گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۲۲۸ - یافتن عاشق معشوق را و بیان آنک جوینده یابنده بود کی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم »

بخش ۲۲۸ - یافتن عاشق معشوق را و بیان آنک جوینده یابنده بود کی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ

کان جوان در جست و جو بد هفت سال

از خیال وصل گشته چون خیال

سایهٔ حق بر سر بنده بود

عاقبت جوینده یابنده بود

گفت پیغامبر که چون کوبی دری

عاقبت زان در برون آید سری

چون نشینی بر سر کوی کسی

عاقبت بینی تو هم روی کسی

چون ز چاهی می‌کنی هر روز خاک

عاقبت اندر رسی در آب پاک

جمله دانند این اگر تو نگروی

هر چه می‌کاریش روزی بدروی

سنگ بر آهن زدی آتش نجست

این نباشد ور بباشد نادرست

آنک روزی نیستش بخت و نجات

ننگرد عقلش مگر در نادرات

کان فلان کس کشت کرد و بر نداشت

و آن صدف برد و صدف گوهر نداشت

بلعم باعور و ابلیس لعین

سود نامدشان عبادتها و دین

صد هزاران انبیا و ره‌روان

ناید اندر خاطر آن بدگمان

این دو را گیرد که تاریکی دهد

در دلش ادبار جز این کی نهد

بس کسا که نان خورد دلشاد او

مرگ او گردد بگیرد در گلو

پس تو ای ادبار رو هم نان مخور

تا نیفتی همچو او در شور و شر

صد هزاران خلق نانها می‌خورند

زور می‌یابند و جان می‌پرورند

تو بدان نادر کجا افتاده‌ای

گر نه محرومی و ابله زاده‌ای

این جهان پر آفتاب و نور ماه

او بهشته سر فرو برده به چاه

که اگر حقست پس کو روشنی

سر ز چه بردار و بنگر ای دنی

جمله عالم شرق و غرب آن نور یافت

تا تو در چاهی نخواهد بر تو تافت

چه رها کن رو به ایوان و کروم

کم ستیز اینجا بدان کاللج شوم

هین مگو کاینک فلانی کشت کرد

در فلان سالی ملخ کشتش بخورد

پس چرا کارم که اینجا خوف هست

من چرا افشانم این گندم ز دست

و آنک او نگذاشت کشت و کار را

پر کند کوری تو انبار را

چون دری می‌کوفت او از سلوتی

عاقبت در یافت روزی خلوتی

جست از بیم عسس شب او به باغ

یار خود را یافت چون شمع و چراغ

گفت سازندهٔ سبب را آن نفس

ای خدا تو رحمتی کن بر عسس

ناشناسا تو سببها کرده‌ای

از در دوزخ بهشتم برده‌ای

بهر آن کردی سبب این کار را

تا ندارم خوار من یک خار را

در شکست پای بخشد حق پری

هم ز قعر چاه بگشاید دری

تو مبین که بر درختی یا به چاه

تو مرا بین که منم مفتاح راه

گر تو خواهی باقی این گفت و گو

ای اخی در دفتر چارم بجو

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۳۱

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: شعر دربارهٔ جستجوی عاشق برای پیدا کردن معشوق است و تأکید دارد که جوینده، بالاخره به آنچه می‌طلبد خواهد رسید. جوانی که هفت سال در پی وصال معشوق است، به‌طور قاطع می‌فهمد که اگر به شیوه‌ای پایدار و مستمر تلاش کند، در نهایت به هدفش خواهد رسید. در این مسیر، مولانا نکاتی اخلاقی و عرفانی را بیان می‌کند و هشدار می‌دهد که هر عمل نیکو، به یک نتیجهٔ خوب منجر خواهد شد، همچنین بر این نکته تأکید دارد که به‌صرف ستایش از عبادت‌ها و تلاش‌ها نمی‌توان به مقصد رسید بلکه باید در عمل صادق و پیگیر بود. در پایان، اشاره می‌شود که در دنیای پر از نور و آفتاب، اگر شخص به راستی جستجوگر باشد، به معشوق خود خواهد رسید و دچار یأس نخواهد شد.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# کان جوان در جست و جو بد هفت سال

از خیال وصل گشته چون خیال

هوش مصنوعی: جوانی به مدت هفت سال در پی وصال محبوب خود بوده و به خاطر این جست‌وجو، در خیال وصال غرق شده است.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# سایهٔ حق بر سر بنده بود

عاقبت جوینده یابنده بود

هوش مصنوعی: سایهٔ خداوند بر سر بنده‌ای که در جست‌وجو است، در نهایت موجب می‌شود که آن جوینده به مراد خود برسد.

# گفت پیغامبر که چون کوبی دری

عاقبت زان در برون آید سری

هوش مصنوعی: پیامبر می‌گوید که اگر به در خانه‌ای بکوبی، در نهایت سر کسی از آن در بیرون می‌آید.

# چون نشینی بر سر کوی کسی

عاقبت بینی تو هم روی کسی

هوش مصنوعی: اگر مدتی در جایی بنشینی و به دنبال کسی بگردی، در نهایت او را خواهی دید و ملاقات خواهی کرد.

# چون ز چاهی می‌کنی هر روز خاک

عاقبت اندر رسی در آب پاک

هوش مصنوعی: اگر هر روز از چاهی خاکی به بیرون بکشی، در نهایت به آب زلال آن چاه دست پیدا خواهی کرد. این بیت به تلاش مستمر و کوشش در رسیدن به هدف اشاره دارد.

# جمله دانند این اگر تو نگروی

هر چه می‌کاریش روزی بدروی

هوش مصنوعی: اگر تو در جستجوی چیزی نباشی، دیگران می‌دانند که تو چه می‌کنی، و هر چیزی که بکاری، روزی به ثمر می‌رسد.

# سنگ بر آهن زدی آتش نجست

این نباشد ور بباشد نادرست

هوش مصنوعی: اگر بر سنگ، چکش بزنید، آتش نمی‌افتد؛ این طبیعی است و اگر این‌طور باشد، نادرست است.

# آنک روزی نیستش بخت و نجات

ننگرد عقلش مگر در نادرات

هوش مصنوعی: کسی که در روزهای نیک بختی و نجات نگاهش به عقل و درستی نیست، تنها زمانی از عقلش استفاده می‌کند که در شرایط نادر و خاص قرار بگیرد.

# کان فلان کس کشت کرد و بر نداشت

و آن صدف برد و صدف گوهر نداشت

هوش مصنوعی: فلانی در زندگی‌اش تلاشی کرده و زحمت کشیده اما نتیجه‌ای که به دست آورده، ارزشی ندارد و مانند صدفی است که درونش دانه‌ای قیمتی ندارد.

# بلعم باعور و ابلیس لعین

سود نامدشان عبادتها و دین

هوش مصنوعی: بلعم باعور و ابلیس لعین، به رغم عبادت و دین‌داریشان، نتوانستند از سود و منفعتی در زندگی خود بهره‌مند شوند.

# صد هزاران انبیا و ره‌روان

ناید اندر خاطر آن بدگمان

هوش مصنوعی: بدگمان به خدا و حقایقِ معنوی نمی‌تواند صدها هزار پیامبر و رهرو را در ذهن خود بپذیرد یا به آن‌ها فکر کند.

# این دو را گیرد که تاریکی دهد

در دلش ادبار جز این کی نهد

هوش مصنوعی: این شخص که به تاریکی و ناامیدی دچار شده، به جز خود، هیچ‌کس دیگری را نمی‌تواند مقصر بداند و در دلش احساس تنهایی و ناامیدی می‌کند.

# بس کسا که نان خورد دلشاد او

مرگ او گردد بگیرد در گلو

هوش مصنوعی: بسیاری از کسانی که در زندگی خوشحال و دلشاد به نظر می‌رسند، در واقع با مرگ خود مواجه می‌شوند و این شادی ظاهری آن‌ها ممکن است به یک فاجعه تبدیل شود.

# پس تو ای ادبار رو هم نان مخور

تا نیفتی همچو او در شور و شر

هوش مصنوعی: تو ای بختِ بد از خوشی‌های دنیا بهره‌مند نباش و نان نخور، تا مانند او در غم و آشفتگی گرفتار نشوی.

# صد هزاران خلق نانها می‌خورند

زور می‌یابند و جان می‌پرورند

هوش مصنوعی: بسیاری از مردم روزی می‌خورند و زندگی می‌گذرانند، اما در عوض آن، فقط به زندگی مادی و جسمی خود اهمیت می‌دهند و مراقب روح و جان خود نیستند.

# تو بدان نادر کجا افتاده‌ای

گر نه محرومی و ابله زاده‌ای

هوش مصنوعی: اگر بدانستی که در کدام مکان نادر و خاص قرار داری، دیگر از نعمت‌ها و فرصت‌ها محروم نمی‌شدی و مانند کسی که نادان است، به باطل نمی‌پرداختی.

# این جهان پر آفتاب و نور ماه

او بهشته سر فرو برده به چاه

هوش مصنوعی: این جهان پر از روشنی و زیبایی مانند آفتاب و ماه است، اما برخی افراد مانند کسی هستند که در چاهی افتاده و از این نورها بی‌خبرند، یعنی از نعمت‌های زندگی و حقیقت زندگی غافلند.

# که اگر حقست پس کو روشنی

سر ز چه بردار و بنگر ای دنی

هوش مصنوعی: اگر این حقیقتی که می‌گویی درست است، پس چرا نور و روشنی را از سر برداشته‌ای؟ ای دنیا، نگاه کن به دور و بر خود.

# جمله عالم شرق و غرب آن نور یافت

تا تو در چاهی نخواهد بر تو تافت

هوش مصنوعی: تمام عالم، چه در شرق و چه در غرب، به نور حقیقت دست یافته‌اند، اما تو در چاهی از جهل قرار گرفته‌ای که اجازه نمی‌دهد این نور بر تو بتابد.

# چه رها کن رو به ایوان و کروم

کم ستیز اینجا بدان کاللج شوم

هوش مصنوعی: به راه نرو و به ایوان و دنیای بی‌ارزش نظر نکن، چرا که در اینجا درگیر می‌شوی و به بی‌فایده بودن این زندگی پی می‌بری.

# هین مگو کاینک فلانی کشت کرد

در فلان سالی ملخ کشتش بخورد

هوش مصنوعی: بیت به این معناست که نباید دربارهٔ قدرت و تاثیر ملخ‌ها یا حوادث بد گذشته صحبت کرد و به یادآوری آنها پرداخت، چون در واقع این یادآوری‌ها نمی‌تواند به حل مشکلات امروز کمک کند. به عبارت دیگر، نباید به اتفاقات ناگواری که در گذشته برای دیگران افتاده است، دل سپرد.

# پس چرا کارم که اینجا خوف هست

من چرا افشانم این گندم ز دست

هوش مصنوعی: چرا که وقتی در اینجا خطر وجود دارد، من چرا باید گندم را از دست بدهم و پخش کنم؟

# و آنک او نگذاشت کشت و کار را

پر کند کوری تو انبار را

هوش مصنوعی: و او (خدای) نگذاشت تا زراعت و کار تو کامل شود، و این نادانی توست که انبار را خالی می‌بیند.

# چون دری می‌کوفت او از سلوتی

عاقبت در یافت روزی خلوتی

هوش مصنوعی: وقتی او با عشق و اشتیاق از تنهایی‌اش پیوسته می‌کوبید، در نهایت به روزی رسید که دوباره به خلوت و سکوتی دست پیدا کند.

# جست از بیم عسس شب او به باغ

یار خود را یافت چون شمع و چراغ

هوش مصنوعی: او به خاطر ترس از نگهبانان شب، در باغ معشوقش جستجو کرد و در آنجا مانند شمع و چراغ، معشوقش را پیدا کرد.

# گفت سازندهٔ سبب را آن نفس

ای خدا تو رحمتی کن بر عسس

هوش مصنوعی: سازندهٔ هر علتی، یعنی خدا، را صدا می‌زند و از او درخواست رحمت برای عسس (نگهبان شب) دارد.

# ناشناسا تو سببها کرده‌ای

از در دوزخ بهشتم برده‌ای

هوش مصنوعی: تو به روش‌های ناشناخته‌ای باعث شده‌ای که از در جهنم به بهشت بروم.

# بهر آن کردی سبب این کار را

تا ندارم خوار من یک خار را

هوش مصنوعی: به خاطر آنکه سبب این کار را برای من فراهم کردی، حتی اگر خار کوچکی هم از من نرود، من خوار نمی‌شوم.

# در شکست پای بخشد حق پری

هم ز قعر چاه بگشاید دری

هوش مصنوعی: خداوند در هنگام شکست و ناکامی به انسان روح امید می‌بخشد و حتی از عمیق‌ترین مشکلات، راه نجاتی فراهم می‌کند.

# تو مبین که بر درختی یا به چاه

تو مرا بین که منم مفتاح راه

هوش مصنوعی: به چشمانت نگاه نکن که آیا من بر درختی نشسته‌ام یا در چاهی افتاده‌ام، بلکه من را ببین که در واقع خودم کلید و راهگشای مسیری هستم.

# گر تو خواهی باقی این گفت و گو

ای اخی در دفتر چارم بجو

هوش مصنوعی: اگر تو می‌خواهی ادامهٔ این بحث و گفت‌وگو را بشنوی، ای برادر، آن را در بخش چهارم مثنوی جست‌وجو کن.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

بخش ۲۲۸ - یافتن عاشق معشوق را و بیان آنک جوینده یابنده بود کی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ به خوانش فاطمه زندی
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش من بخوانم

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۱۵ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

امین کیخا در ‫۱۲ سال و ۱۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۲، ساعت ۰۱:۴۸ نوشته:

رویهمرفته اگر همه انچه را مولانا در این دفتر گفته بخواهم بنویسم هر چند ساده انگاشتن پیچیدگی های این دفتر است ولی شاید مهمترین نکته ان داشتن پیر راستین بود .

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

ناشناس در ‫۱۱ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۱۹ بهمن ۱۳۹۳، ساعت ۱۷:۱۲ نوشته:

"من طلب شیئا و جدّ وجد و من قرع بابا و لجّ ولج"
"هر کس چیزی بخواهد و تلاش کند می یابد و هر کس دری را بکوبد و اصرار ورزد، در گشوده گردد."
امام علی
این از جمله مواردی است که نه اثبات می شود و نه رد می شود. اگر بجویی و بیابی گفته می شود که این همان بود که وعده داده شد. مادامی که می جویی و نمی یابی باز نمی توان گفت که اگر بیشتر بجویی نخواهی یافت!!

S J در ‫۱۰ سال و ۱۱ ماه قبل، پنجشنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۴، ساعت ۲۰:۰۹ نوشته:

گفت پیغامبر که چون کوبی دری--------> پیغمبر
پس تو ای ادبار رو هم نان مخور
تا نیفتی همچو او در شور و شر--------> شر و شور

عبدالله شاکری در ‫۹ سال و ۳ ماه قبل، یکشنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۱۸ نوشته:

پس تو ای ادبار رو هم نان مخور
تا نیفتی همچو او در شور و شر——–> شر و شور
در پاسخ این دویت عزیز باید گفت: همان
تا نیفتی همچو او در شور و شر
صحیح است . چون به مناسبت قافیه مصرع دوم باید قافیه مصرع اول را به ضم خ و فتح واو خواند.
که نمونه های آن در مثنوی زیاد است. و نوعی تلفظ قدیمی است که به فراموشی سپرده شده.

نور در ‫۸ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۲۲ بهمن ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۱۷ نوشته:

کسی میتونه این شعر را معنی کنه ؟ برخی قسمت ها واقعا سخت هستن و من به شدت علاقه مند به دانستن معانی شعر. سپاس

nabavar در ‫۸ سال و ۹ ماه قبل، دوشنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۰۸ نوشته:

نور جان
معنی کردن تمام این شعر وقت گیر است
هر کجا مشکل داری بگو تا دوستان کمک کنند

حمید در ‫۷ سال و ۱۱ ماه قبل، یکشنبه ۴ آذر ۱۳۹۷، ساعت ۲۳:۴۰ نوشته:

خیلی خیلی زیباست
مولانا عظمتی بوده است.
بعد از آن ابیات بسیار زیبا و بلند اول، می فرماید:
تو مبین که بر درختی یا به چاه
تو مرا بین که منم مفتاح راه
به من بود اضافه می کردم و می گفتم که او گاهی قفل می شود که ما به سراغ آن کلید و مفتاح برویم.
ناشناسا تو سبب ها کرده ای
از زبان آن دزد است
از زبان خودش شناس ترین شناس هاست
او علمی(به فتح ع و ل) که همه نکره ها به او علم شوند.
و سبب ساز همه سبب هاست
او علم بود و شناس هر شناس
جمله تو نشناسی الا به شناس
گاهی خوانده ایم در مناجات شعبانیه:
إلهی إنَّ مَنْ تَعَرَّفَ بِکَ غَیْرُ مَجْهُولٍ وَ مَنْ لاذَ بِکَ غَیْرُ مَخْذُولٍ وَ مَنْ أقْبَلْتَ عَلَیْهِ غَیْرُ مَمْلُوکٍ
خدایا کسی که به‌وسیله تو شناخته شد گمنام نیست و کسی که به تو پناهنده شد خوار نیست و کسی که تو بسویش رو کنی بنده دیگری نخواهد بود.
و البته ابیات اولی که شاهکارند..

کوروش در ‫۵ سال و ۳ ماه قبل، چهارشنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۰، ساعت ۰۳:۳۴ نوشته:

اخه از کجا بفهمیم روزیمون هست یا نه که الکی تلاش نکنیم

سیده زهرا سیدی در ‫۳ سال و ۵ ماه قبل، دوشنبه ۱۵ خرداد ۱۴۰۲، ساعت ۱۲:۲۸ نوشته:

واقعا شعر عالی بود

مخصوصا اون قسمت از شعر ک میگه

تو مبین که بر درختی یا به چاه

تو مرا بین که منم مفتاح راه😍:-)

سفید در ‫۳ سال قبل، دوشنبه ۲۲ آبان ۱۴۰۲، ساعت ۱۶:۵۶ نوشته:

این جهان پر آفتاب و نور ماه

او بهشته سر فرو برده به چاه!

که اگر حق است پس کو روشنی؟

سر ز چه بردار و بنگر ای دنی!

جمله عالم شرق و غرب آن نور یافت

تا تو در چاهی نخواهد بر تو تافت

در شکست پای بخشد حق پری

هم ز قعر چاه بگشاید دری

تو مبین که بر درختی یا به چاه

تو مرا بین که منم مفتاح راه...

کوروش در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، چهارشنبه ۳۰ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۱۴:۱۵ نوشته:

چه رها کن رو به ایوان و کروم

کم ستیز اینجا بدان کاللج شوم

یعنی چه ؟

الف رسته در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، چهارشنبه ۳۰ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۱۸:۲۵ پاسخ داده:

کُروم = مو، باغ ، تاکستان با انگورهای رنگین

لج شوم = ستیز شوم

Sara a در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۱ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۰۳:۱۹ نوشته:

واقعا باعث افتخار دیدن همچین آدمایی تو جامعه ما امیدوارم یه روزی این همه هنر و استعداد شکوفا بشه

اما راجب شعر من اینجوری هم شنیدم که میگه :

تو مبین اندر درختی یا به چاه

تو مرابین که منم مفتاح راه

سر پنهان است اندر صدغلاف

ظاهرش باتوست و باتن برخلاف

عقل را خودباچنین سودا چه کار

کَر مادرزاد را سُرنا چه کار ؟

علی شیرزادی در ‫۵ ماه قبل، جمعه ۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۲:۰۰ نوشته:

مولانا در اینجا به نکته بسیار ظریفی اشاره میکند و با تلمیحی از گفتار پیامبر اکرم متذکر میشود که تلاش حقیقی برای افرادی که نزد خداوند روزی دارند حتما به ثمر میرسد همانطور که پروردگار مهربان فرمود [و فی السما رزقکم و ماتوعدون] و در ادامه گوشزد میکند که افرادی که مردمان را از تلاش باز میدارند و قیاس های مع الفارقه میکنند:

کان فلان کس کشت کرد و بر نداشت

و آن صدف برد و صدف گوهر نداشت..........

اینان جز شیاطین نیستند و دنبال دور کردن ادمیان از عبادتند زیرا تلاش[جهاد] نوعی عبادت است

باید همواره به تلاش ادامه دهیم زیرا اگر از نظر منطقی هم نیک بنگریم درمیابیم که با تلاش موفقیت محتمل است ولی بدون تلاش و بهانه جویی به هیچ عنوان......

Fateme Zandi در ‫۲ ماه قبل، یکشنبه ۱ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۳:۳۱ نوشته:

بنام او
شرح ابیات
استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 4780
کان جوان در جُست و جو بُد هفت سال
/ از خیالِ وصل گشته چون خیال

آن جوان هفت سال در جستجوی معشوقِ خود بود و از شدّتِ خیالِ وصالِ به معشوق مانندِ خیال شده بود . [ از بس نحیف و لاغر شده بود گویی وزن و جسمی نداشت . مصراع دوم بر سبیلِ مبالغه در وصفِ حالِ نزار آن جوان است . چنانکه در بیت 69 دفتر اوّل آمده است :

می رسید از دور مانندِ هلال
/ نیست بود و هست ، بر شکلِ خیال

بیت 4781
سایۀ حق بر سرِ بنده بُوَد عاقبت جوینده یابنده بُوَد

سایه حضرت حق همواره بر سرِ بنده است . عاقبت جوینده یابنده است . [ مصراع دوم اشاره است به ضرب المثلی که توضیح آن در شرح بیت 1412 دفتر اوّل آمده است . ]
بیت 4782

گفت پیغمبر که چون کوبی دَری عاقبت ز آن دَر بُرون آید سَری

پیامبر (ص) فرموده است : هر گاه دری را بزنی ، عاقبت از آن در سری بیرون می آید . و به مرادت می رسی . [ اشاره است به حدیث « مادام که در حالِ نمازی ، درِ شاهِ ( جهان هستی ) را می کوبی و هر کس درِ شاه را کوبد ، در به رویش گشوده شود ( احادیث مثنوی ، ص 105 )]

بیت 4783

چون نشینی بر سرِ کویِ کسی عاقبت بینی تو هم رویِ کسی

برای مثال ، هر گاه بر سرِ کوی کسی بنشینی . سرانجام روی کسی را خواهی دید .

بیت 4784

چون ز چاهی می کنی هر روز خاک
عاقبت اندر رسی در آبِ پاک

مثال دیگر ، اگر هر روز از چاهی ، مقداری خاک برداری ، سرانجام به آبِ زلال خواهی رسید .

بیت 4785

جمله دانند این ، اگر تو نگروی هر چه می کاریش ، روزی بدروی

یک قاعدۀ بدیهی و مسلّم وجود دارد که همۀ مردم بدان باور دارند . هر چند که ممکن است تو بدان اعتقادی نداشته باشی . آن قاعده اینست : در زندگی ، هر چه بکاری ، عاقبت همان را درو خواهی کرد .

بیت 4786

سنگ بر آهن زدی آتش نَجَست این نباشد ، ور بباشد نادر است

برای مثال ، ممکن است که سنگِ چخماق را بر آهن بکوبی و جرقه آتش از آن پدید نیاید . و اگر جرقه ای از آن پدید نیامد . بدان که این امر به نُدرت اتفاق می افتد . [ بنابراین ممکن است کسی برای مقصودی بکوشد و بدان دست نیازد ، این مسئله از نوادر است . و یا ممکن است کسی در بیراهه حرکت کند و به ورطۀ هلاکت نیفتد . این نیز کم اتفاق می افتد . امّا قاعده بر این است که هر کس چوب عمل و یا نانِ عملِ خود را می خورد . پس عاقل ، به قاعده عمل می کند و از نوادر و احتمالات درمی گذرد . ]

بیت 4787

آنکه روزی نیستش بخت و نجات
ننگرد عقلش ، مگر در نادِرات

کسی که از اقبالِ معنوی و رستگاری بهره ای نبرده ، فکرش تنها به سراغِ امور نادر و احتمالاتِ بعید می رود و با خیالِ خام و اندیشۀ نارسا به خود اینگونه دلداری می دهد :

بیت 4788
کآن فلان کس کِشت کرد و بَر نداشت
و آن صدف بُرد و ، صدف گوهر نداشت

فلان کس ، زراعت کرد امّا محصولی بدست نیاورد و آن دیگری هم کوشید و صدفی را صید کرد و آن صدف توخالی بود و مرواریدی نداشت . [ پس من نیز نباید به راهِ صلاح و فلاح درآیم . زیرا معلوم نیست که ایمان و تقوی به حالِ من سودی داشته باشد . بلکه باید راهِ شهوات و لذّاتِ بهیمی طی کنم و تا می توانم فرصت را در این جهت از کف ندهم . از کجا معلوم که دچارِ بدبختی شوم . شاید من استثنائاََ گزندی نبینم . همۀ سیه روزان و نگونساران همینگونه به ورطۀ هلاک و بوار سقوط می کنند و از احوالِ اقرانِ خود عبرت نمی گیرند . ]

بیت 4789

بَلعمِ باعور و ابلیسِ لعین
سود نآمدشان عبادت ها و دین

آن بدبختِ خام اندیش دوباره پیشِ خود می گوید : بلعمِ باعور و شیطانِ ملعون از عبادت و دینداری نفعی نبرده اند . [ مولانا در ردِّ خیالات بی اساس آن نادان می گوید : ]

بیت 4790

صد هزاران انبیا و رهروان
نآید اندر خاطرِ آن بَد گُمان

آن نادان بداندیش به این فکر نمی کند که صدها هزار نفر از انبیاء و راهیانِ طریقِ حق بر اثرِ تقوی و ایمان به رستگاری و عاقبت بخیری رسیده اند . [ یعنی این نادان ، قاعده را می گذارد و به استثنا می چَسبد . عدد « صد هزاران ، برای بیان کثرت است نه عددی خاص ]

بیت 4791

این دو را گیرد ، که تاریکی دهد در دلش ، اِدبار ، جز این کی نهد ؟

آن کج خیال به بلعم باعور و شیطان ملعون متمسّک می شود تا بدین وسیله بر تاریکی درونِ خود بیفزاید . یعنی با تکیه بر آنان راهِ ضلالت را با گستاخی تمام طی کند . شقاوت و سیه روزی باطنی ، جز این خیالاتِ بی اساس چه ره آوردی برای قلبِ او دارد ؟

بیت 4792

بس کسا که نان خورد دلشاد او مرگِ او گردد ، بگیرد در گلو

باز مولانا در ردِّ تخیّلاتِ بی بنیادِ آن نادان چنین استدلال می کند : بسیارند کسانی که با شادی و نشاط به خوردن نان ( و غذا ) مشغول می شوند امّا ناگهان لقمه ای در گلویشان گیر می کند و باعثِ مرگشان می شود .

بیت 4793

پس تو ای اِدباررو ، هم نان مخور /
تا نیفتی همچو او در شور و شر

پس ای بدبخت تو نیز نباید از این به بعد نان بخوری ، چون ممکن است لقمه در گلویت گیر کند و باعثِ هلاکتت شود . [ اِدبارُو = نگون بخت ، بدبخت ]

بیت 4794

صد هزاران خلق نان ها می خورند /
زور می یابند و جان می پرورند

صدها هزار تن از مردم نان می خورند و نیرومند می شوند و روح و روانِ خود را می پرورند و هیچ ضرری از نان خوردن نمی بینند .

بیت 4795

تو بدان نادر کجا افتاده یی ؟ گر نه محرومیّ و اَبلَه زاده یی

اگر از سعادتِ عقل و تقوی محروم نیستی و فطرتاََ احمق بدنیا نیامده ای ، پس چرا فقط به اتفاقاتِ نادر متمسّک شده ای ؟

بیت 4796

این جهان پُر آفتاب و نورِ ماه
او بهشته ، سر فرو بُرده به چاه

این جهان پُر از نورِ خورشید و ماه است ، امّا او سرش را درونِ چاهِ تاریک کرده است . [ همینطور این جهان از نورِ انبیاء و اولیاء منوّر شده ، امّا آن حرمان زده سر در چاهِ تاریکِ نفسانیات فرو برده است . ]

بیت 4797

که اگر حق است ، پس کو روشنی ؟
سَر زِ چَه بردار و ، بنگر ای دَنی

او می گوید : اگر این حرف درست است . پس روشنی کجاست ؟ چرا من نمی بینم ؟ ای فرمایه سر از چاه نفسانیّات بردار تا انوارِ معنوی را ببینی .

بیت 4798

جمله عالم ، شرق و غرب آن نور یافت
تا تو در چاهی ، نخواهد بر تو تافت

نورِ معنوی سراسر جهان را روشن کرده است . از شرق تا غرب از این نور پُر شده است امّا تا تو در چاهِ نفسانیّاتی بر تو نمی تابد .

بیت 4799

چَه رها کُن ، رو به ایوان و کُرُوم کم ستیز اینجا ، بدان کاللَّجُ شُوم

چاهِ نفسانیّات را رها کُن و به کاخ ها و بوستان ها داخل شو . یعنی به مراتبِ عالیۀ کمالات واصل شو . در این خصوص کمتر عناد کن که عناد ، امری نامبارک است . [ به معنی درخت انگور ، تاک ، در اینجا به معنی باغ و بوستان است / اَلَّجُ شُوم = لجاجت ، ناخجسته است ]

بیت 4800

هین مگو کاینک فلانی کِشت کرد در فلان سالی ملخ کِشتش بخورد

بهوش باش و این بهانه را نیاور که فلانی در فلان سال زراعت کرد امّا ملخ ها آمدند و کشتزار او را خوردند و محصولش را تباه کردند .

بیت 4801

پس چرا کارم ؟ که اینجا خوف هست
من چرا افشانم این گندم ز دست ؟

حالا که در این قضیّه بیمِ ضرر می رود ، چرا من زراعت کنم و دانه بیافشانم و مالاََ محصولِ گندم را از دست بدهم .

بیت 4802

و آنکه او نگذاشت کِشت و کار را
پُر کند کوریِّ تو ، انبار را

هر کس که کِشت و کار و زراعت را رها نکرد ، به کوری چشمِ تو انبارش را از گندم پُر می کند .

بیت 4803

چون دری می کوفت او از سَلوَتی
عاقبت دریافت روزی خَلوَتی

چون آن جوانِ عاشق برای رسیدن به آرامشِ روحی خود در خانه ای را می زد . بالاخره توانست معشوقِ خود را بیابد و با او خلوت کند . بدین ترتیب : [ سَلوَت = تسکین یافتن ، تسلّی یافتن ]

بیت 4804

جَست از بیمِ عَسَس شب او به باغ
یارِ خود را یافت چون شمع و چراغ

شبی آن جوانِ عاشق از ترسِ داروغه به درونِ باغی پرید و ناگهان معشوق خود را مانندِ شمع و چراغی فروزان در برابرِ خود پیدا کرد .

بیت 4805

گفت سازندۀ سبب را آن نَفَس ای خدا تو رحمتی کن بر عَسَس

آن جوانِ عاشق در آن لحظه رو به خداوندِ مسبب الاسباب کرد و گفت : خداوندا داروغه را مشمولِ لطف و رحمت خود فرما .

بیت 4806
ناشناسا تو سبب ها کرده یی
از درِ دوزخ بهشتم برده یی

خداوندا ، تو سبب های ناشناخته ای را که به فهم درنمی آید ، پدید آورده ای و از درِ جهنم مرا داخلِ بهشت کرده ای .

بیت 4807

بهرِ آن کردی سبب این کار را
تا ندارم خوار ، من یک خار را

این کار را بدان سبب کردی که من حتّی یک خار بیمقدار را نیز کوچک نشمرم .

بیت 4808

در شکستِ پای ، بخشد حق پَری هم ز قعرِ چاه ، بگشاید دری

در مسیرِ سعی و تلاش اگر پای کسی هم شکسته شود . خداوند به جای آن بال و پَری به او می دهد . و حتّی در ژرفای چاه نیز دری می گشاید .

بیت 4809

تو مبین که بر درختی یا به چاه تو مرا بین که منم مِفتاحِ راه

ای بنده تو به این نگاه نکن که روی درخت و یا درونِ چاهی هستی . تو به من نگاه کن که کلید درهای بسته و گشاینده راههای ناهموار هستم .

بیت 4810

گر تو خواهی باقی این گفت و گو /
ای اَخی در دفتر چهارم بجو

ای برادر ، اگر بقیه این حکایت را می خواهی باید آن را در دفتر چهارم جستجو کنی . [ اَخی = به مشایخ اهلِ فتوت اخی گویند ، این بیت خطاب به حُسام الدین چَلَبی است . ]
منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر سوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۲۲۸ - یافتن عاشق معشوق را و بیان آنک جوینده یابنده بود کی وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ

تازه‌های نرم‌افزار گنجور