گنجور

غزل شمارهٔ ۳۸

 
مولوی
مولوی » دیوان شمس » غزلیات
 

رستم از این نفس و هوا زنده بلا مرده بلا

زنده و مرده وطنم نیست به جز فضل خدا

رستم از این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل

مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا

قافیه و مغلطه را گو همه سیلاب ببر

پوست بود پوست بود درخور مغز شعرا

ای خمشی مغز منی پرده آن نغز منی

کمتر فضل خمشی کش نبود خوف و رجا

بر ده ویران نبود عشر زمین کوچ و قلان

مست و خرابم مطلب در سخنم نقد و خطا

تا که خرابم نکند کی دهد آن گنج به من

تا که به سیلم ندهد کی کشدم بحر عطا

مرد سخن را چه خبر از خمشی همچو شکر

خشک چه داند چه بود ترلللا ترلللا

آینه‌ام آینه‌ام مرد مقالات نه‌ام

دیده شود حال من ار چشم شود گوش شما

دست فشانم چو شجر چرخ زنان همچو قمر

چرخ من از رنگ زمین پاکتر از چرخ سما

عارف گوینده بگو تا که دعای تو کنم

چونک خوش و مست شوم هر سحری وقت دعا

دلق من و خرقه من از تو دریغی نبود

و آنک ز سلطان رسدم نیم مرا نیم تو را

از کف سلطان رسدم ساغر و سغراق قدم

چشمه خورشید بود جرعه او را چو گدا

من خمشم خسته گلو عارف گوینده بگو

زانک تو داود دمی من چو کهم رفته ز جا



با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

پوریا اخواص » طعم تصنیف » تصنیف رستم ازین بند و بلا (آواز دشتی)

برای معرفی آهنگهای دیگری که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۲۱ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

ناشناس نوشته:

هنر برای هنر!

👆☹

امین کیخا نوشته:

حال که به معنی لذت بردن باشد فارسی است و باید هال نوشته شود مثلا دقیقی گفته
گمان مبر که مرا بی تو جای هال بود جز از تو گرم خون من حلال بود
با همین نگارش امده است

👆☹

امین کیخا نوشته:

بیت اخر کوه رفته ز جا را به خود داستان زده است ، یعنی انگارش ارامی از رستاخیز داشته است .

👆☹

امیررضا امیریان نوشته:

درود بر خداوندگار شعر و ادب فارسی حضرت مولانا

👆☹

سندباد نوشته:

بیت آخر کاه رفته ز جاست، نه کوه. اشاره به سبکی و کم وزنی است.

👆☹

اردکانی نوشته:

به نظر همان کوه صحیح است و نه کاه.
اشاره ایست به آیه شریف:
و لقد اتینا داود منا فضلا یا جبال اوبی معه و الطیر و النا له الحدید

👆☹

محمد حسین صابری نوشته:

در پاسخ به آقای کیخا:
کنجکاو شدم و معانی «هال» و «حال» را در فرهنگهای مختلف جست و جو کردم. برای کلمه «هال»در فرهنگی معنی لذت بردن را پیدا نکردم، بلکه در همه فرهنگها این لغت را آرامش و سکون معنی کرده‌اند. اما برای کلمه «حال» در فرهنگ معین و فرهنگ واژگان مترادف معنی خوشی و لذت را آورده‌اند

👆☹

حافظ نوشته:

در قرآن، آخر سوره شعرا، چند آیه است در باره شاعران که می فرماید:

          شاعران را گمراهان دنبال می کنند

          آیا نمی بینی که ایشان در هر وادی سرگشته  و حیرانند

          و سخنها می گویند که به کار نمی بندند

          مگر آن شاعران که ایمان آوردند و نیکوکار شدند

          و خدارا بسیار یاد کردند……..

به نظر این شعر حضرت مولانا هم به همین آیات اشاره دارد.

👆☹

علیرضا مظفری نوشته:

این شعرو استاد مدیری تو کنسرت یونیسف به زیبایی اجرا کردن//دوستان اگه میخوان بشنون تو نت هست//خیلی زیبا خوندن

👆☹

مهدی کریمی نوشته:

مفتعلن مفتعلن مفتعلن مجاز از عروض است. ذکر جزء و اراده ی کُل : جزئیّه

👆☹

شباویز نوشته:

سلام. به جستجوی معنای واژه “ترلللا” (حالا اگر واژه باشه و صوت نباشه) به اینجا اومدم و از اینکه کسی در این باره چیزی نگفته تعجب کردم؛ چون مبهم ترین واژه این غزل به نظرم همین باشه. آیا کسی می دونه چه جوری باید معنای این واژه رو ردیابی کرد؟

👆☹

... نوشته:

شباویز بزرگوار
ظاهرا ترلللا معنای خاصی نداره و برای ایجاد وزن شعر به کار رفته. در واقع ترلللا بر وزن مفتعلن هست. مولوی جاهای دیگه هم از این نوع الفاظ به کار برده، مثل تن تننن که باز هم به جای مفتعلن به کار رفته.
اما در مورد مفهوم، باید عرض کنم به نظر من این غزل به نفی سخن پردازی اشاره داره. در واقع حرف اصلی غزل اینه که من سخن پردازی نمی کنم، بلکه همه این اشعار، شرح احوال من هست که لاجرم در قالب کلمات و مصراع ها و بیت ها ارائه میشه. مولوی معتقده همونطور که جان در قفس تن اسیر شده، معانی متعالی هم در قفس تنگ کلمات و اوزان عروضی اسیر هستن. به قول امروزی ها محتوا اسیر فرم شده.
در این بیت هم «خمشی» ستوده شده و مرد سخن بودن نکوهیده. منظور مولوی هم از مرد سخن، همون افرادی هستن که در هوشیاری، با سنجیدن کلمات شعر میگن و احتمالا هم بعضی اوقات معنی رو فدای لفظ می کنن. مولوی میگه من از اون دسته نیستم، من شاعر نیستم، بلکه از فرط مستی نمی فهمم دارم چی میگم: «مست و خرابم مطلب در سخنم نقد و خطا». احتمالا هم ترلللا (که شبیه به اصوات انسان های ناتوان در سخن گفتن هست) لفظی هست که بی معنی بودن خودش رو میخواد نشون بده. میخواد تاکید کنه که من مرد سخن نیستم و از فرط مستی و بی خودی حرف هام بی معنی هستند.
عذر میخوام طولانی شد.

👆☹

ناشناس نوشته:

با پوزش . از چندی از شمارندگان خواهش میکنم همه چیز را به دین زنجیر نکنید زیرا دیدگاه های چندی از خوبان را میخوام این گویش را میتوان یافت
زنده باد پارسی با سپاس

👆☹

خمش خسته گلو نوشته:

ترلللا از دو بخش تشکیل شده ، بخش اول “تَر” بخش دوم “لللا”
در بیت پیش از این “خراب” در مقابل “آباد” (گنج) و “سیل” در مقابل “بحر عطا” استفاده شده
در مصرع اول همین بیت “مرد سخن” در مقابل “خمشی همچو شکر” استفاده شده
در اصل این مصرع اینگونه بوده:
خشک چه داند چه بود تر
اما به دلیل قافیه “لللا” به “تر” اضافه شده

با این نگاه ترلللا مفهومی معادل خیس یا غوطه ور در آب یا غریق با توجه به سیل بیت قبل معنا پیدا می کند

در زبان فارسی داریم: سیر از گرسنه خبر ندارد و سوار از پیاده

در اینجا می شود کسی که در خشکی(خشک) ایستاده از حال و روز غریق (ترلللا) خبر ندارد

👆☹

خمش خسته گلو نوشته:

البته مولانا از “خشک” برای خشکه متعصبین هم بارها استفاده کرده با آن نگاه می شود : خشکه متعصب چه داند از حال عارف فانی بالله و باقی بالله
در این حالت ترلللا می شود غوطه ور بحر عطا

👆☹

خمش خسته گلو نوشته:

رستم از این نفس و هوا زنده بلا مرده بلا
عارف فانی فی الله و باقی بالله معتقد است با گفتن “لا” یعنی نه گفتن به دنیا و هرآنچه در دنیاست در معشوق فنا می شود و می شود جزوی از معشوق فنا ناپذیرش و باقی می شود رجوع به عبارت “هوالباقی” یعنی او ست باقی
ترلللا می تواند از غریق “لا” زده یعنی نه گفته که در بحر بلا = بحر عطا شناور است نیز حکایت کند
با پوزش بابت زیاده گویی
بر ده ویران نبود عشر زمین کوچ و قلان
مست و خرابم مطلب در سخنم نقد و خطا

👆☹

عاشق شعر نوشته:

در نسخه ی دیگری خواندم
چرخ من از رنگ خداپاکتر از چرخ سما
که به نظر من این صحیح تر است زیرا منظور از چرخ رقص سماعی است که در آن از قید تعلقات زمینی و دنیایی خلاص می شوند و در خدا غرق می شوند

👆☹

دکتر علیرضا محجوبیان لنگرودی نوشته:

مولانا آدمی را آینه ای می داند که احوال جهان برون و درون را در خود می نمایاند هر چند این آینگی به مرور ایام با جیفه ها و تعلقات دنیوی شفافیت خویش را از دست می دهد و کدر می شود ولی ذات آینگی خویش را حفظ میکند و قادر است دوباره ویژگی های فطری خویش را بازبیابد ولی چگونه می توانیم آینه شویم ؟ پاسخ مولانا به این سوال به ظاهرخیلی شفاف نیست: « دیده شود حال من ار چشم شود گوش شما» هر چند این هردو ابزارهای حسی و ادراکی ما هستند ولی مولانا بارها گوش را نفی و چشم را حقیقی میشناسد: « گوش را بگرفت و گفت این باطل است / چشم حق است و یقینش حاصل است» ولی آیا آدمی می تواند به درجه ای برسد که تمامی ابزارهای ادراکی او به چشم تبدیل شود؟ چشم تنها حسی است که قادر به درک انوار الهی است ، هرچند مفهوم این واژه لزوما با چشم سر یکی نیست ولی با آن بی ارتباط هم نمی تواند باشد روزنه های چشم دل چشم سر است: «هر آنچه دیده بیند دل کند یاد» یعنی اطلاعات خام از طریق چشم سر به چشم دل هدایت می شود تا دل با تحلیل خورشید حضرت حق، تمامی وجود را نورانی کند البته قبل از او باید ذکات این ادراک نورانی و معنوی را بپردازد و آنرا با هرکس که می داند شریک شود: « وآنک زسلطان رسدم نیم مرا نیم تو را» این بذل و بخشش عارفانه برای گدایانی که از آبشخور خورشید الهی سیراب می شوند از اوجب واجبات است. ولی ادای این فریضه واجب از طریق سخن و کلام انجام نمی پذیرد؛ اساسا کلام محمل مناسبی برای این ادای دین معنوی محسوب نمی شود انجا که در بیان آن مولانا نیز از کلید واژه هایی چون : « ترلللا ترلللا » استفاده می کند ما اساسا مرد سخن هستیم و همیشه از مجرای سخن با جهان بیرون و گاهی درون ارتباط برقرار می کنیم و از زیبایی های شکرین انتقال پیام در خموشی بی بهره ایم و فلذا ورود به جهان مولانا برایمان بسیار سخت و حتی ناممکن است از کویریان نمیتوان توصیف اقیانوس را پرسید هر چند تشنه سوخته در آب ببیند که همی / به لب دجله و پیرامن کوثرگردد :« مرد سخن را چه خبر از خمشی همچو شکر/ خشم چه داند چه بود ترلللا ترلللا» به نظر می آید «ترلللا » کسی است که مستغرق اقیانوس عشق است؛ واژه های عادی قادر به بیان و توصیف ویژگی های او نیستند شاید فرسوده شده اند و این واژه می خواهد خون تازه ای به مفاهیم واژگان تزریق کند مولوی عارفان را به دو گروه تقسیم می کند عارفان خسته گلو که نایی برای رازفشانی ندارند یا شاید تمایلی به این کار ندارند و حتی ممکن است مجوز این کار را نداشته باشند ۲- عارف گوینده که قادر است مانند داوود سخن بگوید و مفاهیم را تشریح کند: « من خمشم خسته گلو عارف گوینده بگو / زانک تو داود دمی من چو کهم رفته زجا » مولوی به جبران این بیان زیبای عارفانه سحرگاهان سرخوش و سرمست برای عارف گوینده دعا می کند عارفی که مولانا را از بند بیت و غزل می رهاند واو را از محدودیت های بیانی و وزنی نجات می دهد با وجودیکه شعر عالی ترین لسان است آرزو می کند قافیه و مغلطه را سیلاب با خود ببرد چون این ابزارها پوست هایی در خور مغز شاعران سطحی گراست. او مست و خراب است چون می داند تا خراب نشود دروازه گنج های معنوی بر او باز نمی شود تا به ویرانگری سیل سپرده نشود مجوز ورود در اقیانوس بخشش های الهی را نمی یابد سیلی که نفس و هواهای نفسانی را با خود می برد تا فقط به فضل الهی تکیه کند. بهرحال فرار از نفس و رهایی از سلطنت او چنان وجدی در درون شاعر ایجاد کرده است که تارو پود این غزل از آن متاثر است..یاحق

👆☹

احمد نوشته:

بسیار بسیار غزل عجیبی است در بیت (رستم از این بیت و غزل…) گویی جناب مولانا هم از چارچوب عروض و قافیه رنج میکشیده و هم چاره ای جز از استفاده از عروض و قافیه نداشته است!
استادی می گفت شاید اگر در زمان مولانا “نیمایی” بود تا انقلابی در شعر فارسی پدید آورد قطعا مولانا به شعر نو روی می آورد…
البته این به معنی افضل دانستن نیما از مولانا نیست.

👆☹

فرامرز نوشته:

جناب احمد،
نظر شما که “گویی جناب مولانا هم از چارچوب عروض و قافیه رنج میکشیده و هم چاره ای جز از استفاده از عروض و قافیه نداشته است!” البته بسیار درست بوده و بسیاری از بزرگان و اساتید ادبیات ما نیز به آن اشاره داشته اند، و لی بنظر این حقیر کامل و جامع نیست. به این دلیل که بنا به گفته خودشان (مولانا) این فقط عروض و قافیه نیست که ایشان را رنج میداده که بلکه اصلا خود شعر است که ایشان ازش بینهایت بیزار بوده اند و اگر به اختیار ایشان میبود هیچگاه شعری نمیگفته اند.
برای استدلال این اندیشه نظرتان را جلب میکنم به قسمتی از گفته ایشان در این ضمینه در کتاب “فیه مافیه” (انتشارات امیر کبیر، چاپ هشتم، ۱۳۸۰، تصحیح فروزانفر، صفحه ۷۴)
“. . . این یاران که بنزد من میآیند، از بیم آنکه ملول نشوند شعری میگویم تا به آن مشغول شوند، و اگر نه من از کجا شعر از کجا. والله که من از شعر بیزارم و پیش من از این بتر چیزی نیست . . . ”
البته ایشان خیلی بیشتر در این زمینه توضیخ داده اند، ولیکن درج کل آن خارج از حوصله این گروه و این مکان میباشد.

با سپاس و درود!

👆☹

محمد نوشته:

دوش این بیت از زبان حضرت مولانا چنین دیدم که برآمد:
مرد سخن را چه خبر از خمشی همچو شکر

خشک چه داند چه بود ترلللا ترلللا Tara lela an Tarala

حضرت؛ دوستان را سلام گرمی رسانید و در پاسخ ناباوران این سخت همی فرمود که :

آینه‌ام آینه‌ام مرد مقالات نه‌ام

دیده شود حال من ار چشم شود گوش شما.

👆☹

دریای سخن - دریای شعر فارسی برای اندروید