526
ظاهرش گیر ، ار چه ظاهر کژ پَرَد / عاقبت ظاهر ، سویِ باطن بَرَد
به ظاهر حکایت توجه کن اگر چه ، ظاهر کج می رود . یعنی آنگونه که شایسته است نمی تواند معنا و مقصود را نشان دهد . ولی این را بدان که سرانجام ، ظاهر تو را به سوی باطن هدایت خواهد کرد . [ « مَجاز ، پلی است به سوی حقیقت » مولانا در حکایت پادشاه و کنیز ، بیت 111 دفتر اوّل همین معنا را بیان کرده است . در ذیل مثال هایی در تبین این مطلب آمده است . ]
بیت 527
اوّلِ هر آدمی خود صورت است / بعد از آن جان ، کو جمالِ سیرت است
برای مثال ، خلقت نخستین هر انسانی صورتی بیش نیست . امّا پس از تعلق گرفتن روح به بدن ، موجب زیبایی درونی و حقیقی او می شود . [ آنچه به آدمی هویّت و حیات می بخشد به روح تعلق دارد . روح است که منشأ زیبایی های معنوی و کمالات الهی می شود ]
بیت 528
اوّلِ هر میوه ، جز صورت کی است ؟ / بعد از آن لذّت ، که معنیِ وَی است
مثال دیگر ، مگر هر میواه ای ابتدا جز صورت و شکل ظاهر چیز دیگری نیز دارد ؟ مسلماََ ندارد ولی طعمِ لذیذ و گوارای آن در واقع معنا و کمال میوه است .
بیت 529
اوّلاََ خرگاه سازند و ، خرند / تُرک را زان پس به مهمان آورند
عادت معمول چنین است که ابتدا ، خیمه و چادری ساخته و خریداری می شود و سپس تُرک را به مهمانی دعوت می کنند .
بیت 530
صورتت خرگاه دان ، معنیت تُرک / معنیت مَلّاح دان ، صورت چو فُلک
این را بدان که صورتِ ظاهری تو همانند خیمه و چادر است و معنا و باطنت همانند تُرکِ مهمان است و یا معنا و باطنِ تو مانند کشتی بان و صورت ظاهری تو همچون کشتی .
بیت 531
بهرِ حق این را رها کُن یک نَفَس / تا خرِ خواجه بجنباند جَرَس
محضِ رضای خدا از گفتن اینگونه سخنان و اسرار خودداری کُن تا بالاخره خَرِ خواجه سَرش را تکان دهد و زنگولۀ آویخته به سر و صورتش را به صدا درآورد . [ یعنی حرکت کُند و ادامه حکایت بیان شود ]
منابع و مراجع :
شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر دوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۸ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۰:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۰
مغتنم گیرید، دامانِ دلِ آگاه را
محرمان لبریزِ یوسف دیدهاند، این چاه رادر دبستانِ طلب، تعطیلِ مشقِ درد نیست
همچو نالِ خامه در دل خشک مَپسند، آه رازحمتِ شِیب و شباب، از پیکرِ خالی مکَش
محو گیر از خاطر، این تصویرِ سال و ماه رادرخورِ هر کَسوَت، اینجا تار و پودِ دیگر است
بر نوایِ نِی متَن، ماسورهٔ جولاه راپندِ ناصح پُر منغَّص کرد، وقتِ مِیکَشان
از کجا آورد این خر، نغمهٔ جانکاه را؟ناتوانی گر شفیعِ ما نگردد، مشکل ست
عاجزان دارند یک سر زیرِ دندان، کاه راچاپلوسی در طبیعت، چند پنهان داشتن؟
حیله آخِر، پوست بر تن میدرَد روباه راتا گهر باشد، حباب آرایشِ عزّت مباد
از سرِ بیمغز بردارید، تاجِ شاه رامیتوان کردن بدی را هم به حرفِ نیک، نیک
از اثر خالی مَدان، خاصیّتِ افواه رامرگ هم زحمتکشِ هستیست تا روزِ حساب
منزلِ ما جمع دارد، پیچ و تابِ راه راکارها داریم بیش از رنجِ دنیا، چاره نیست
احتیاج است آنکه رغبت میکند، اکراه راچون شرارَم، امتحانِ مدِّ فرصت داغ کرد
یک گرِه میدان نبود، این رشتهٔ کوتاه راای هوس شُکرِ قناعت کن، که استغنایِ فقر
بر سرِ ما چترِ شاهیکرد، برگِ کاه رایار غافل نیست بیدل، لیک از شوقِ فضول
لغزشِ پا در هوایِ اشک، دارد آه را
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۴۲ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۹:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۹
گدازِ سعی، دلیل است جستجویِ تو را
شکستِ آینه، آیینه است رویِ تو راز دستِ لطف و عتابَت، در آتش و آبَم
بهشت و دوزخِ ما کردهاند، خویِ تو رابه هرطرف نگَری، شوق،محوِ خودبینیست
دکانِ آینه، گرم است چارسویِ تو رابه ترّهات مدِه زحمتِ نفَس، زاهد
که از اثر، نمکی نیست های وهویِ تو راز خاکِ میکده، سرمایهٔ تیمّم گیر
که هیچ معصیتی، نشکنَد وضویِ تو رابه چاکِ جِیبِ سحَر، فکرِ بخیه بر باد است
گسستهاند چو شبنم ز هم، رفویِ تو راچه لازم است کَشی انتظارِ تیغِ اجل؟
فشارِ آبِ بقا، بس بوَد گلویِ تو رابوَد به جرمِ درستی، شکستِ کارِ حباب
پُریست آنکه تهی میکند، سبویِ تو راغمِ شکنجهٔ اوهام، تا به کِی خوردن؟
به رنگ، آن همه نشکستهاند بویِ تو راز فرق تا قَدم، افسونِ حیرتی بیدل
کَسی چه شرح دهد؟ معنیِ مگویِ تو را
همایون در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۲۰ در پاسخ به استاد.میراحمدی دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۸۸:
با سپاس و ارج بسیار، همه چیز از بخشش در هستی است که یزدان پاک آفریدهاست رازورزی و شناخت نزد همه کس و همه جا هست، در دین بیشتر بر بزرگی آفریننده تکیه میشود، عشق اما از گنجایش شناسا و عارف این بزرگی میگوید. هر کدام جایگاه ویژه خود را دارد. در عرفان ایرانی نخستین ها جایگاه ویژهای دارند که برای پی بردن به آن باید نگاهی ژرف به شاهنامه داشت. اینکه چرا عارف ایرانی شاه خوانده میشود و چرا پهلوانی از ویژگیهای برجسته اوست و رستم دستان و شیرخدا خود از اسلام ایرانی میگوید، کوه و سیمرغ برجسته ترین نماد در عرفان ایرانی است، شعر و غزل برای رهایی اندیشه و پرواز خیال است و هرکس میتواند در دریای آن به هرسو روان گردد و گوهری به چنگ آورد خاصه شعر مولانا جلالدین که میکوشد از خشکی وچارچوب ها بگریزد. هرچند گفتگو بهترین کار است به گفته شمس این عالم را برای آن ساختهاند که دو دوست گفتگو کنند، در برداشت شما از این غزل هم بیگمان نکات ارزشمندی هست که باید شنید
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۰۹ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۸:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۸
به حیرت، آینه پرداختند رویِ تو را
زدند شانه ز دلهایِ چاک، مویِ تو را
چه آفتی تو، که از شوخیَت زبانِ شرار
به کامِ سنگ بَرد، شِکوههایِ خویِ تو را
ز خارِ هر مژه، صد رنگ موجِ گل جوشد
به دیده گر گذر افتد، خیالِ رویِ تو را
غلامِ زلفِ تو سنبل، اسیرِ رویِ تو گل
بنفشه بنده، خطِ سبزِ مشکبویِ تو را
ز رنگ، غازه فروشد به شاهدانِ چمن
نسیم اگر برُباید، غبارِ کویِ تو را
ز تیغِ نازِ توام، این قدَر امید نبود
به زخمِ دل، که روان کرد آبِ جویِ تو را؟
ندانم از دلِ تنگِ که جَسته است امشب؟
که غنچهها به قفس کردهاند، بویِ تو را
به حرف آمدی و زخمِ کهنهام نُو شد
به حیرتَم، چه نمک بود گفت و گویِ تو را؟
تپیدنِ دلِ عشّاق، نسخهپرداز است
دقایقِ طلب و بحثِ جستجویِ تو را
بهارِ حسرتِ ما، زحمتِ خزان نکَشد
شکستگی نبَرَد، رنگِ آرزویِ تو را
در این چمن، به چه سرمایه خوشدلی بیدل
که شبنمی نخریدهست، آبرویِ تو را
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۱۲:
بُشری اِذِ السَّلامةُ حَلَّت بِذی سَلَم
لِلّهِ حمدُ مُعتَرِفٍ غایةَ النِّعَم
ازفحوای کلام وگفتارشاعر چنین بنظرمی رسد که حافظ این غزل را در روزهایی که شاه شجاع انیس ومونس حافظ توانست مجدداً قدرت را ازدست برادرش محمودشاه بازپس بگیرد سروده است. ظاهراً محمودشاه با پیمان شکنی برعلیه برادرش شاه شجاع طغیان کرده واورا ازشیراز بیرون رانده بود. اینک پس ازگذشت حدود دوسال دوباره شاه شجاع نیرو ولشکربازسازی نموده وبایک یورش ظفرمندانه، تاج وتخت را از برادرخیانتکارخویش بازپس گرفته است. جهت اطلاع بیشتر ازروابط حافظ وشاه شجاع به این وبگاه رجوع شود.: بررسی تأثیر شاه شجاع بر اشعار حافظ و شعر قرن هشتم. سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 15(5 (پیاپی 75) )، 213-229. SID. پیوند به وبگاه بیرونی
بُشری : بشارت باد
اِذ اَلسَّلامَةُ : هنگامی که سلامتی و صلح و آشتی،برقرارهست
حَلَّت : حلول کرد، فرود آمد.
ذی سَلَم :شهرمعشوق، منظور شهر شیراز است .
لله : برای خدا .
حَمدُ : سپاس .مُعتَرِفٍ : کسی که به مطلبی اعتراف کند.
غایت : نهایت .
النَّعَم : نعمت ها
معنی بیت: ای خوشابرمردمان شیراز، مژده وبشارت باد که سرانجام آرامش وامنیت برشهرشیرازفرودآمد شکروسپاس خداوندی راکه تمام نعمتها ازجانب اوست.شکرایزدکه زتاراج خزان رخنه نیافت
بوستان سمن وسرو وگل وشمشادت
🌿━━━━━━━━━━🌿
آن خوش خبر کجاست؟ که این فتح، مژده داد
تا جان فِشانَمَش چو زر و سیم در قَدَم
معنی بیت: آن پیک خوش خبر وکسی که این بشارت پیروزی و شادی بخش را آورد کجاست تا من جانم را همانگونه که طلا ونقره بیفشانند درقدم اوبیفشانم.
مرحباای پیک مشتاقان بده پیغام دوست
تاکنم جان ازسررغبت فدای نام دوست
🌿━━━━━━━━━━🌿
از بازگشتِ شاه در این طُرفِه منزل است
آهنگِ خصم او به سراپردهٔ عَدَم
طرفه منزل: منزل شگفتیها، منزل مبارک استعاره ازشهرشیراز
آهنگ : قصد، عزم، تصمیم
سراپرده ی عدم: نیستی ونابودی
معنی بیت: درنتیجه ی بازگشت پیروزمندانه وغرورانگیز شاه به شیراز، آهنگ نابودی ونیستی دشمنان برخاسته است. دشمن شکست راپذیرفته وبسوی نیستی ونابودی راهی شده است.
نظربرقرعه ی توفیق ویمن دولت شاه است
بده کام دل حافظ که کام بختیاران زد
🌿━━━━━━━━━━🌿
پیمان شکن هرآینه گَردَد شکسته حال
انَّ العُهودَ عِندَ مَلیکِ النُّهی ذِمَم
شکسته حال : پریشان حال
اِنَّ اَلعُهودَ : به درستی که عهدو پیمان ها
عِندَ : نزدِ
مَلیک : مالک.
اَلنُّهی : جمع نُهیَة، عاقلان، خردمندان .
ذِمَم : جمع ذَمَّه ، بر عُهده، فرض، ضمان .معنی بیت: ازاول هم معلوم بودکه پیمان شکن وخیانت کار سرانجامی جز پریشانحالی وشکست نخواهدداشت پیمان شکنان همیشه درنهایت به خفّت وخواری شکست می خورند. خردمندان به عهدووفایشان پایداروثابت قدم می مانند ودرنهایت ازپاداش آن نیزبرخوردارمی گردند وفای به عهد یک ضرورت اخلاقیست.وفاوعهدنکوباشداربیاموزی
وگرنه هرکه توبینی ستمگری داند
🌿━━━━━━━━━━🌿
میجست از سحابِ اَمل رحمتی ولی
جز دیدهاش مُعاینه بیرون نداد نَم
سحاب : ابر
امل : آرزو
معاینه : آشکارا، به چشم مشاهده کردن
معنی بیت: درادامه ی سخن: دشمن که میل رفتن به نیستی کرد ناامیدانه ازابر آرزوها، بارش رحمتی جستجومی کرد لیکن آنچه که دریافت نمود قطره اشکی ازچشمان خویش بود واین غایت خفّ وخواریست.
مکن که کوکبه ی دلبری شکسته شود
چوبندگان بگریزندوچاکران بجهند
🌿━━━━━━━━━━🌿
در نیلِ غم فُتاد؛ سپهرش به طنز گفت
الآنَ قَد نَدِمتَ و ما یَنفَعُ النَّدَم؟
نیل غم : غم شکست به رود نیل تشبیه شده .
سپهر : فلک .
طنز : طعنه، تمسخر، سرزنش، ریشخند .
اَلآنَ : حال، اکنون
قَد : به یقین، به درستی .
نَدِمتَ : نادم و پشیمان شدی .
وَ : حرف ربط .
ما : حرف نفی، لا .
یَنفَعُ : منفعت دارد، سود دارد .
اَلنَّدَم : پشیمانی .
مَهرُخ : زیباروی .معنی بیت: دشمن که شکست راپذیرفت چنان غم واندوه وجوداورافراگرفت که گویی در رودخانه ی نیل افتاده ودرحال غرق شدن است... چرخ فلکش ازروی طنز وتحقیرگفت: :اینک توسخت نادم وپشیمان شده ای لیکن پشیمانی درچنین شرایطی هیچ سودی ندارد. جاه طلبی، پیمان شکنی ودل بستن به مظاهردنیوی سرانجامی جز زوال ونابودی نخواهدداشت.
دولتی راکه نباشدغم ازآسیب زوالبی تکلّف بشنو دولت درویشان است
🌿━━━━━━━━━━🌿
ساقی چو یارِ مَه رخ و از اهلِ راز بود
حافظ بخورد باده و شیخ و فقیه هم
معنی بیت:
ازآنجا که ساقی، خود معشوقی زیباروی و رازنگهدار بود وشراب نابی در نگاه وکردار ظریفش بود به همین سبب حافظ و شیخ و فقیه نیز به بهانه ی شرابخواری به میکده روی آوردند تا ازشرابی که در نازوعشوه ی ساقی بود بچشند شراب انگوری بهانه ای بیش نبود مقصود دیدارساقی گلچهره بود.
میی درکاسه ی چشم است ساقی را به نام ایزد
که مستی می کندباعقل ومی بخشد خماری خوش
استاد.میراحمدی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۶ در پاسخ به حسن حاتمی فارسی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۹:
«قولیست خلاف دل در آن نتوان بست»
داریوش مخلصی در ۱۰ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۱۸ دربارهٔ نظامی » خمسه » هفت پیکر » بخش ۵ - دعای پادشاه سعید علاء الدین کرپ ارسلان:
به به، عجب بیتی.
استاد.میراحمدی در ۹ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۱۱ در پاسخ به دکتر حافظ رهنورد دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲: