گنجور

غزل شمارهٔ ۶۶

 
حافظ
حافظ » غزلیات
 

بنال بلبل اگر با منت سر یاریست

که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست

در آن زمین که نسیمی وزد ز طره دوست

چه جای دم زدن نافه‌های تاتاریست

بیار باده که رنگین کنیم جامه زرق

که مست جام غروریم و نام هشیاریست

خیال زلف تو پختن نه کار هر خامیست

که زیر سلسله رفتن طریق عیاریست

لطیفه‌ایست نهانی که عشق از او خیزد

که نام آن نه لب لعل و خط زنگاریست

جمال شخص نه چشم است و زلف و عارض و خال

هزار نکته در این کار و بار دلداریست

قلندران حقیقت به نیم جو نخرند

قبای اطلس آن کس که از هنر عاریست

بر آستان تو مشکل توان رسید آری

عروج بر فلک سروری به دشواریست

سحر کرشمه چشمت به خواب می‌دیدم

زهی مراتب خوابی که به ز بیداریست

دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ

که رستگاری جاوید در کم آزاریست

 

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

محمدرضا شجریان » اجراهای خصوصی » اجرای خصوصی شجریان و تجویدی – مراسم فرهنگفر

برای معرفی آهنگهای دیگری که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۱۵ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

مجتبی نوشته:

مصرع اول بیت هفتم به چند صورت ضبط شده است؛ برخی قلندران طریقت ضبط کرده اند ، برخی مجردان طریقت و برهنگان طریقت که ضبط و تصحیح هوشنگ ابتهاج است با توجه به اینکه تداعی پاک بازی که شیوه ی اهل طریق و طریقت است را می کند به نظر ضبط “برهنگان طریقت ” ضبط مناسب تری است.

امین کیخا نوشته:

نافه تاتاری نافه اهوی تاتاری

دانلود فیلم نوشته:

به به

امین کیخا نوشته:

زهی مراتب خواری که به زه بیداریست

امین کیخا نوشته:

زهی مراتب خوابی که به زه بیداریست

امین کیخا نوشته:

اشکارا از الهام در خواب سخن گفته شده است

امین کیخا نوشته:

نسیم عربی از ریشه نسم است و نسم همان نفس است ، نفس به کردی و لری هنس و هناسه خوانده می شود که خیلی به نفس شبیه است اما به فرانسه شیهه اسب را که باز نوعی نفس است henir می گویند که همان هن و هن کردن فارسی است همه با هنس ماننده هستند،
اما نشیم به معنی نشیمن است و به معنی خانه مرغان و اشیانه سیمرغ در شاهنامه امده است

دانیال نوشته:

در آن چمن که نسیمی وزد ز طره دوست..

اشوان نوشته:

به حق که این غزل از عجایب خواجه شیراز است…

مهران ش نوشته:

استاد شجریان ابیاتی از این غزل را در اوج احساس و معنی به آواز خوانده‌اند:
https://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=OqFBp0h_Qk4#t=63

ابوطالب رحیمی نوشته:

در مصرع اول بیت دوم به جای “زمین” واژه “چمن” مناسب تر است و در اکثر دیوان های حافظ هم “چمن” به کار رفته است: “در آن چمن که نسیمی وزد ز طره ی دوست…”

در مصرع “قلندران حقیقت به نیم جو نخرند …” در خیلی از نسخه ها “قلندران طریقت” یا “روندگان طریقت” نیز استفاده شده است.

بیت زیر نیز در اکثر نسخه ها وجود دارد که در اینجا نوشته نشده است:

نبسته اَند در توبه حالیا برخیز // که توبه وقت گل از عاشقی ز بیکاریست”

سهیل قاسمی نوشته:

۱-
ای بلبل، اگر فکر می کنی با من یار هستی، ناله کن که من و تو دو عاشق زار هستیم و کار ما زاری کردن است.
۲-
در آن جایی که از خم ِ زلف ِ دوست عطر ِ خوشی به مشام برسد، دیگر نافه های تاتاری (عطر) جایی برای حرف ندارند.
۳-
جامه ی زرق جامه ی فاخری است که صاحب نامان و شهیران می پوشند. می گوید باده را بیاور که با آن رنگ جامه ی زَرق مان را بپوشانیم. چون نامور بودن نشان از هشیاری است و ما مست ِ جام ِ غرور هستیم. بیا این نشان ِ هشیاری را بزداییم و ردای فاخرمان را با باده رنگین (بی رنگ!) کنیم.
۴- خیال خام پختن (فکر و خیال بیهوده)
می گوید که فکر و خیال کردن به زلف ِ تو کار ِ هر تازه کاری نیست. چون که عیاران اند که می توانند غل و زنجیر شدن را تاب بیاورند و هر خامی از پس ِ این کار بر نمی آید. سلسله علاوه بر زنجیر (غل و زنجیر) به معنی ی مو و زلف ِ یار هم هست (سلسله ی موی دوست…) از اول: در بند خیال زلف یار بودن کار خامان نیست. از جان گذشته می باید بود.
۵-
یک نکته ی نغز و لطیف پنهان وجود دارد که عشق از آن بر می خیزد. که این «لطیفه»، نه لب لعل است و نه خط زنگاری (موی نازکی که بر کنار صورت معشوق می رسته و بسیار الهام بخش بوده آن زمان)
۶-
زیبایی شخص نه به چشم است و نه به مو و نه به صورت و نه خال. دلدار شدن و دل ربا شدن هزار نکته می طلبد.
۷- بیت مشخصی است
۸- بیت مشخصی است
۹- سحر کرشمه ی چشم ات را در خواب می دیدم ای خوشا مرتبه های آن خوابی که از بیداری بهتر است
۱۰-
این قدر با ناله دل او را آزار نده و به این حرف ها پایان بده حافظ
که اگر می خواهی همیشه رستگار باشی باید کم به مردم آزار برسانی (ارسال مثل!)

جاوید مدرس (رافض) نوشته:

>>>>>>>>>>>>>>>>>>
****************************************
****************************************
…………………………. به نیم جو نخرند
قبای اطلس آن کس که از هنر عاری‌ست

برهنگان طریقت : ۹ نسخه (۸۱۶، ۸۱۹، ۸۲۱، ۸۲۲، ۸۲۵، ۸۶۷ و دو نسخۀ بسیار متأخر: ۸۹۴ و ۸۹۸) عیوضی، سایه

قلندران حقیقت : ۱۱ نسخه (۸۲۷، ۸۴۳ و ۵ نسخه‌ی متأخر: ۸۵۷، ۸۵۸، ۸۶۲، ۸۶۴، ۸۶۷ و ۴ نسخۀ بسیار متأخر یا بی‌تاریخ) قزوینی، نیساری، خُرّمشاهی

مجرّدان طریقت : ۱ نسخه (نسخۀ بی‌تاریخ کتابخانۀ عزّت قویون اوغلو احتمالاً از نیمۀ نخست قرن نهم) خانلری

روندگان طریقت: ۲ نسخه (یکی متأخر: ۸۶۶ و دیگری بسیار متأخر: ۸۸۹)
قلندران مجرّد : ۱ نسخۀ متأخر (۸۷۴)
مجرّدان حقیقت : ۲ نسخه (یکی متأخر: ۸۷۵ و دیگری بی‌تاریخ)
قلندران طریقت : ۱ نسخۀ بی‌تاریخ

غزل ۶۷ را ۳۸ نسخه دارند و از آن جمله ۱۱ نسخه مورخ ۷۹۲، ۸۰۱، ۸۱۱، ۸۱۳، ۸۱۸، ۸۲۴، ۸۴۹، ۸۵۵، ۸۵۹، ۸۹۳ و ۸۹۴ بیت فوق را ندارند. نسخۀ مورخ ۸۰۳ غزل را ندارد.

سهیل قاسمی نوشته:

بیت هفتم: قلندران حقیقت: قلندران ِ راستین. حقیقت صفت است برای قلندر. یعنی قلندر ِ حقیقی!

یغما نوشته:

شرح جلالی بر حافظ – دکتر عبدالحسین جلالیان:
حافظ این غزل را به استقبال از غزل خواجو کرمانی ساخته و پرداخته است. غزل خواجو در ۹ بیت و بسیار روان و دارای تشبیهات دلنشین است و حافظ در چند بیت در مقام مقابله با خواجو برآمده است:
۱- خواجو در مطلع غزل خود خویشتن را شیفته و دل از دست رفته به خاطر طره مشکین و خط زنگاری محبوب خود قلمداد می‌کند و حافظ در مقام تعریض برآمده می‌فرماید:
لطیفه‌یی است نهانی که عشق از او خیزد

که نام آن نه لب لعل و خط زنگاری است.

و بطوری که مشاهده می‌شود شاعر شیراز با دیدی وسیع‌تر به انگیزه عشق و مطلب و مضمون نگریسته است و در دو بیت بعد نیز در این باره داد سخن داده می‌فرماید زیبایی در چشم و زلف و خال و رنگ چهره نیست و هزار نکته دیگر در کار است که چشم تیزبین عاشقان عارف آن را می‌بیند و فی‌الجمله به یکی از آنها اشارت کرده می‌فرماید:
مجردان طریقت به نیم جو نخرند

قبای اطلس آن کس که از هنر عاری است

حافظ در این بیت که به صورت ضرب‌المثل درآمده دید خود را از قالب ظاهری جمال یار برگرفته و به ویژگیها و امتیازاتی متوجه می‌کند که سبب عمق و پایداری و دوام عشق می‌باشد و یکی از آنها را که هنر است نام می‌برد.
۲- خواجو می‌فرماید:
ندانم این نفس روح‌بخش جان‌پرور

نسیم زلف تو یا بوی مشک تا تاری است

و حافظ در مقام اعتراض و پاسخ برآمده خطاب به خواجو می‌فرماید:
در آن زمین‌که نسیمی‌وزد ز‌طره دوست

چه جای دم زدن نافه‌های تا تاری است

و تشبیه خواجو را دون شأن زلف محبوب می‌داند.
۳- خواجو در عظمت مقام و بی‌اعتنایی محبوب می‌گوید:
به حضرتی‌که شهان‌را مجال‌گفتن نیست

چه جای زاری سرگشتگان بازاری است

و حافظ قدم را فراتر نهاده می‌فرماید:
برآستان تو مشکل توان رسید آری

عروج بر فلک سروری به دشواری است

چه رسد به اینکه عاشق به آنجا رسیده و بنشیند و ناله و زاری سر دهد.
۴- خواجو در غزل خود مضمون و تشبیه زیبایی دراین بیت دارد:
فغان‌زمردم چشمت‌که خون‌جانم ریخت

چه‌مردمی است که در‌عین مردم آزاری است

و حافظ در مقطع غزل خود می‌فرماید:
که رستگاری جاوید درکم آزاری است.
و این اشاره‌یی است به سوابق این مضمون درتاریخ ادبیات فارسی چه در قابوسنامه و کیمیای سعادت غزالی و مخزن‌الاسرار نظامی درباره کم‌آزاری و بی‌آزاری به صورت نثر و نظم عبارات و ابیات مستندی آمده است. نظامی می‌فرماید:
خانه بر ملک ستمکاری است

دولت باقی ز کم‌آزاری است

***

کانال رسمی گنجور در تلگرام