استاد.میراحمدی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
«جان صد صاحبدل آنجا بسته یک مو ببین»
«بسته یک مو» ایهام دارد
یک :به مویی بند است (ناپایداری)
دو:صدها جان بسته یک مو هستند(ناز و نیاز)
چرا جان صاحبدلان بسته یک موی آن یار است ؟
زلف و مو نماد کثرت است
رخ نماد وصال
دلهای صاحبدلان آویزان این زلف دراز میشود تا برسد به رخ یار
صاحبدل سعی میکند از کثرت به وحدت برسد
اما راه سیر الی الله سخت است و بسته یک موست
امتحان ها و بلایای سیر و سلوک تکانی است که یار به زلفش میدهد و ممکن است دلها از زلف رها شوند و نتوانند به مسیر ادامه بدهند
تا کسی تصویر شعر را نفهمد و غزل را نفهمد حافظ را نمیفهمد
فهم اینها یک نوع ذکاوت هنری میخواهد
یک نوع درک تصویری میخواهد
یک نوع ذوق میخواهد
ذوق را هم خود فرد باید به دست بیاورد
آنها هم که دم از دانشگاه میزنند بدانند:
دانشگاه نه حافظ پژوه تحویل میدهد و نه حافظ شناس
«بیت معناکن» بسیار تحویل میدهد !!
دانشگاه هم اساسا قاتل ذوق است
تا خود فرد ذخیره هنری و ادبی و عرفانی و معنوی را به دست نیاورد فایده نمیکند
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۱ در پاسخ به فرخ مردان دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۲:
ازلطف ومحبت شماسپاسگزارم🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۰۷ در پاسخ به نگارین گلشن دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۲:
ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏
Fateme Zandi در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۰۶ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۳۱ - معاتبهٔ مصطفی علیهالسلام با صدیق رضی الله عنه کی ترا وصیت کردم کی به شرکت من بخر تو چرا بهر خود تنها خریدی و عذر او:
به نام حضرت دوست
شرح ابیات
استاد ارجمند جناب کریم زمانی
【مثنوی معنوی مولوی
خلاصه حکایت اَحَد اَحَد گفتن بلال در آفتاب حجاز از محبت مصطفی
بِلالِ حبشی بردۀ یکی از محتشمان مکّه بود . وقتی که به آیین حنیف احمدی گرایید . صاحبش برآشفت و برای گُسستنِ حبلِ ایمان او روزهای متوالی وی را در هُرمِ آفتابِ نیمروزی روی زمین می انداخت و با تازیانه های آتشین تنش را لاله باران می کرد . و بلال در صفیرِ تازیانه ها پیوسته «اَحَد اَحَد» می گفت . روزی ابوبکر از آن حوالی می گذشت و آن شکنجه و این پایداری را دید و دلش بر او سوختن گرفت . و چون بلال را به خلوت یافت بدو سفارش کرد که نیازی به اظهار ایمان نداری . چرا که خداوند ، دانای به سرایر است …】
بیت 1075
گفت : ای صِدّیق آخِر گفتمت / که مرا انباز کن در مکرمت
حضرت محمّد مصطفی (ص) گفت : ای صدّیق (ابوبکر) آخر به تو گفتم که مرا نیز در این کار جوانمردانه شریک کن .
بیت 1076
گفت : ما دو بندگانِ کویِ تو / کردمش آزاد من بر رویِ تو
ابوبکر گفت : ما هر دو غلامِ آستانِ کویِ تو هستیم . من بلال را به خاطر گُلِ رویِ تو آزاد کردم .
بیت 1077
تو مرا می دار بنده و یارِ غار / هیچ آزادی نخواهم ، زینهار
تو مرا به عنوان غلام نزدِ خود نگهدار . من ابداََ هیچ نوع آزادی از تو نمی خواهم .
بیت 1078
که مرا از بندگیت آزادی است / بی تو بر من محنت و بی دادی است
زیرا آزادی من در اینست که غلامِ تو باشم . بدون وجود تو زندگی برای من مایۀ رنج و حرمان و ستم است .
بیت 1079
این جهان را زنده کرده زِ اصطفا / خاص کرده عام را ، خاصه مرا
ای پیامبری که با برگزیده شدنت از سویِ حضرت حق ، جهان را زنده کرده ای . و عوام النّاس را به مرتبۀ بندگان خاصِ الهی رسانده ای . بویژه مرا چنین کرده ای .
بیت 1080
خواب ها می دیدم جانم در شباب / که سلامم کرد قرصِ آفتاب
جانِ من به دورانِ جوانی رویاهایی می دید . مثلاََ می دید که چشمۀ خورشید بر من سلام می کند .
بیت 1081
از زمینم برکشید او بر سما / همرهِ او گشته بودم ز ارتقا
و می دیدم که خورشید مرا از زمین برکند و به فرازِ آسمان بُرد . چنانکه در بلندی و رفعت همطرازِ او شده بودم .
بیت 1082
گفتم : این ماخولیا بود و مُحال / هیچ گردد مستحیلی وصفِ حال ؟
امّا هر بار که از خواب بیدار می شدم با خود می گفتم : این صحنه های رویایی محال است که تحقّق عینی یابد . بلکه نوعی مالیخولیاست که بر مغزم عارض شده است . زیرا مگر ممکن است که امری محال نقدِ حال واقع شود . [ ماخولیا = مالیخولیا ، نوعی بیماری عصبی / مُستحیل = امری که محال باشد ]
بیت 1083
چون تو را دیدم ، بدیدم خویش را / آفرین آن آینۀ خوش کیش را
همینکه تو را دیدم . یعنی ای پیامبری که به منزلۀ خورشید معنوی هستی . به محضِ آنکه تو را دیدم . حقیقتِ وجود خود را پیدا کردم . یعنی دریافتم که حقیقت انسان ، پوست و گوشت و استخوان نیست . بلکه گوهری است لطیف و نورانی . زهی بر آن آینۀ حقیقت نمایی که حقیقت را نشان داد . [خوش کیش = نیک آیین / آینۀ خوش کیش = آینه صیقلی و پاکی که همه چیز را بخوبی در خود نشان می دهد . مراد از « آینۀ خوش کیش » قلب حضرت ختمی مرتبت (ص) یا کلاََ انسان کامل است که حقایق را به اَحسنِ وجه نشان می دهد . ]
بیت 1084
چون تو را دیدم ، مُحالم حال شد / جانِ من مُستَغرقِ اِجلال شد
همینکه تو را دیدم . امر محال برایم ممکن شد و جانم در دریای عظمت معنوی غرقه گشت . [ دانستم تعبیر «آفتاب» وجود نورانی تو بود . ]
بیت 1085
چون تو را دیدم ، خود ای روحَ البِلاد / مِهرِ این خورشید از چشمم فتاد
ای روحِ کالبدِ جهان ، به محض آنکه تو را دیدم . عشق خورشید طبیعت از نظرم افتاد و بی قدر شد .
بیت 1086
گشت عالی همّت از تو چشمِ من / جز به خواری ننگرد اندر چمن
چشمِ من از فیض دیدارت ، همّتی والا یافت . زین پس دیدگانِ من جز به حقارت به چمنزار ننگرد . یعنی تا قبل از آنکه به دیدارِ تو نائل شوم مجذوب زیبایی جهان بودم . امّا از وقتی که رویِ زیبای تو را دیدم دیگر زیبایی های جهان در نظرم رنگ باخته است .
بیت 1087
نور جُستم ، خود بدیدم نورِ نور / حُور جُستم ، خود بدیدم رَشکِ حُور
من در جستجوی نور بودم که نورالانوار را دیدم . نیز جویای حوریان بهشتی بودم که ناگهان صاحب جمالی را دیدم که حوریان بهشتی بر او غبطه می خورند . [ حُور = زیبا چشم ، کسی که رنگ سفیدی و سیاهی چشمش بسیار باشد ، در زبان فارسی به معنی زن بغایت زیبا یا زن زیبای بهشتی است ]
بیت 1088
یُوسُفی جُستم لطیف و سیم تن / یُوسُفِستانی بدیدم در تو من
در جستجوی یوسفی زیبا و سپید اندام بودم که ناگاه در وجودِ تو شهر یوسفان را دیدم . [ محمّد (ص) جامع جمیع مراتب انبیاست و مظهر و مجلای کامل صفات جمالیّه حضرت حق است . ]
بیت 1089
در پیِ جنّت بُدم در جُست و جو / جنّتی بنمود از هر جُزوِ تو
من در جستجوی بهشت بودم که هر جزو از وجودِ تو بهشتی را به من نشان داد . یعنی ای محمّد (ص) وجود شریف تو آکنده از بهشت معرفت و فردوس صفا و وفاست .
بیت 1090
هست این نسبت به من مدح و ثنا / هست این نسبت به تو قدح و هِجا
این ستایشی که در حقِ تو کردم . نسبت به شأن نازل من مدح و ستایش محسوب می شود . امّ نسبت به شأن عالی تو نکوهش و بدگویی است . [ قدح = عیب کردن ، طعنه زدن / هِجا = بد گویی و هجو کردن ]
بیت 1091
همچو مدحِ مردِ چوپانِ سلیم / مر خدا را پیشِ موسیِّ کلیم
مانند ستایش چوپان ساده لوحی که خدا را نزدِ موسای کلیم الله می ستود .
بیت 1092
که بجویم اِشپُشَت ، شیرت دهم / چارُقت دوزم من و پیشت نهم
چوپان می گفت : خداوندا تو کجایی که شپش هایت را در جامه ات پیدا کنم و شیر به تو دهم . چارُق تو را بدوزم و آن را جلو پایت جُفت کنم . ( حکایت موسی و شبان )
بیت 1093
قدحِ او را حق به مدحی بر گرفت / گر تو هم رحمت کنی ، نبوَد شگفت
حضرت حق ستایش های آن چوپان را که از نظر الفاظ و عبارات قدح آمیز و زننده بود به لطف خود ستایش محسوب داشت . اینک اگر تو (محمّد) به من رحم آوری و مدایح مرا که در خورِ شأن والای تو نیست . مدح بشمار آوری جای شگفتی نیست . زیرا تو رَحمَة لِلعالمین هستی .
بیت 1094
رحم فرما بر قصورِ فهم ها / ای ورایِ عقل ها و وهم ها
ای فراتر از عقول و اوهام بشری ، بر کوتاهی ادراک های بشری رحمت
بیت 1095
اَبُّهَاالعُشّاق اقبالی جدید / از جهانِ کهنۀ نوکُن رسید
ای عاشقان ، از جهان ازلی که همه چیز را نو می کند . اقبالی تازه رسید . [ نُو کُن = نو کننده ، تازه کننده / کهنه = در اینجا به معنی قدیم و ازلی / جهانِ کهنه = عالم الهی که قدیم و ازلی است ]
بیت 1096
زآن جهان کو چارۀ بیچاره جُوست / صد هزاران نادرۀ دنیا در اوست
این اقبال تازه از جهانی رسید که چاره ساز کارِ بیچارگان است . و صدها هزار حقایق شگفت انگیز و کمیاب در آن است .
بیت 1097
اَبشِرُوا یا قَومُ اِذ جاءَ الفَرَج / اِفرَحُوا یا قَومُ قَد زالَ الحَرَج
ای قوم ، مژده بادا که هنگام گشایش رسید . ای قوم شادمانی سر دهید که تنگی بر طرف شد .
بیت 1098
آفتابی رفت در کازۀ هِلال / در تقاضا که اَرِحنا یا بِلال
آفتابی به کوخِ هلال رفت تا این خواسته را گوید که ای بلال ، ما را برآسایان . ( کازه = کومه ، کوخ ، سایبانی که کشاورزان و پالیزبانان از چوب و گیاه می سازند تا به وقت نزول باران در آنجا نشینند ) [ منظور مصراع اوّل : آفتاب وجود پیامبر (ص) به خانۀ وجودِ بلال رفت ( شرح اسرار ، ص 429 ) . ]
بیت 1099
زیرِ لب می گفتی از بیمِ عدو / کوریِ او بر مناره رَو ، بگو
ای بلال قبلاََ از ترس دشمن کافر ، نام حضرت حق را زیر لب می گفتی . ولی اینک به کوری چشمِ او بر فراز مناره برو و اذان بگو .
اَذان = در لغت به معنی اعلام کردن و در اصطلاح شرع ، نام اذکاری است که برای اعلام وقت نماز وضع شده است . یکی از احکام که در سال اوّل هجری صدور یافت . حکم اذان بود . به گفتۀ ابن اسحاق پیش از آنکه این حکم مقرر شود . مسلمانان بی آنکه دعوت و اعلامی خاص در میان باشد هنگام نماز حضور می یافتند . تا اینکه پیامبر (ص) در سال اوّل هجری با اصحاب مشورت کرد که برای اعلام اوقات نماز چه علامتی بکار برند ؟ برخی زدن بوق و برخی نواختن ناقوس و برخی دیگر افروختن آتش را مطرح ساختند ( ادوار فقه ، ج 1 ، ص 153 ) . تا آنکه به گفتۀ ابن هشام ، مطابق خوابی که عبدالله بن زید خَزرَجی دیده بود . حکم اذان صادر شد ( السیرة النبویة ، ج 2 ، ص 154 و 155 ) . و چون بلال صدایی رسا داشت برای گفتن اذان انتخاب شد . در عهد پیامبر (ص) مناره نبوده است . گاه روی زمین اذان می گفتند و گاه روی دیوار مسجدِ پیامبر (ص) . و چون وقت نماز فرا می رسید . پیامبر (ص) به بلال می فرمود بر فراز دیوار شو و اذان بگو ( ادوار فقه ، ج 1 ، ص 155 ) ]
بیت 1100
می دمد در گوشِ هر غمگین ، بشیر / خیز ای مُدبِر ، رهِ اقبال گیر
بشارت دهنده در گوش هر شخص اندوهمندی چنین تَرنم می کند که : ای بدبخت ، برخیز و راه بخت و اقبال را پیش گیر . ( بشیر = بشارت دهنده ، هر آن کسی است که با صفای دل ، مردم را به طریق صواب می خواند و نعمات الهی را در گوشِ هوششان به ترنّم آرد ) [ از خواب غفلت بیدار شو و راهِ اطاعت و هدایت بپوی .
بیت 1101
ای در این حبس و در این گند و شُپُش / هین که تا کس نشنود رَستی ، خَمُش
ای بدبختی که در زندان نفسانیّات و در میان کثافات و شپش مانده ای . بهوش باش برای آنکه کسی از بدخواهان نشنود که تو از منجلاب نفسانیات رها شده ای . [ اگر از بشارت دهندۀ الهی متابعت کنی از زندان نفسانیات و پلیدی های دنیوی رها خواهی شد . ]
بیت 1102
چون کنی خامُش کنون ؟ ای یارِ من / کز بُنِ هر مو برآمد طبل زن
ای یار من ، اینک که از بُنِ هر تارِ مویت طبّالی بر طبل می کوبد چگونه می توانی خاموش باشی ؟ [ این بیت متضمّنِ این نکته است که سالکِ عاشق در کشف اسرار اختیار ندارد . زیرا عشق ، ذاتاََ غمّاز و پرده در است . ]
بیت 1103
آنچنان کر شد عَدُوِّ رَشک خُو / گوید : این چندین دُهُل را بانگ کو ؟
دشمن حسود از شدّت حسادت چنان کر شده است که هر چند طبّالان را می بیند ولی بانگِ طبل را نمی شنود . از اینرو می گوید : پس صدای این همه طبل که می کوبند کو و کجاست ؟ [ آنان که گوش باطنی ندارند . قالب کلمات و صورت الفاظ الهی را می شنوند امّا معانی و حقایق مستور در پسِ آن کلمات را درنمی یابند . ]
بیت 1104
می زند بر رُوش رَیحان که طَری است / او ز کوری گوید : این آسیب چیست ؟
مثلاََ گُل و ریحان تر و تازه به صورتش می خورد . امّا او به سبب نابینایی می گوید : این دیگر چیست به صورتم می خورد و مزاحمم می شود ؟ ( طَری = تر و تازه ) [ کوردلان چون دعوت مصلحان و مربّیان امم را درنمی یابند . آن را عملی مزاحم و کارافزا می انگارند . ]
بیت 1105
می شِکُنجد حور دستش می کشد / کور ، حیران کز چه دردم می کند ؟
یا مثلاََ زنی زیبارو دستش را وشگون می گیرد . امّا آن نابینا متحیّر و متغیّر می شود که این مزاحم کیست که مرا آزار می دهد ؟ ( می شِکُنجد = وشگون می گیرد . «شِکُنجیدن» به معنی گرفتن عضوی با سرِ ناخن است ) [ در حالی که اگر او را می دید هیچگاه چنین حرفی نمی زد . ]
بیت 1106
این کشاکش چیست بر دست و تنم ؟ / خفته ام ، بگذار تا خوابی کنم
آن نابینا می گوید این کشیدن و آزار دادن چیست که بر دست و بدنم عارض شده است ؟ من به خواب فرو رفته ام دست از سرم بردار تا بخوابم . [ چند بیت فوق بر سبیل تمثیل آمده تا خوابِ غفلت مردمان را تجسّم بخشد . غافلان تنذیر و تبشیر اهلِ صلاح را مزاحمت تلقّی می کنند . ]
بیت 1107
آنکه در خوابش همی جویی ، وی است / چشم بگشا ، کآن مَهِ نیکو پی است
این همان کسی است که در رویا به دنبالش بودی . چشمانت را باز کن آن ماهِ خوش قَدَم در پیشِ توست . ( نیکو پی = خوش قدم ، مبارم قدم / «مهِ نیکو پی» همانا مصلحان و مربیّان جامعه بشری اند ) [ تو که در آرزوهای رویایی خود طالب سعادت بودی . اینک ماهِ سعادت به نزدِ تو آمده است . ]
بیت 1108
زآن ، بلاها بر عزیزان بیش بود / کآن تَجَمُّش یار با خوبان فزود
از آنرو بر عزیزان بیشتر بلا وارد می شود که حضرت معشوق با بندگان محبوب خود بیشتر عشقبازی می کند . ( تجمّش = بازی و عشق ورزیدن به کسی ) [ در حدیث آمده « بلاکش ترینِ مردم پیامبرانند و سپس صالحان ، پس از آنها گُزیدگان بر حسبِ درجه خوبی شات » ( احادیث مثنوی ، ص 107 ) . از سخنان یکی از بزرگان است که « اگر از جانب خداوند بلایی نمی رسید . بندگان راهی به سوی او نداشتند » ( شرح مثنوی ولی محمّد اکبرآبادی ، دفتر ششم ، ص 50 و 51 ) ]
بیت 1109
لاغ با خوبان کند در هر رهی / نیز کوران را بشوراند گهی
حضرت معشوق با بندگان محبوب خود در همۀ مراحل عمرشان بازی می کند . یعنی سنّتِ خداوند است که بندگان خوب را به بلا و مصیبت دچار سازد . البته گاهی هم کوردلان را از طریق بلا و مصیبت شوریده حال و متغیّر کند . [ لاغ = شوخی ، هَزل ]
بیت 1110
خویش را یک دم بدبن کوران دهد / تا غریو از کویِ کوران برجهد
حضرت حق خود را از دریچۀ بلا لحظه ای به این کوردلان نشان می دهد تا فریادِ تضرّع و زاری آنان بلند شود
منابع و مراجع :
شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر دوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات
محسن در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۴ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۷۵:
اینجا لحن غزل تغییر میکند.
مولانا از خطاب به صاحبان مقام، به دعوتی عاشقانه میرسد.
«دیوانه توی یا من؟» پرسشی معمولی نیست؛ اشاره به تفاوت نگاه عاشق و عاقل دارد.
از دید انسان متعارف، عاشقی که از خود بیخود شده دیوانه است؛ اما از دید مولانا، شاید آنکه از ترس قضاوت مردم، خود را از شور عشق محروم کرده، گرفتار دیوانگی بزرگتری باشد.
«قدح» نیز در اینجا جام شراب معرفت و عشق است.
دعوت مولانا این است: به جای آنکه نگران قضاوت دیگران باشی، خودت وارد تجربه عشق شو.
محسن در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۰ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۷۵:
مولانا حضور محبوب را به ((قیامت)) تشبیه میکند؛ زیرا با ظهور او، جهان قبلی انسان فرو میریزد و جهان تازهای آغاز میشود.
قیامت در اینجا فقط پایان جهان نیست؛ پایان یک نوع دیدن و آغاز نوع دیگری از دیدن است.
یوسف نیز نماد زیبایی بینظیر و جمالی است که بیننده را از خود بیخود میکند.
انگار مولانا میگوید: تو هنوز درگیر مقام و اعتبار دنیایی هستی، درحالیکه اتفاقی عظیم در عالم جان رخ داده است!
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۳۶ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۹:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۹
از سپندِ ما، که مییابد سراغِ ناله را ؟
گَردِ پیشاهنگ کرد این کاروان، دنباله راداغِ حسرت سرمه گرداند به دلها ناله را
بر لب آوازِ شکستن نیست، جامِ لاله راما سیه بختان، حبابِ گریهٔ نومیدیایم
خانه بر آب است یک سَر، مردمِ بنگاله راعقلِ رنگآمیز، کِیگردد حریفِ دردِ عشق؟
خامهٔ تصویر، نتواند کشیدن ناله را؟عافیتسنجان، طریقِ عشق کم پیمودهاند
دور میدارند از این ره، خانه جویِ خاله رااز رهِ تقلید، نتوان بهره ی عزّت گرفت
نشئهٔ جمعیّتِ گوهر نباشد، ژاله رادر تبِ عشقَم سپندی گر نباشد، گو مباش
از نفَس بر رویِ آتش مینهم، تبخاله رابرقِ جولانی، که ما را در دلِ آتش نشاند
میکند داغ از تحیّر، شعلهٔ جوّاله راکُشتهٔ آن چشمِ مخمورَم، که مدِّ سرمهاش
تا سرِ کویِ تغافل میکشد، دنباله راشوخیّ حسنَش، برون است از خطِ تسخیرِ خط
پرتوِ مَه میزند آتش،کمندِ هاله رامکرِ زاهد، ابلهان را سر خطِ درسِ ریا ست
سامری تعلیمِ باطل میکند، گوساله راروح را، از بندِ جسمانی گذشتن مشکل است
هر گِرِه منزل بود در کوچهٔ نِی، ناله راسوخت دل، اما چراغِ مدّعا روشن نشد
در جگر یارب چه آتش بود، داغِ لاله رااز دلِ خونبسته بیدل، نشئهٔ راحت مخواه
باده جز خونابه نبوَد، ساغرِ تبخاله را
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۰۶ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۸:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۸
بیاکه جامِ مروّت دهیم، حوصله را
به سایهٔ کفِ پا پروَریم، آبله رابه وادیی که تعلّق دلیلِ کوششها ست
ز بارِ دل، به زمین خفتهگیر قافله راز صاحبِ امل، آزادگی چه امکان است؟
در این بساط، گرانخیزی است حامله راز انقلابِ حوادث، بزرگی ایمن نیست
به طبعِ کوه، اثر افزونتر است زلزله رامحبّت از من و تو، رنگِ امتیاز گداخت
تریّ و آب سزاوار نیست، فاصله رابهکج اداییِ حُسنِ تغافلَت نازَم
که یادِ او گِلهٔ ناز میکند، گِله راچو صبح، یک دو نفَس مغتنم شمَر بیدل
مکن دلیلِ اقامت چو زاهدان، چله را
احمد خرمآبادیزاد در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۰۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲:
«قَصَب» (در مصراع دوم بیت دوم) یعنی چه؟
پیش از استناد به متون ثبت شدۀ دیگر، شایسته است که نخست ترجمۀ همین مصرع را بررسی کنیم که بیش از 130 سال پیش (کلارک 1891 میلادی) به چاپ رسیده است.
Since, a garment of the soft nargesin cloth for thee, time estblished
یعنی کلارک، نه تنها «قصب» را «جامه» یا «تن پوش» دیده، بلکه با به کار بردن «پارچۀ نرگسی»–به معنی «قبای نرگسین»–نشان میدهد که او مصرع یاد شده را به شکل زیر خوانده است:
زمانه تا قَصَبِ نرگسْقبای تو بست (زمانه تا قصبِ قبای نرگسین تو بست)
در اینجا، برای یافتن معنی «قصب» از صدها شاهد، تنها به چند نمونه استناد میشود:
1-فرهنگ جاوید (اولین فرهنگ فارسی دری افغانستان، اثرِ دکتر عبدالاحمد جاوید و ویرایشِ دکتر سروَر مولایی، انتشارات جستجو، تهران، ایران، 1383، صفحه 124)
2-ز کتّان و ابریشم و موی قز/قصب کرد پر مایه دیبا و خز (فردوسی، جمشید، بخش 1)
3-به پاسخ سیاوش چو بگشاد لب/پری چهره برداشت از رُخ قصب (فردوسی، بخش 4، کام جویی سودابه از سیاوش)
4-بخندید زان چاره در زیر لب/دو بُسَّد نهان کرد زیر قصب (فردوسی، بخش 26، خشم سکندر بر طینوش)
5-بستی قصب اندر سر، ای دوست به مشتی زر/سه بوسه بده ما را، ای دوست به دستاران (عسجدی)
6-سپیده دم که هوا بردرید پردۀ شب/برآمد از سرِ کُه روز با رِدای قصب (فرخی سیستانی)
7-لباس من به بهاران ز توزی و قصب است/به تیر ماه خز قیمتی و قزّ و سمور (فرخی سیستانی)
8-چون نویسم حدیث لعل لبش/قصب جامهام شود شکری (خواجوی کرمانی)
9-از قصب دستار وز خز جامه داشت/گوئیا ملک جهان را نامه داشت (عطار)
10-خواهی که چو روز روشنی گیرد شب/برکش ز رخ آن ریشۀ دستار قصب (مسعود سعد سلمان)
بنابراین، «قصب» به معنی پارچۀ بافته شده از کتان و ابریشم بوده که از آن «روبند»، «تن پوش» یا «دستار» میساختهاند.
سیدمحمد جهانشاهی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۲ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۷:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۷
نیست با مژگانْ تعلّق، اشکِ وحشتپیشه را
دانهٔ ما دامِ راه خویش داند، ریشه راعیشِ ترکِ خانمان، از مردمِ آزاد پُرس
کَس نداند جز صدا، قدرِ شکستِ شیشه رامیشود اسرارِ دل روشن ز تحریکِ زبان
میدهد این برگ، بویِ غنچهٔ اندیشه راکم ز هولِ مرگ نبوَد، غلغلِ شورِ جهان
نعرهٔ شیر است مطرب، مجلسِ این بیشه راهمتِ فرهادِ ما را، سرنگونی میکُشد
ناخنِ خاریدنِ سَر، گر شمارد تیشه راگر شود دشمن ملایم، چشمِ لطف از وی مَدار
مومیایی چاره ننماید، شکستِ شیشه راطبع را، فیضِ خموشی میکند معنیشکار
نیست دامی جز تأمّل، وحشیِ اندیشه راموجِ صهبا گر به مستان زندگی بخشد، روا ست
از رگِ تاک است میراثِ کرَم، این ریشه راعشق بردارد اگر مُهر از زبانِ عاجزان
نالهٔ یک نِی به آتش میدهد، صد بیشه رانورِ این آیینه را، جوهر نمیگردد حجاب
نیست مژگان سَدِّ ره، چشمِ تماشاپیشه راگر نباشد بیتمیزیها، مآلِ کارِ عشق
کوهکن بر صورتِ شیرین، نراند تیشه رامفلسان را، بیدل از مشقِ خموشی چاره نیست
تنگدستی باز میدارد ز قُلقُل، شیشه را
ابراهیم احمدی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر اول » بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را:
صد هزاران مرد ترسا سوی او / اندکاندک جمع شد در کوی او
«مردمان ترسا» در لایه باطنی، تودههای مردمِ مسیحی نیستند؛ آنها نماد انرژیهای حیاتی، احساساتِ پاک، و استعدادهای معنوی وجود خودِ شما هستند. «کویِ او» یعنی مدار و قلمرو مغناطیسیِ «منِ ذهنی» (ایگو). این بیت یک فاجعۀ خاموشِ درونی را تصویر میکند. وقتی انسان خودآگاهی ندارد، تمام پتانسیلهای الهی و نیروهای روانیاش (صد هزاران مرد ترسا) به مرور زمان و «اندکاندک»، فریبِ ظاهرِ موجهِ نفسِ اماره (وزیر) را میخورند و به تسخیر او درمیآیند. نفس، پادشاهیِ وجود شما را غصب میکند و تمام قوا را به خدمتِ خود درمیآورد.
او بیان میکرد با ایشان به راز / سِرّ انگلیون و زنّار و نماز
«راز»، «انگلیون» (حقایق کتاب انجیل) و «زنّار و نماز» (آداب سلوک)، نمادِ ادبیاتِ فریب، کدهای معنوی، و اصطلاحاتِ دهانپرکن هستند. نفسِ مکار برای اسیر کردن بخشهای هوشیار وجودتان، هرگز از گناه و زشتی صحبت نمیکند. او فیلسوف و عارفی گوشهنشین میشود! از مفاهیمِ متعالی، صلح، عشق، کشف و شهود و گرههای کورِ فلسفی صحبت میکند. این یعنی «ایدئولوژیسازی نَفس». ایگویِ انسان، پشتِ نقابِ دانایی و معنویت پنهان میشود تا کسی نتواند به نیاتِ واقعیاش شک کند. او به شما میگوید: «بیا تا رازهای هستی را به تو بگویم»، اما هدفش چیز دیگری است.
او به ظاهر واعظ اَحکام بود/ لیک در باطن صفیر و دام بود
این بیت، مغزِ فلسفۀ مولانا درباره تضادِ «نمود» و «بود» (ظاهر و باطن) است. «صفیر» صدای سوتمانندی است که شکارچی برای تقلیدِ صدای پرندگان میسازد. پرنده تصور میکند همنوعش آواز میخواند، پس به زمین میآید و در «دام» میافتد. کلمات، رفتار و ژستهای نفسِ فریبکار (یا یک مرشدِ دروغین)، دقیقاً همان صفیری است که بویِ حقیقت میدهد، اما برای صیدِ حقیقت ساخته شده است! نفس، تشنۀ قدرت، شهوتِ دیده شدن و جلبِ ستایش دیگران است؛ اما این شهوتِ پنهان را در قالبِ «دلسوزی برای دین»، «وعظِ احکام» و «ارشادِ خلق» بستهبندی میکند. ظاهر، خیرخواهی است؛ باطن، اسارت و شکارِ روح شما.
بهر این بعضی صَحابه از رسول / مُلتمِس بودند مکرِ نفسِ غول
«صحابه» در اینجا نماد «عقلِ بیدار و بخشِ خودآگاهِ درون» هستند. «رسول» نماد «نورِ پیرِ باطن، حقیقتِ مطلق و شهودِ ناب» است. «غول» هم نماد نَفس است که در بیابانِ زندگی، صدای عزیزانِ مسافر را تقلید میکند تا آنها را از جاده اصلی دور کرده و سر ببرد. مولانا میگوید چرا یارانِ باهوش پیامبر دائم با التماس از ایشان درباره مکرهای نَفس میپرسیدند؟ چون میدانستند نَفس مثل غول، استادِ «شبیهسازی» است. در روانشناسی مدرن، این همان شناختِ «مکانیزمهای دفاعی ذهن» است. ذهنِ بیدار، همیشه به خودش شک میکند و میداند که بزرگترین خطر، غولِ درون است که در تاریکیِ ناخودآگاهی کمین کرده است.
کو چه آمیزد ز اغراض نهان / در عبادتها و در اخلاصِ جان
«اغراضِ نهان» یعنی سودجوییهای پنهانی مثل خودنمایی، غرور، ترس از طرد شدن، و نیاز به تایید. نفسِ غولصفت، زهرِ خودخواهی را درونِ عسلِ «عبادت و اخلاص» تزریق میکند. شما کارِ خوبی انجام میدهید (مثلاً به کسی کمک میکنید یا عبادتی عمیق میکنید)، اما درست در همان لحظه، نفس پشت پرده ایستاده و میگوید: «عجب آدمِ پاک و فوقالعادهای هستی! چقدر با بقیه فرق داری!» نَفس، پاکترین لحظاتِ روحی شما را آلوده به غرضِ «منیت» میکند. صحابه به دنبال کشفِ همین ناخالصیهای میکروسکوپی بودند.
فضلِ طاعت را نجُستَندی ازو / عیب ظاهر را بجُستندی که کو؟
«فضلِ طاعت» یعنی چرتکهانداختن برای ثواب، پاداش، بهشت و مقاماتِ معنوی. «عیبِ ظاهر»، جستجوی لکهها و تاریکیهای پنهان در رفتار است. عارفِ حقیقی به دنبال پاداش و دکانداری نیست؛ زیرا تمرکز بر پاداش، یعنی شما هنوز خودتان را میبینید و با خدا معامله میکنید. عقلِ بیدار (صحابه)، پاداشها را رها میکند و مدام درونِ خود را نورافکن میاندازد تا عیبها، شرکهای پنهان و گرههای روانیاش را پیدا کند. آنها میدانند که «دیدنِ خوبیِ خود»، خودش بزرگترین بدی است.
مو به مو و ذرّه ذره مکرِ نَفس / میشناسیدند چون گُل از کرفس
• این بیت به شمّ و بصیرتِ شهودی اشاره دارد. «گل» نمادِ لطافتِ آسمانی، عطرِ اخلاص و فرکانسِ حقیقت است. «کرفس» نمادِ زمختیِ زمینی، سنگینیِ ماده و بویِ ناخوشایندِ ریاکاری است. در لایه پشت پرده، این بیت از یک «حسِ بویاییِ ماورایی» صحبت میکند. کسی که درونش را پاک کرده، برای شناختِ حق و باطل نیازی به استدلالهای فلسفی پیچیده ندارد. او به درجهای از بصیرتِ «مو به مو» میرسد که نیتها را بو میکشد. او بویِ زمختِ خودخواهی (کرفس) را، حتی اگر زیر خروارها کلماتِ فیلسوفانه و زاهدانه پنهان شده باشد، از عطرِ لطیفِ خداخواهی (گل) تشخیص میدهد.
موشکافانِ صحابه هم در آن / وعظِ ایشان خیره گشتندی به جان
مولانا در این بیت به شکستِ نهاییِ عقل در برابر مکر می پردازد. «خیره گشتن» یعنی مبهوت شدن، قفل کردن ذهن و عجزِ مطلق. این بیت ترسناکترین و عمیقترین پیام را دارد. مولانا میگوید مکرِ نفسِ انسان و ساختار فریبکاریِ ذهن به قدری هوشمندانه، پیچیده و چندلایه است که حتی «موشکافترین» و خودآگاهترین بخشهای وجود شما (صحابه) هم وقتی با این «وعظ و فریبهای باطنی» روبرو میشوند، جانشان به لرزه میافتد و مات و مبهوت میمانند. مولانا میخواهد بگوید: هیچکس، تاکید میشود، هیچکس از فریبِ نفسِ خود در امان نیست. حتی اگر فکر میکنی که داری این شعر را میخوانی تا آدمِ بهتری شوی، نفس تو ممکن است همین الان پشتِ پرده نشسته باشد و به تو بگوید: «بهبه! چقدر تو عمیق هستی که داری لایههای باطنی مثنوی را میفهمی، تو با بقیه مردم فرق داری!» و این، همان آغازِ سقوط در دامِ وزیر است.
و رازِ آخر الزمانِ روانِ ما این است: هیچکس به تنهایی و با تکیه بر عقل و دانشِ خود، حریفِ بازیهایِ روانی و فریبهایِ نفسِ خودش نمیشود. ذهن به راحتی میتواند خودش را فریب دهد. برای نجات از این بهتزدگی، سالک به یک «نورِ برتر»، یک «تسلیمِ مطلق» و یک «پیرِ باطن» نیاز دارد تا دستش را بگیرد و از این مهلکه عبور دهد.
دکتر حافظ رهنورد در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۴۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
جناب آقای میراحمدی اشتباه از آنجا آغاز میشود که فکر میکنیم دیگران اشتباه میکنند و فقط ماییم که درست میگوییم. این همان دگماتیسم است که البته بین اهل ادبیات و به خصوص بین اهل شعر کم نیست و من هم از این حاشیهای که نوشتید تعجب نمیکنم.
این که شاعری در شعرش از ستها و موتیفهای عرفانی استفاده کند به معنای آن نیست که شعر عرفانی گفته است. این را در همان چند ترم نخست دروس دانشگاهی به دانشجو تدریس میکنند.
به هر حال شما آزادی که نظرت را در مورد غزلیات خواجه بنویسی؛ دیگران هم همینطور. این مخاطب است که خود حدیث مفصل میخواند.
بیشتر از این هم مایل به ادامهی بحث با شما نیستم.
راهتان روشن
استاد.میراحمدی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۵۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
جناب دکتر حافظ رهنورد
شما دست گذاشته اید روی یکی از عرفانی ترین غزلیات حافظ و اصرار دارید عرفانی نیست
من هیچ وقت بر اشتباهات خود اصرار نکرده ام ،شما هم اصرار نکنید!
بنده دو سه حاشیه هم رفتم برای غزل که اساسا غزل چیست و غزل عرفانی هم باید با خط و خال و کمر و زلف و حتی همخوابگی باشد تا بشود غزل
تا معنای غزل را درک نکنیم این گیرها را داریم عزیز من
بزرگترین اشتباه شما در فهم حافظ آنست که تصور میکنید غزل عرفانی باید از خدا و پیغمبر و حریم و حرم بگوید تا عرفانی باشد !
و بر اساس این اشتباه اساسی در فهم این غزلیات دچار اشکال میشوید
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۱:۳۲ در پاسخ به سعید . دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۰:
ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۵۷ در پاسخ به احمد عنصری دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۸:
ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏
سناتور در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۴۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۵:
مکن به چشمِ حقارت نگاه در منِ مست
که آبرویِ شریعت بدین قَدَر نرود
حضرت حافظ
مکن به چشم حقارت نگاه در من مست
که نیست معصیت و زهد بی مشیت او
حضرت حافظ
دکتر حافظ رهنورد در ۱۱ روز قبل، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۰۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۴:
(می) های بیت نخست به استمرار و هموارگی در عمل اشاره دارند؛ یعنی که همواره و همیشه و بیوقفه.
با این برداشت به خواست خواجه حافظ از آن بزرگ بیشتر نزدیک میشویم. ردیف شعر (بهتر از این) است یعنی که اصلاحات نیاز است.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۵۳ در پاسخ به علی محمدی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۷:
ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
شرح کامل غزلها دروبگاه: 👇
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۵۲ در پاسخ به شاهرخ آسمانی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۵۷:
ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۱۱ روز قبل، سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۸ در پاسخ به ناصر دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۲: