آنچه او هم نو است و هم کهن است
سخن است و در این سخن، سخن است
زآفرینش نزاد مادرِ کُن
هیچ فرزند خوب‌تر ز سخُن
تا نگویی سخنوران مُردند
سر به آب سخن فرو بردند
چون بری نام هر که‌را خواهی
سر برآرد ز آب چون ماهی
سخنی کاو چو روح بی‌عیب است
خازن گنج‌خانهٔ غیب است
قصهٔ نا‌شنیده او داند
نامهٔ نا‌نبشته او خواند
بنگر از هرچه آفرید خدای
تا ازو جز سخن چه ماند به جای؟
یادگار‌ی کز آدمی‌زاد است
سخن است آن دگر همه باد است
جهد کن کز نباتی و کانی
تا به عقلی و تا به حَیوانی
باز دانی که در وجود، آن چیست
که‌ابدالدهر می‌تواند زیست
هر که خود را چنانکه بود شناخت
تا ابد سر به زندگی افراخت
فانی آن شد که نقش خویش نخواند
هرکه این نقش خواند، باقی ماند
چون تو خود را شناختی به‌درست
نگذری گرچه بگذری ز نخست
و‌آن‌کسان کز وجود بیخبرند
زین در آیند و زان دگر گذرند
روزن بی‌غبار و در بی‌دود
کس نبیند در آفتاب، چه سود؟
هست خشنود هر کس از دل خویش
نکند کس عمارت گِل خویش
هرکسی در بهانه تیزهُش است
کس نگوید که دوغ من ترش است
بالغانی که بُلغه‌ای کارند
سر به جذر اصم فرو نارند
صاحب مایه دوربین باشد
مایه چون کم بود چنین باشد
مرد با‌مایه را گر آگاه است
شحنه باید، که دزد در راه است
خواجه چین که نافه بار کند
مشک را ز انگژه حصار کند
پر هدهد به زیر پر عقاب
گوی برد از پرندگان به شتاب
ز آفت ایمن نی‌اند نامور‌ان
بی‌خطر هست کار بی‌خطران
مرغ زیرک به جستجوی طعام
به دو پای اوفتد همی در دام
هرکجا چون زمین شکم‌خواری‌ست
از زمین خورد او شکم‌واری‌ست
با همه خورد و برد ازین انبار
کم نیاید جوی به آخر کار
جو به جو هرچه زو ستانی باز
یک به یک هم بدو رسانی باز
شمع‌وار‌ت چو تاج زر باید
گریه از خنده بیشتر باید
آن مفرّح که لعل دارد و دُر
خنده کم شده‌ست و گریه پر
هر کسی را نهفته یاری هست
دوستی هست و دوستدار‌ی هست
خِرد است آن کزو رسد یاری
همه داری اگر خرد داری
هرکه داد خرد نداند داد
آدمی‌صورت است و دیو نهاد
وان فرشته که آدمی لقب است
زیرکانند و زیرکی عجب است
در ازل بود آنچه باید بود
جهد امروز ما ندارد سود
کار کن زانکه بِه بود به سرشت
کار و دوزخ، ز کاهلی و بهشت
هرکه در بند کار خود باشد
با تو گر نیک نیست بد باشد
با تن مرد بد کند خویشی
در حق دیگران بداندیشی
همتی را که هست نیک‌اندیش
نیکویی پیشه نیکی آرد پیش
آنچنان زی که گر رسد خاری
نخوری طعن دشمنان باری
این نگوید سر آمد آفاتش
وان نخندد که هان مکافاتش!
گرچه دست تو خود نگیرد کس
پای بر تو فرو نکوبد بس
آنکه رفق تواش به یاد بود
به از آن کز غم تو شاد بود
نان مخور پیش ناشتا مَنِشان
ور خوری جمله را به خوان بنِشان
پیش مفلس زر زیاده مسنج
تا نپیچد چو اژدها بر گنج
گر بود باد باد نوروز‌ی
به که پیشش چراغ نفروزی
آدمی نز پی علف خواریست
از پی زیرکی و هشیاریست
سگ بر آن آدمی شرف دارد
که چو خر دیده بر علف دارد
کوش تا خلق را به کار آیی
تا به خُلقت جهان بیارایی
چون گل آن به که خوی خوش داری
تا در آفاق بوی خوش داری
نشنیدی که آن حکیم چه گفت؟
«خواب خوش دید هرکه او خوش خفت»
هرکه بد‌خو بود گه زادن
هم برآن خو‌ست وقت جان دادن
وانکه زاده بود به خوشخویی
مردنش هست هم به خوش‌رو‌یی
سخت‌گیری مکن که خاک درشت
چون تو صد را ز بهر نانی کشت
خاک پیراستن چه کار بود؟
حامل خاک، خاکسار بود
گر کسی پرسدت که دانش پاک
ز آدمی خیزد آدمی از خاک
گو گلاب از گل و گل از خار‌ست
نوش در مهره مهره در مار‌ست
با جهان کوش تا دغا نزنی
خیمه در کام اژدها نزنی
دوستی ز اژدها نشاید جست
که‌اژدها آدمی خورد به درست
گر سگی خود بود مرقع‌پوش
سگ‌دلی را کجا کند فرموش؟
دوستانی که با نفاق افتند
دشمنان را هم اتفاق افتند
چون مگس بر سیه سپید خزند
هردو را رنگ برخلاف رزند
به کز این رهزنان کناره کنی
بر خود این چار بند پاره کنی
در چنین دور که‌اهلِ دین پستند
یوسفان گرگ و زاهدان مستند
نتوان برد جان مگر به دو چیز
به بدی و به بدپسند‌ی نیز
حاش لله که بندگان خدای
این چنین بند بر نهند به پای
از پی دوزخ آتش انگیزند
نفط جویند و طلق را ریزند
خیز تا فتنه زیر پای آریم
شرط فرمانبر‌ی به جای آریم
به جوی زر، نیازمند‌ی چند؟
هفت قفلی و چاربند‌ی چند؟
لاله را بین که باد رخت ربود
از پی یک دو قلبِ خون‌آلود
چو درمنه درم ندارد هیچ
باد در پیکر‌ش نیارد هیچ
گنج بر سر مشو چو ابر سفید
پای بر گنج باش چون خورشید
تا زمینی کز ابر تر گردد
از زمین‌بوسِ تو به زر گردد
کیسهٔ زر بر آفتاب فشان
سنگ در لعل آفتاب نشان
تو به زر چشم‌روشنی و به‌دست
چشم روشن‌کنِ جهان خرد است
زر دو حرف است هردو بی‌پیوند
زین پراکنده چند لافی چند؟
دل مکن چون زمین زر آگنده
تا نگردی چو زر پراگنده
هر نگاری که زر بوَد بدنش
لاجوردی رَزَند پیرهنش
هر ترازو که گِردِ زر گردد
سنگسارِ هزار دَر گردد
کرده گیرت به هم به بانگی چند
از حلال و حرام دانگی چند
آمده لاابالی‌یی بُرده
سیم‌کُشْ زنده، سیم‌کِشْ مرده
زر به خوردن مفرح طرب‌ست
چون نهی، رنج و بیم را سبب‌ست
آنکه خود را ز رنج و بیم کُشی
زر پرستی بوَد نه سیم کُشی
ابلهی بین که از پی سنگی
دوست با دوست می‌کند جنگی
به که دل زان خزانه برداری
که ازو رنج و بیم برداری
تشنه را کی نشاطِ راه افتد؟
کی زید گر در آبِ چاه افتد؟
آنچ زو بگذرد و بگذاری
چند بندی و چند برداری؟
خانه دیو شد جهان، بشتاب
تا نگردی چو دیو خانه‌خراب
خانهٔ دیو دیوخانه بود
گر خود ایوانِ خسروانه بود
چند حمالیِ جهان کردن؟
در زمین حمل‌ِ زر نهان کردن؟
گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه‌بر داری
خاک و بادی که با تو مختلف‌ست
خاک بی‌الف و باد بی‌الف‌ست
خار کز نخل دور شد تاجش
به که سازند سیخ تُتماجش
آری آنرا که در شکم دهل‌ست
برگ تتماج به ز برگ گل‌ست
به که دندان کنی ز خوردن پر
تا گرامی شوی چو دانه در
شانه کو را هزار دندان است
دست در ریش هر کسی زآن است
تا رسیدن به نوش‌دارو‌ی دهر
خورد باید هزار شربت زهر
بر در این دکان قصابی
بی جگر کم نواله‌ای یابی
صد جگر پاره شد به هر سویی
تا در آمد پهی به پهلو‌یی
گردن صد هزار سر بشکست
تا یکی گرده ران ز گردن رست
آن یکی پا نهاده بر سر گنج
وین ز بهر یکی قراضه به‌رنج
نیست چون کار بر مراد کسی
بی‌مرادی به از مراد بسی
هر مرادی که دیر یابد مَرد
مژده باشد به عمر دیر نورد
دیر زی به که دیر یابد کام
کز تمامی‌ست کار عمر تمام
لعل که‌او دیر زاد دیر بقا‌ست
لاله کآمد سبک سبک برخاست
چند چون شمع مجلس افروز‌ی؟
جلوه سازی و خویشتن سوز‌‌ی؟
پای بگشای ازین بهیمی سُم
سر برون آر ازین سفالین خم
از سرْ این شاخِ هفت‌بیخ بزن
وز سُمْ این نعلِ چارمیخ بکن
بر چنین چاه بوریا بر سر
مرده چون سنگ و بوریا مگذر
زنده چون برق میر تا خندی
جان خدایی به از تنومند‌ی
گر مریدی چنانکه رانندت
بر رهی رو که پیر خوانندت
از مریدانْ بی‌مراد مباش
در توکل کم‌اعتقاد مباش
من که مشکل‌گشای صد گرهم
دهخدای ده و برون دهم
گر درآید ز راه مهمانی
کیست کاو در میان نهد خوانی
عقل داند که من چه می‌گویم
زین اشارت که شد چه می‌جویم
نیست از نیستی شکست مرا
گله ز‌آنکس که هست هست مرا
ترکی‌ام را در این حبش نخرند
لاجرم دو‌غ‌با‌ی خوش نخورند
تا در این کوره طبیعت پز
خامی‌یی داشتم چو میوه رز
روزگارم به حصر می می‌خورد
توتیا‌های حصر می می‌کرد
چون رسیدم به حد انگور‌ی
می‌خورم نیش‌های زنبور‌ی
می که جز جرعه زمین نبود
قدر انگور بیش ازین نبود
بر طریقی روم که رانندم
لاجرم آب خفته خوانندم
آب گویند چون شود در خواب
چشمهٔ زر بود نه چشمهٔ آب
غلطند آب خفته باشد سیم
یخ گواهی دهد بر این تسلیم
سیم را کی بود مثابت زر؟
فرق باشد ز شمس تا به قمر
سیم بی یا ز مس نمونه بود
خاصه آنگه که باژگونه بود
آهن من که زرنگار آمد
در سخن بین که نقره‌کار آمد
مرد آهن فروش زر پوشد
که‌آهنی را به نقره بفروشد
وای بر زرگری که وقت شمار
زرش از نقره کم بود به عیار
از جهان این جنایتم سخت است
کز هنر نیست دولت، از بخت است
آن مُبَصّر که هست نقد‌شناس
نیم جو نیستش ز روی قیاس
وآنکه او پنبه از کتان نشناخت
آسمان را ز ریسمان نشناخت
پُر کتان و قصب شد انبار‌ش
زر به صندوق و خز به خروار‌ش
چون چنین است کار گوهر و سیم
از فراغت چه بُرد باید بیم؟
چند تیمار ازین خرابه کشیم
آفتابی در آفتابه کشیم
آید آواز هر کس از دهلیز
روزی آواز ما برآید نیز
چون من این قصه چند کس گفتند
هم در آن قصه عاقبت خفتند
واجب آن شد که کار دریابم
گر نگیرد، چو دیگران خوابم
راه‌رو را بسیچِ ره شرط است
تیز راندن ز بیمگه شرط است
می‌روم من خرم نمی‌آید
خود شدن باورم نمی‌آید
آنگه از رفتنم خبر باشد
که‌آشیانم برون در باشد
چند گویای بی‌خبر بودن؟
دیده در بسته در بر آمودن؟
یک ره از دیده‌ها فرامش باش
محرم راز باش و خامش باش
تا بدانی که هر چه می‌دانی
غلطی، یا غلط همی‌خوانی
پیل بفکن که سیل ره کندست
بیلکی های چرخ بین چندست
خاک را پیل چرخ کرده مغاک
به چنین پیل گل ندارد باک؟
بنگر اول که آمدی ز نخست
زآنچه داری چه داشتی به درست؟
آن بری زین دو پیلِ ناوردی
که‌اولین روز با خود آوردی
وام دریا و کوه در گردن
با فلک رقص چون توان کردن؟!
کوش تا وام جمله باز دهی
تا تو مانی و یک ستور تهی
چون ز بار جهان نداری جو
در جهان هرکجا که خواهی رو
پیش ازانت فکند باید رخت
که‌افسر‌ت را فرو کشند از تخت
روز باشد که صد شکوفه پاک
از غبار حسد فتد بر خاک
من که چون گل سلاح ریخته‌ام
هم ز خار حسد گریخته‌ام
تا مگر دلق پوشی جسدم
طلق ریزد بر آتش حسدم
ره در این بیم‌گاه تا مردن
این چنین می‌توان به سر بردن
چون گذشتم ازین رباط کهن
گو فلک را هرآنچه خواهی کن
چند باشی نظامیا دربند
خیز و آوازه‌ای برآر بلند
جان درافکن به حضرت احدی
تا بیابی سعادت ابدی
گوش پیچیدگان مکتبِ کن
چون در آموختند لوح سخن
علم را خازن عمل کردند
مشکل کاینات حل کردند
هرکسی راه خواب‌گاهی رفت
چون که هنگام خوابش آمد خفت
با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به ستایش سخن، حکمت و اندرز می‌پردازد و ارزش‌های وجودی آنها را بازگو می‌کند. شاعر می‌گوید که سخن چون روحی بدون عیب و خزانه‌ای از دانش است که نهی از گناه و آگاهی از حقیقت را به انسان می‌آموزد. او تأکید می‌کند که هر عمل خوب و هویتی درست بر شناخت خود متکی است و تنها با کار و تلاش می‌توان به مقصد نیک رسید. این شعر به ارتباط میان خرد، زندگی و رفتارهای انسان اشاره کرده و می‌گوید که اخلاق نیک و صلاح در زندگی به اندیشه و عمل درست وابسته است. در نهایت، نظامی به ارزش دوستی، حکمت و تلاش برای رسیدن به کمالات در زندگی اشاره می‌کند.
هوش مصنوعی: سخن هم جدید است و هم قدیمی، و در این سخن، خود سخن وجود دارد.
هوش مصنوعی: از آفرینش، مادر کن هیچ‌چیز بهتر از سخن متولد نشده است.
هوش مصنوعی: این بیت می‌گوید که اگر سخنوران را فراموش کنی و نگویی که آنها مرده‌اند، در واقع آنها چنان در دنیای سخن غرق شده‌اند که مانند ماهی در آب هستند و زنده‌اند.
هوش مصنوعی: هر که را نام ببری، مانند ماهی از درون آب بیرون می‌آید و نمایان می‌شود.
هوش مصنوعی: سخنی که مانند روح است و عیب ندارد، نگهبان خزانهٔ اسرار پنهانی است.
هوش مصنوعی: او (سخن) داستان‌هایی را می‌داند که هیچ‌کس نشنیده و نامه‌هایی را می‌خواند که نوشته نشده‌اند.
هوش مصنوعی: به هر آنچه که خداوند آفریده نگاه کن، تا ببینی جز سخن چه چیزی از آن باقی می‌ماند؟
هوش مصنوعی: سخن تنها چیزی است که از انسان‌ها به جا می‌ماند و باقی چیزها زودگذر و بی‌ارزش هستند.
هوش مصنوعی: تلاش کن تا از حالت گیاهی و معدنی بیرون بیایی و به مرحله عقل و حیات (انسانی) برسیدی.
هوش مصنوعی: بدان که در وجود انسان، چه چیزی وجود دارد که می‌تواند همواره و بدون تغییر باقی بماند.
هوش مصنوعی: هر کسی که خود را با تمام ویژگی‌هایش بشناسد و درک کند، تا پایان عمرش شاداب و با عزت زندگی خواهد کرد.
هوش مصنوعی: کسی که ذات خود را نشناسد و در حقیقت خود را فانی کند، از دنیا می‌رود. اما کسی که به شناخت درست از خود دست یابد، جاودانه می‌شود.
هوش مصنوعی: وقتی تو خود را به درستی شناختی، نباید از اصل و ماهیت خود دور شوی، حتی اگر ظاهراً از آغاز و ابتدا بگذری.
هوش مصنوعی: کسانی که از حقیقت وجود خود بیخبرند، به‌سادگی از این در وارد می‌شوند و از در دیگر خارج می‌شوند، بدون اینکه چیزی از ماهیت وجود را درک کنند.
روزن، روزنه و دریچه هم به معنی پنجره بکار می‌رفته‌اند و هم هواکش و نورگیری که در سقف ایجاد می‌کرده‌اند.
هوش مصنوعی: هر کسی از دل خود راضی و خشنود است و هیچ‌کس به وضعیت درون خود اهمیت نمی‌دهد و به ساخت و ساز زندگی‌اش توجه ندارد.
هوش مصنوعی: هر کسی در پی توجیه و استدلال خود است و نمی‌خواهد بپذیرد که وضعیتش خوب نیست یا مشکل دارد. آنها نمی‌گویند که حال و روزشان قابل قبول نیست یا دچاری دارند.
هوش مصنوعی: افرادی که در کار خود ماهر و با تجربه‌اند، به درستی نمی‌توانند به امور نادرست و بی‌فایده بپردازند و خود را مشغول کارهای بی‌ثمر نکنند.
هوش مصنوعی: کسی که دانش و تجربه کافی دارد، باید مراقب باشد، زیرا اگر دانشش کم باشد، به سادگی فریب می‌خورد.
هوش مصنوعی: مرد با استعداد و توانمند، اگر از خطرات آگاه باشد، باید به نگهبان (شحنه) توجه کند، زیرا دزدان در کمین‌اند.
هوش مصنوعی: خواجه چین، که شخصیتی با نفوذ و مهم است، به عنوان فردی که عطر و خوشبوئی را از مشک به دست می‌آورد، در این بیت نشان داده شده است که مشکل را از محاصره و محدودیت‌های موجود آزاد می‌کند.
هوش مصنوعی: هدهد به سرعت از زیر پر عقاب پرواز کرد و به دیگر پرندگان پیوست. این تصویر نشان‌دهنده‌ی توانایی هدهد در دوری از خطر و جستجوی آزادی است.
هوش مصنوعی: نام‌آوران و کسانی که مشهور و پرافتخار هستند، هرگز از آفت‌ها و خطرها در امان نیستند و تنها کار افرادی که بی‌خطرند، امن و سالم است.
هوش مصنوعی: مرغ زیرک در جستجوی غذا ممکن است به دام بیفتد و به همین خاطر به دو پا می‌افتد، یعنی به خطر می‌افتد.
هوش مصنوعی: هرجا که زمین، پذیرای شکم‌خواری و فریبکاری است، شخصی که از آن زمین تغذیه می‌کند، خود به همان اندازه فریبکار و مکار خواهد بود.
هوش مصنوعی: با وجود تمام دزدی‌ها و خسارت‌هایی که از این انبار می‌شود، در نهایت چیزی از آن کم نخواهد شد.
هوش مصنوعی: هر چه از این انبار برداری، همان مقدار را باید به او برگردانی، یعنی هر چیزی که از آن می‌گذاری، در نهایت باید یک به یک به او پس داده شود.
هوش مصنوعی: باید گریه و اندوه تو نسبت به شادی و خنده‌ات بیشتر باشد، گویی که وجود تو چون شمعی است که به زیبایی تاج زری می‌درخشد.
هوش مصنوعی: سخن خوشی که مانند لعل و مروارید ارزشمند است، دیگر به خاطر خنده و شادی استفاده نمی‌شود و بیشتر از آن گریه و اندوه به وجود آورده است.
هوش مصنوعی: هر انسانی در دل خود یک حامی و دوست واقعی دارد که به او عشق می‌ورزد.
تنها یار و یاور واقعی تو در زندگی، خِرد است اگر خرد داری همه‌چیز داری
هوش مصنوعی: هر کسی که خرد نداشته باشد، نمی‌داند که قدرت و ظرفیت انسان به شکل ظاهری او و نیروی حیوانی او مربوط می‌شود.
هوش مصنوعی: فرشته‌ای که به او آدمی گفته می‌شود، نشان‌دهندهٔ ذکاوت و زیرکی است و این زیرکی واقعاً شگفت‌انگیز و قابل توجه است.
هوش مصنوعی: در آغاز، همه چیز آنطور که باید بود، تعیین شده است و تلاش امروز ما برای تغییر آن فایده‌ای ندارد.
هوش مصنوعی: باید تلاش کنی زیرا نیکی و خوشبختی در سرشت انسان نهفته است؛ تنبلی و عدم اقدام باعث گرفتار شدن در دوزخ می‌شود، در حالی که کوشش می‌تواند انسان را به بهشت برساند.
هوش مصنوعی: هر کسی که به کار خود مشغول باشد، اگر با تو رابطه‌اش خوب نیست، دست‌کم در حق تو بدی نمی‌کند.
هوش مصنوعی: اگر کسی با بدن خود به دیگران نیکی نکند، در واقع نسبت به آنها بدی می‌کند و این نشان‌دهندهٔ ناپسندی در شخصیت اوست.
هوش مصنوعی: انسانی که نیت و همت خوبی دارد، کارهای نیکی انجام می‌دهد و به دیگران خوبی می‌رساند.
هوش مصنوعی: به‌گونه‌ای زندگی کن که اگر در شرایط سخت قرار گرفتی، از دشمنان خود انتقاد و آسیب نبیینی.
هوش مصنوعی: اگر کسی بگوید که مشکلات و آفات او تمام شده، نباید بخندد و خوشحال باشد، چون ممکن است برای او عواقب و کیفرهای بدی در راه باشد.
(آنچنان با مردمان بزی) که اگرچه کسی کمک و یاری‌ات نکند لااقل کسی به تو صدمه نرساند.
هوش مصنوعی: کسی که به یاد تو با نرمی و مهربانی رفتار کند، از کسی بهتر است که به خاطر غم تو شاد باشد.
هوش مصنوعی: پیش از آنکه نان بخوری، دستت را به سفره نزن و اگر هم غذا خوردی، همه آن را بر سر سفره نیاور.
هوش مصنوعی: پیش فرد بی‌پول و تنگ‌دست طلا و نقره را زیاد اندازه نکن، زیرا او مانند اژدها بر روی گنج، سرها را خواهد پیچاند و به شما آسیب می‌زند.
هوش مصنوعی: اگر در روز نوروز نسیم خوشی بوزد، برای فردای آن روز بهتر است که چراغی را روشن نکنیم، یعنی به چیزهای ناپایدار و کم‌ارزش نیاز نداریم.
هوش مصنوعی: انسان نباید به دنبال علف و عیش و نوش باشد، بلکه هدف او باید زیرکی و هوشیاری باشد.
هوش مصنوعی: سگی که دست کم بر روی زمین می‌خزد، از آدمی که فقط به دنبال علف و خوراک است، ارزش و شرافت بیشتری دارد، زیرا آن آدمی مانند الاغ فقط به چیزهای بی‌ارزش توجه دارد.
سعی کن برای مردم سودمند باشی و با زیبایی اخلاق نیکویت، جهان و زندگی را آراسته کنی.
هوش مصنوعی: بهتر است که مانند گل باشی و دارای خوی خوش، تا اینکه در دنیا بوی خوشی از خود به جا بگذاری.
هوش مصنوعی: حکیم گفته است که هر کسی خواب خوش ببیند، نشان‌دهنده‌ی این است که او در زندگی‌اش آرام و با خیالی آسوده خوابیده است.
هوش مصنوعی: هر کسی که در زمان زادن خاصیت بدخوئی داشته باشد، هنگام جان دادن هم به همان خصیصه بدخوئی خواهد بود.
هوش مصنوعی: کسی که با خوشخویی به دنیا آمده، مرگش نیز با خوش‌روئی خواهد بود.
هوش مصنوعی: سخت‌گیر نباش، زیرا خاک‌های درشت مانند تو، فقط برای به دست آوردن نان زحمت می‌کشند.
هوش مصنوعی: پاک‌سازی خاک چه فایده‌ای دارد؟ کسی که از خاک به وجود آمده، نهایتاً خاکی است و به خاک برمی‌گردد.
هوش مصنوعی: اگر کسی از تو بپرسد که دانش خالص از کجا به وجود می‌آید، بگو که این دانش از انسان برمی‌خیزد و انسان نیز از خاک ایجاد شده است.
هوش مصنوعی: سخن به این نکته اشاره دارد که زیبایی و خوبی، مانند گلابی است که از گل به وجود می‌آید، در حالی که بدی و زشتی، مانند زهره‌ای است که در مار نهفته است. این بیان به رابطهٔ میان خیر و شر پرداخته و این حقیقت را روشن می‌کند که از هر چیزی یک حقیقت زیبا و زشت وجود دارد.
هوش مصنوعی: هرگز فریب دنیا را نخور و در آن جایی نداشته باش که مانند خیمه‌ای در کام اژدها، به خطر بیفتی.
هوش مصنوعی: دوستی و رابطه با اژدها (که نماد خطر یا دشمنی است) نادرست و ناممکن است، زیرا اژدها به طور طبیعی انسان‌ها را می‌خورد و نمی‌توان به او اعتماد کرد.
هوش مصنوعی: اگر سگی خودش را با دوز و دوزکی بپوشاند، کجا می‌تواند سگ‌دلی را فراموش کند؟ یعنی حتی اگر کسی ظاهری متفاوت داشته باشد، ماهیت واقعی‌اش تغییر نمی‌کند و نمی‌تواند گذشته یا صفات واقعی‌اش را نادیده بگیرد.
هوش مصنوعی: دوستانی که با نفاق و تغیّر رفتار کنند، دشمنان نیز با هم یکدل و هماهنگ می‌شوند.
هوش مصنوعی: هر دو (دوست و دشمن) مانند مگسی که بر چیز سیاه یا سفیدی نشسته، رنگی مخالف به خود می‌گیرند. این به این معناست که اگر کسی به نفاق و فریبکاری پردازد، ناشناخته و دروغین می‌شود و شخصیت واقعی‌اش مخفی می‌ماند.
هوش مصنوعی: از این دزدان و فریبکاران دوری کن و خودت را از این قید و بندهای ناپسند رها کن.
هوش مصنوعی: در این زمانه که اهل دین و دیانت به سطح پایین‌تری رسیده‌اند، افرادی که شایسته و نیکوکار هستند مثل یوسف در بین گرگ‌ها (بزهکاران) قرار دارند و زاهدان (عابدان) نیز در حال غفلت و مستی به سر می‌برند.
هوش مصنوعی: تنها دو چیز می‌توانند جان را از خطر نجات دهند: یکی از طریق بدی و دیگری از طریق ناپسندیدن و تنفر.
هوش مصنوعی: خدای ناکرده بندگان خداوند باید چنین زنجیری به پای یکدیگر بیندازند و یکدیگر را به سختی و رنج گرفتار کنند.
(معنی از دوبیت قبل) در این زمانه، بدی و زشت‌پسندی رایج شده و خریدار دارد و راهی جز آن نمانده اما بندگان حق هرگز اسیر این بدی‌ها نشوند و این زنجیرها و بندها را بر پای ننهند. و از آنان دور است که آتش دوزخ را بیفروزند و نفت و طلق مهیا کنند. (نفط و طَلق ابزار آتش‌افروختن است. طلق یعنی پنبهٔ کوهی)
هوش مصنوعی: بیایید تا فتنه و آشوب را تحت کنترل درآوریم و شرایط اطاعت و فرمانبرداری را به جای آن قرار دهیم.
هوش مصنوعی: چه نیازی به جوی زر (زر یعنی طلا) داری؟ چند قفل و زنجیر (چاربند یعنی زنجیر نگه‌دار) نیاز است؟ این بیت به انتقاد از انسان‌هایی می‌پردازد که به ثروت و مال دنیا زیاد وابسته‌اند و تأکید می‌کند که این وابستگی چه مقدار نیاز و قفل و زنجیر به همراه دارد.
گل لاله را ببین که به خاطر داشتن یکی‌دو سکه ناچیز که با خون دل به دست آمده، باد غارت و (پرپرش) کرد (قلبِ خون‌آلود یعنی شکل‌های سیاه‌رنگ داخل گل لاله که نظامی در اینجا آنرا به سکه‌های سیاه و تقلبی تشبیه کرده)
چون گیاه درمنه هیچ پول و سکه‌ای ندارد باد با او هیچ کاری ندارد
هوش مصنوعی: خود را مانند ابری سفید در نظر نگیر که گنج را برای خود جمع کند؛ بلکه به جای آن، باید مثل خورشید بر گنج افکند و از آن سود ببرد.
هوش مصنوعی: اگر تو با محبت و احترام زمین را ببوسی، آن زمین از رطوبت خود، به طلا و زر تبدیل خواهد شد.
هوش مصنوعی: کیسهٔ طلا را زیر نور خورشید بگذار، که سنگ درخشان لعل هم در زیر نور خورشید به نشاط می‌آید.
به‌دست یعنی در عمل، عملا
هوش مصنوعی: زر فقط دو حرف است و هیچ ارتباطی بین آن دو وجود ندارد. پس ارزش و عظمت آن، تنها به کلماتی که درباره‌اش سخن می‌گویند وابسته است.
پول‌پرست مباش تا پریشان نشوی (مثل زمین که زرآکنده و انبار طلاست دلت را از دوستی زر پُر نکن تا همانند پول و زر که در همه‌جا پراکنده شده، پراکنده و پریشان نشوی)
هر نگار و پیکری که از طلا باشد (رنگ لاجوردی مناسبش می‌شود) و لباسش را با لاجوردی نقاشی می‌کنند (همچنین لاجوردی‌پوشی کنایه است از لباس غم و اندوه. بیت یعنی زر و ثروت برای اشخاص غم با خود می‌آورد)
هر کسی که گِردِ زر گردد هزار رنج و دشمن پیدا می‌کند (ترازوی کوچکِ سنجش زر و جواهر را چون کمیاب است به هزار در و دکان و خانه می‌برند یا به وام می‌گیرند و بر آن سنگ می‌گذارند)
فرض کن با هزار هیاهو و زحمت چند دانگ پول از حرام و حلال جمع کردهای.
یک لاابالی آمده و برده است؛ آدم بخشنده، زنده و شاد است و آدم پول‌پرست مرده و غمگین.
لذت و شادی پول به خوردن آن است اگر ذخیره کنی مایه عذاب و ترس تو می‌شود.
آن‌چیزی که باعث عذاب و وحشت تو می‌شود پول‌پرستی است نه مال‌بخشی و خرج کردن.
حماقت آدمیان را ببین که دو دوست به‌خاطر پول باهم می‌جنگند.
بهتر است که انبارت را از آن چیزی که مایه رنج و ترس توست، خالی کنی.
تشنه‌ای که در حال سفر است، اگر در چاه آب بیفتد و بماند کی زنده می‌ماند؟
هوش مصنوعی: چه چیزهایی را که از آن گذشته‌ای و رهایش کردهای، با خود می‌برى و با خود نگه می‌داری؟
هوش مصنوعی: دنیا به منزلهٔ خانهٔ دیو و شر و فساد شده است؛ بنابراین، باید هر چه سریع‌تر اقدام کنی تا مثل دیو، که خانه‌اش ویران است، در این خراب شده باقی نمانی.
هوش مصنوعی: خانهٔ دیو، حتی اگر همانند ایوان های بزرگ خسرو، زیبا و باعظمت باشد، باز هم متعلق به دیو است و به همین دلیل نمی‌توان به آن اعتماد کرد.
هوش مصنوعی: چند نفر را به باربری و کار حمل و نقل در دنیا مشغول کنیم؟ هنگامی که می‌توان در زمین طلا پنهان کرد؟
هوش مصنوعی: اگر سه کارگر برای حمل و نقل داری، چهار کارگر برای کارهای خانه نیز داری.
هوش مصنوعی: خاک و باد تو با دیگران متفاوت است؛ خاکی که بی«الف» است و بادی که نیز بی«الف» است. منظور این است که هریک از این عناصر ویژگی‌ها و کیفیت‌های خاص خود را دارند.
هوش مصنوعی: خار که از نخل جدا شده، برای چه کسی یا چه چیزی مناسب است؟ سیخ تِتماج (یا همان تیرک نخل) آن را برای چه کسی بسازند؟
هوش مصنوعی: کسی که در شکم دهل است (یعنی، چیزی درونش قرار دارد) به برگ تتماج (یک نوع گیاه) شبیه‌تر است تا به برگ گل. در واقع، این جمله به اهمیت و ارزش واقعی چیزها اشاره دارد و می‌گوید که گاهی آنچه در بیرون زیبا به نظر می‌رسد، ممکن است در باطن بی‌ارزش باشد.
هوش مصنوعی: بهتر است دندانت را به خاطر پرخوری بکنید تا ارزش و بزرگی پیدا کنی، مانند دانه‌ای که گران بهاست.
هزار دندان کنایه است از حریص بودن
هوش مصنوعی: برای رسیدن به خوشبختی و سعادت در زندگی، می‌بایست سختی‌ها و تلخی‌های فراوانی را تحمل کرد.
هوش مصنوعی: در این دکان قصابی، که به بی‌جگری شهرت دارد، هیچ چیز با ارزش و نیکو پیدا نخواهی کرد. معنای کلی این بیت به این اشاره دارد که در جایی که از مواد و نعمت‌های خوب خبری نیست، نمی‌توان انتظار بهتری داشت.
هوش مصنوعی: بسیاری از جگرها در هر طرف پاره شدند تا شخصی به پهلوی خود بیفتد و وارد شود.
هوش مصنوعی: برای اینکه یک گرده‌ران آزاد شود، باید صد هزار گردن شکسته شود. این بیت به قیمتی که برای دستیابی به یک هدف بزرگ یا آزادی نیاز است، اشاره دارد.
هوش مصنوعی: کسی که پا بر روی گنج گذاشته، در حالی که دیگری برای به‌دست‌آوردن یک تکه کوچک از آن در رنج و زحمت است.
هوش مصنوعی: بهتر است که هیچ‌کسی به خواسته‌اش نرسد تا اینکه با رسیدن به مرادش، بی‌نیازی را تجربه کند.
هوش مصنوعی: هر آرزویی که دیر به دست بیاید، برای مردی که در پی آن است، نشانه‌ای از طول عمر خواهد بود.
هوش مصنوعی: بهتر است به دیر زندگی کردن بپردازی تا اینکه کسی را که دیر به خواسته‌اش می‌رسد، تحسین کنی؛ چرا که در نهایت تمام عمر در دست تو است و آنچه در اختیار داری، بسیار ارزشمندتر است.
هوش مصنوعی: چشم‌های زیبا که دیرتر به دنیا می‌آیند، مانند لاله‌ٔ سرخ به آرامی و به ناز از زمین بلند می‌شوند.
هوش مصنوعی: چند بار می‌خواهی مانند شمعی که مجلس را روشن می‌کند، خودت را به نمایش بگذاری و بسوزانی؟
هوش مصنوعی: پای خود را از این حالتی که شبیه به حالت حیوانی است بیرون بیاور و سر خود را از این گلی که به شکل سفال است خارج کن.
هوش مصنوعی: از این شاخ با هفت سر که به هم پیوسته است بزن و این نعل چهارمیخ را از این نعلبندی جدا کن.
هوش مصنوعی: بر سر چنین چاه که از جنس بوریا (پرده یا پارچه‌ای بافتنی) است، بر روی مرده مانند سنگ و پارچه نگذری. یعنی در هنگام عبور از جایی که به آن احترام می‌گذاری، بی‌احترامی نکن و مانند سنگ بی‌توجه نباش.
هوش مصنوعی: زندگی زنده، باید مانند برق سرعت و تیزی داشته باشد، چون لبخند زندگی، برتر از قدرت جسمانی است.
هوش مصنوعی: اگر مریدی به تو بگوید که در مسیری برو که او تو را راهنمایی کرده است، باید به حرف او توجه کنی و به آن راه بروی.
هوش مصنوعی: اگر از پیروان کسی هستی، نباید بدون هدف و آرزو باشی و در توکل به خداوند کم‌اعتقاد باشی.
هوش مصنوعی: من، که در حل مشکلات افراد بسیار ماهر و توانا هستم، مانند دهخدای ده (شخصی مهم و محترم در جامعه) می‌توانم مشکلات را برطرف کنم و مردم را از سختی‌ها نجات دهم.
هوش مصنوعی: اگر کسی به مهمانی بیاید، او کیست که در وسط جمع، سفره‌ای را پهن کند؟
هوش مصنوعی: عقل می‌فهمد که من چه می‌گویم و از این کنایه‌هایی که به کار می‌برم، چه چیزی را دنبال می‌کنم.
هوش مصنوعی: از نبود، هیچ دردی ندارم و از آن کسی که وجود دارد، نگران نیستم.
سپیدی‌ام (پاکی‌ام) را در این بازار (غلامان) سیاه و حبش (یا سیاه‌کاران) نمی‌خرند و ارزشی برای آن قائل نیستند، در نتیجه کسی که غلام ترک نخرد از آش‌دوغ خوشمزه محروم می‌شود.
هوش مصنوعی: من در این دنیای پر از مشکلات و سختی‌ها، تا وقتی که خام و نپخته بودم، مانند میوه‌ای ناچیز بودم، که هنوز به بلوغ نرسیده است.
هوش مصنوعی: حال من مانند توتیا (نوعی پرنده) که در قفس گرفتار است، به شدت در تنگنا و محدودیت می‌گذرد. روزگار辛 دشوار و حصر (محصور بودن) باعث می‌شود که یادآوری می و لذت‌های آن برایم سخت و غیرممکن شود.
هوش مصنوعی: وقتی به مرحله‌ای از زندگی رسیدم که باید از می (شراب) بنوشم، باید همزمان با آن درد و رنجی شبیه نیش زنبور را تحمل کنم.
هوش مصنوعی: شراب (می) تنها به اندازه یک جرعه نمی‌ارزد و ارزش انگور هم بیشتر از این نیست.
هوش مصنوعی: به راهی می‌روم که چون نمی‌توانم پیشروی کنم، آن را به خواب و خاموشی می‌ماند و مانند آبی که در خواب است، افراد آن را بی‌حرکت و ساکن می‌دانند.
هوش مصنوعی: آب را وقتی که در خواب است، به چشمهٔ زر تشبیه می‌کنند، نه به چشمهٔ معمولی آب.
هوش مصنوعی: آب در خواب نمی‌تواند جنبهٔ ارزشمندی مانند طلا را داشته باشد و نقره (سیم) هم نمی‌تواند در حالت یخ ارزش نداشته باشد، زیرا وجود یخ نشان‌دهندهٔ این است که آن نقره (سیم) در حالت تسلیم و بی‌حالی است.
هوش مصنوعی: سیم (نقره) هیچ‌گاه نمی‌تواند به اندازه طلا (زر) ارزشمند باشد. تفاوتی که بین خورشید و ماه (شمس و قمر) وجود دارد، نشان‌دهندهٔ تفاوت‌های بنیادین در ارزش و مقام است.
هوش مصنوعی: نقره (سیم) به تنهایی ارزش کمتری نسبت به مس دارد، به‌ویژه زمانی که نقره به‌صورت معکوس و ناخوشایند به کار رود.
هوش مصنوعی: سخن من با ظرافت و زیبایی بیان می‌شود، پس باید متوجه شوی که با حرف‌های زیبا و خلاقانه زینت داده می‌شود.
هوش مصنوعی: مرد آهن‌فروشی که با پوشیدن زر، خود را ثروتمند نشان می‌دهد، آهن خود را به عنوان نقره به مشتریان می‌فروشد.
هوش مصنوعی: افسوس بر زرگری که هنگامی که برای اندازه‌گیری زرش می‌رفت، متوجه شد که مقدار آن از نقره نیز کمتر بوده است.
هوش مصنوعی: دولت و ثروت در این دنیا به هنر و تلاش انسان بستگی ندارد، بلکه نتیجه‌ی سرنوشت و تقدیر است و گاهی اوقات ممکن است حاصل پیشینه‌ای از جنایت و نادرستی باشد.
هوش مصنوعی: کسی که دانای واقعی و مسلط بر هنرها و علوم است، توانایی و ارزش او به اندازهٔ یک نیم‌جو (اندازه‌ای بسیار کوچک) هم قابل مقایسه با محاسبات سطحی و بی‌پایه نیست.
هوش مصنوعی: کسی که نتواند پنبه را از کتان تشخیص دهد، نمی‌تواند آسمان را از ریسمان هم تمییز دهد. این بیت به این نکته اشاره دارد که اگر کسی در امور ساده و ابتدایی ناتوان باشد، در درک مسائل پیچیده‌تر نیز ناتوان خواهد بود.
هوش مصنوعی: انبارهایی که پر از کتان و نی شده، مانند صندوقی است که از زر و خز (پوشش گرانبها) پر شده است. این بیت به ارزش و گنجینه‌هایی اشاره دارد که در دل چیزهای معمولی و غیرقیمتی می‌تواند پنهان باشد.
هوش مصنوعی: زیرا چنین است سرنوشت گوهر و نقره، از این وضعیت راحتی چه لزومی دارد که نگران باشیم؟
هوش مصنوعی: ما در این دنیا با مشکلات و غم‌های بسیاری روبه‌رو هستیم، اما در نهایت، مثل آفتاب که در آفتابه تصریح شده، باید به نور و روشنی و خیر امیدوار باشیم.
هوش مصنوعی: آواز هر کسی از گوشه و کنار به گوش می‌رسد و روزی هم صدای ما به گوش می‌رسد.
هوش مصنوعی: چون من این داستان را برای چند نفر بازگو کردم، همه آنها در نهایت به خواب رفتند.
هوش مصنوعی: من موظف شدم که اوضاع و احوال را درک کنم و اگر نتوانم، مثل دیگران در خواب بیفتم و غافل شوم.
هوش مصنوعی: سختی و دشواری راه به برشش و تلاش نیاز دارد؛ برای سرعت در پیشرفت و موفقیت باید با هوشیاری و احتیاط قدم برداشت.
هوش مصنوعی: من به خوبی و خوشحالی می‌روم، ولی به خودم نمی‌باورم که از حال خودم جدا شوم و نمی‌توانم آن را بپذیرم.
هوش مصنوعی: خبر رفتنم تنها در صورتی به گوش خواهد رسید که نشانی از من در آشیانم وجود داشته باشد.
هوش مصنوعی: چقدر می‌خواهی دربارهٔ ندانستن و بی‌خبری صحبت کنی؟ آیا با چشمی بسته و عقل خاموش به این چیزها نزدیک می‌شوی؟
هوش مصنوعی: برای درک بهتر حقیقت و رازها، باید گاهی چشم را از دیدن ببندی و سکوت کنی. خاموشی و حفظ رازها از اهمیت زیادی برخوردار است.
هوش مصنوعی: باید بفهمی که هر چیزی که به آن می‌دانی اشتباه است، یا ممکن است اشتباه فکر کنی و به خطا نامگذاری کنی.
هوش مصنوعی: بفهم که از شدت طغیانی که به راه افتاده، نباید به لوازم و ابزار دفاعی اعتنا کرد، چون این طغیان به حدی است که فقط با نیروهای عظیم می‌توان بر آن غلبه کرد.
هوش مصنوعی: اگر چرخ (زمان) خاک را مانند یک فیل به عمق مغاک بکشد، دیگر جای نگرانی برای فیل گل (صفت قدرت و عظمت) نیست؛ چون در این وضع، فیل گل چنان قدرتی نخواهد داشت.
هوش مصنوعی: به یاد بیاور که وقتی به این دنیا آمدی، از آنچه که داری، در حقیقت چه داشته‌ای؟
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به دو عنصر مهم و بزرگ که به دو فیل نمادین تشبیه شده‌اند، اشاره می‌کند؛ این دو عنصر نماد بار سنگین روز نخست زندگی و تجربیات است که انسان با خود به دنیا می‌آورد. به عبارت دیگر، هر کسی باید با این دو موضوع مهم، یعنی بار اول و میراثی که از زندگی خود دارد، روبرو شود.
هوش مصنوعی: مبلغ و بهایی که دریا و کوه به گردن انسان گذاشته‌اند، با شرایط آسمان و افلاک چه ارتباطی دارد و چگونه می‌توان با چنین سنگینی رقصید و زندگی کرد؟
هوش مصنوعی: سعی کن تمام بدهی‌ها و دیون خود را پرداخت کنی، تا تو باقی بمانی و چیزی از تو کم نشود.
هوش مصنوعی: وقتی که از بار سنگین دنیا رهایی یافتی، در هر کجا که بخواهی می‌توانی بروی و آزادانه حرکت کنی.
هوش مصنوعی: قبل از اینکه تو به خانه دیگران بروی، باید لباسِ خود را کنار بگذاری، چرا که تاج و مقام تو را از تخت سلطنت فرود می‌آورند.
هوش مصنوعی: روزی خواهد رسید که صدها شکوفهٔ پاک و زیبا از آلودگی حسد، بر زمین بریزند.
هوش مصنوعی: من که مانند گل، معصوم و بی‌دفاع هستم، به‌خاطر اینکه از حسد دیگران دوری می‌کنم، از خطرات و آلامی که حسد به بار می‌آورد، دور شده‌ام.
هوش مصنوعی: شاید روزی لباس من بر سر آتش حسد بریزد و آن را خاموش کند.
هوش مصنوعی: در این مکان خطرناک، تنها راه برای ادامه حیات تا زمان مرگ، این است که به همین شکل زندگی را سپری کرد.
هوش مصنوعی: وقتی از این کاروان‌سرا (رباط) قدیمی عبور کردم، به فلک (سرنوشت) گفتم هر کاری که می‌خواهی با من انجام بده.
هوش مصنوعی: نظامی، تو به مدت طولانی در قید و بند نمان، برخیز و صدای خود را بلند کن تا دیگران صدای تو را بشنوند و بشناسند.
هوش مصنوعی: برای دستیابی به سعادت ابدی، جان خود را به درگاه خدا (حضرت احدی) بسپار.
هوش مصنوعی: گوش کسانی که به مکتب می‌روند، مانند پیچش آمده است، زیرا آنها دروس و آموزه‌های سخن را فرا گرفته‌اند.
هوش مصنوعی: علم را به عنوان گنجینه‌ای نگه داشته‌اند و به وسیله‌ی آن، معماها و مشکلات جهان را حل کرده‌اند.
هوش مصنوعی: هر کسی وقتی به خواب می‌رود، راهی به سوی مکان خوابش می‌یابد و در این لحظه خواب آلودگی به سراغش می‌آید.
در حال بارگذاری آرایه‌های ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
چون بیامد بوعده بر سامند
آن کنیزک سبک زبام بلند
برسن سوی او فرود آمد
گفتی از جنبشش درود آمد
جان سامند را بلوس گرفت
[...]
چیست آن کاتشش زدوده چو آب
چو گهر روشن و چو لؤلؤ ناب
نیست سیماب و آب و هست درو
صفوت آب و گونه سیماب
نه سطرلاب و خوبی و زشتی
[...]
ثقة الملک خاص و خازن شاه
خواجه طاهر علیک عین الله
به قدوم عزیز لوهاور
مصر کرد و ز مصر بیش به جاه
نور او نور یوسف چاهی است
[...]
ابتدای سخن به نام خداست
آنکه بی‌مثل و شبه و بی‌همتاست
خالق الخلق و باعث الاموات
عالم الغیب سامع الاصوات
ذات بیچونش را بدایت نیست
[...]
الترصیع مع التجنیس
تجنیس تام
تجنیس تاقص
تجنیس الزاید و المزید
تجنیس المرکب
[...]
معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین
تا به حال ۴ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.