گنجور

رباعی شمارهٔ ۱۲۲

 
خیام
خیام » رباعیات
 

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم

فانوس خیال از او مثالی دانیم

خورشید چراغ دان و عالم فانوس

ما چون صوریم کاندر او حیرانیم

 


🖰 با دو بار کلیک روی واژه‌ها یا انتخاب متن و کلیک روی آنها می‌توانید آنها را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

🖐 شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (وزن رباعی) | 🔍 شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

Axiom Of Choice » گشایش » Color Of Dreams اسپاتیفای

🎜 معرفی آهنگهای دیگری که در متن آنها از این شعر استفاده شده است ...

تصاویر مرتبط در گنجینهٔ گنجور

نسخهٔ چاپی و مصور رباعیات خیام - تصحیح فروغی، تصاویر محمد تجویدی، خط جواد شریفی - امیرکبیر - ۱۳۵۴ » تصویر ۶۰

📷 پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی، 📖 راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

حاشیه‌ها

تا به حال ۱۵ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 شما حاشیه بگذارید ...

kayvan shokoofan نوشته:

Goman mikonam ke mesare avale beite dovom nadorost ast va bayad “cheraghdan” bashad na cheraghdaran”"

پاسخ: با تشکر از شما، در مصرع مذکور «چراغداران» با «چراغدان» جایگزین شد.

👆⚐

عارف نوشته:

با سلام
به نظر من عبارت “چراغدان” باید بصورت جدا از هم یعنی “چراغ دان” نوشته شود، به این معنی که “خورشید را مثل یک چراغ در نظر بگیر که…”

با تشکر از سایت بسیار زیبا و مفیدتان.
موفق باشید.

پاسخ: با تشکر، تغییر مطابق نظر شما انجام شد.

👆⚐

ناشناس نوشته:

بعد از صحبت با یکی از دوستان در مورد این رباعی به این جمع بندی رسیدیم که خیام به این نکته اشاره کرده است که . ذهن ما و دریافت ما از هستی به اندازه نور خورشید است در مقابل فانوس و این کوچک بودن دریافت ما از هستی باعث حیرانی ما است

👆⚐

فرهاد نوشته:

صرف نظر از محتوای اصلی رباعی در باره حیران بودن آدمی در این جهان، چون چراغ (خورشید) در وسط فانوس (عالم) قرار دارد، این رباعی به ظاهر، دستگاه خورشید مرکزی را تداعی میکند. اگر چنین باشد، خیام بسیار پیش از کوپرنیک به دستگاه خورشیدی پی برده بوده است. البته در نوشته های تخصصی خیام اشاره ای به آن وجود ندارد.

👆⚐

غلامحسین مراقبی نوشته:

با درود
یادمان باشد، خیام فیلسوفی است که با نگریستن به رباعی های اصیل او در می یابیم او با اندیشه های افلاتون، ارسطو، فیثاغورث و اپیکور و … آشنایی داشته.
همین رباعی را بنگریم که چه گونه خیام مثل افلاتون را در یک رباعی بازمی گوید. و در رباعی های دیگرش پنداشت های فیثاغورث و… را.

👆⚐

دکتر مظلومی نژاد نوشته:

*توصیف منظومه ی شمسی در رباعی خیام

¤درود بی کران به دوستان و دست اندرکاران گنجور که کاری سترگ کردند.
این پر رمز و راز ترین رباعی خیام نیشابوری است و آن نغزی که در مغز جا داده اگر خوب رمزگشایی شود مایه مباهات نیشابور ، خراسان و ایران بزرگ است.
شک نیست که چراغ و دان باید جدا بیاید و حیف بود که وقت این چارانه را با این مسئله واضح بگیریم. ترکیب ” فانوس خیال ” حداقل در ظاهر مثالی و تشبیهی نیست که خیال را به فانوس تشبیه کرده باشد گرچه سایه های وهم انگیز حاصل از نور فانوس بهترین مثال خیال آوری است اما در قدیم نوعی فانوس اسباب بازی وجود داشت به نام فانوس خیال که وقتی شعله آن را می افروختند در اطراف فانوسی ذرات تعبیه شده شروع به گردش حول آن می کردند این فانوس هنوز در چین ساخته می شود.
شکل فانوس از هزار سال پیش تاکنون تغییرات زیادی نکرده است. سیم های مدوری که شیشه ی فانوس را حفاظت می کند بسیار شبیه مدارهایی است که سیارات منظومه شمسی روی آن به گرد خورشید می چرخند. مراد از چراغ در این چارانه ی شگفت، شعله فانوس است … خیام سالها قبل از دانشمندان متاخر مانند گالیله ، می دانست که در این چرخ فلک ، خورشید ثابت و سیارات به گرد وی می چرخند …
این رباعی توصیف حیرت برانگیز از منظومه ی شمسی است در هزار سال قبل !!!

👆⚐

حسین ترکمن نژاد نوشته:

ضبط صحیح این رباعى همان است که هدایت در ترانه هاى خیام آورده و از آن معناى محصّلى دریافت میشود:
… ما چون صوریم کاندر او گردانیم

براى آشنایى با معناى «فانوسِ خیال» که ابزارى براى سرگرمى در روزگار گذشته بوده، به مقاله محققانه زیر رجوع کنید. تنها با دانستن کارکرد این وسیله است که میتوان معناى درست این رباعى را دریافت!

www.ichodoc.ir/p-a/c…_10001.htm

👆⚐

مارشال نوشته:

دوستان گرام ،اگر این رباعی از حضرت خیام هست ،دیگه شکی باقی نمیماند که کوپر اولین کاشف مدارات سامانه خورشیدی نیست.

👆⚐

بهنام رضاییان نوشته:

یکی از دوستان گفته بودند که شکل صحیح شعر «ما چون صوریم کاندر او گردانیم» هست. با توجه به اینکه قافیه مصرع اول هم حیرانیم هست آیا نباید شعر مطابق نظر ایشون اصلاح بشه؟ چون به نظر بعید میاد خیام قافیه تکراری استفاده کنه.
از طرف دیگه به نظرم برداشت نگاه خورشید‌مرکزی از این شعر و منتسب کردن این برداشت به خیام ناشی از بدیهی بودن خورشیدمرکزی برای ماست نه منظور شاعر. چون همین شاعر جای دیگری گفته:
چون چرخ بکام یک خردمند نگشت
خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت
چون باید مرد و آرزوها همه هشت
چه مور خورد بگور و چه گرگ بدشت
و خب معلومه که هفت یا هشت فلک دانستن جهان متعلق به نگاه زمین‌مرکزی به جهانه. (اشاره به چرخ فلک در مصرع اول همین رباعی هم اشاره‌ی آشکاری به همین مدله).

👆⚐

مصیب مهرآشیان نوشته:

با سلام قافیه آخر به عقیده من گردانیم می باشد
چون تمثیل فلک را خیام فانوس خیال ذکر نموده است. و فانوس خیال وسیله ای بود که چندین قرن را طی کرد تا سینما شد و مادر سینما و تصویر متحرک فانوس خیال می باشد که ساخت خود خیام بود و او بران نسان دادن سیارات بگرد خورشید چراغدانی مانند چهار اینه هایی که چراغ کالسکه شده بود و در زمان بچگی های ما در باغ های اعیان در روستاها روی یک ستون میله ای نسب بود که باغبان موظ بود غروب انهارا روشن کند و هما چراغ ها با امدن برق برقی شد ویک لامپ برق در ان روشت میشد .
اما فانوس خیال خیام سه بعد ان از ماده تاریکی بسته بود و در یک بعد یک عدسی نصب شده بود که نور را هزار برابر میکرد پس خیام بجای مدار سیارات بتعداد هر سیاره یک صفحه که یک گوی بتناسب ان سیاره در لبه صفحه نصب بود و یک دسته هندلی داشت که وقتی می چرخواندی ان صفحات نسبت به منظومه خود می چرخید که از روی ان صفحات ساعت اختراع شد و اولین ساعت ها دارای برجی بلند بودند و وزنه ای بود که با نیروی انسانی ان را به بالا می بردند و ان وزنه در عرض بیست و چهار ساعت به زمین می رسید و چرخ وپر ساعت ها را می چرخاند.
اما فانوس خیال که با نیروی انسانی می چرخید کرات را به دور شمع و یا شعله چراغ می چرخیدند و وقتی ماه در مقابل خورشید قرار می گرفتند یا زمین در مقابل ماه خسوف و کسوف آنها در روی دیوار قابل مشاهده بود که کم کم به جای کرات تصور و مجسمه انسان و یا اسب قرار دادند و شد وسیله سرگرمی اعیان و اشراف که کم کم سینما را از روی ان تصاویر متحرک ساختند پس اولا خیام خیلی بزرگتر از ان است که در یک رباعی که سه قافیه کلا دارد دو قافیه را تکرار نکرده ولی چکن گذشته ها اصلا فانوس خیال را ندیده چون مختص کاخ های امپراطور و رجال سیاسی بود گرادان برایشان مفهومی نداشته رباعی را تحریف و انحراف داده اند لذا استدعا دارم که ان را گردانیم نمایید که من شاعری پر تیراژ هستم که بیست هزار غزل سروده ام و هیچ واژه ای را بدون تحقیق نگفته و نخواهم گفت شاعر اشاره شاعر را می فهمد این رباعی اگر گردانیم رود بسیار به ابروی حضرت خیام تمام میشود. و عزیزان اگر در باره دستگاه فانوس خیال تحقیق نمایندرحق به این شاگرد خود میدهند…

👆⚐

نسرین نوشته:

با سلام، مصرع دوم بیت دوم فکر کنم به جای “حیرانیم” واژه ی “گردانیم” هست. ما چون صوریم کاندر او گردانیم.

👆⚐

سینا رجب پور نوشته:

با سلام
قاقیه مصرع اول ” گردانیم” هست.
یعنی به صورت:
این چرخ فلک که ما در او گردانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم:
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم
منبع:
کتاب مجموعه آثار صادق هدایت درباره خیام
صفحه ۷۲
بخش مربوط به کتاب “رباعیات عمر خیام”(منتشر شده در سال سال ۱۳۰۳)

البته اینکه دوبار، از قاقیه “حیرانیم” استفاده شده هم، مدرکی دال بر صحت مورد استناد شده هست

👆⚐

احمد نیکو نوشته:

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم

فانوس خیال از او مثالی دانیم

خورشید چراغ دان و عالم فانوس

ما چون صوریم کاندر او گردانیم

در یک رباعی نمیشود در آخر مصرع اول دوم و چهارم ، دو مرتبه از یک کلمه استفاده کرد

چرخ فانوس خیالی عالمی حیران در او
مردمان چون صورت فانوس سرگردان در او
از غزالی

👆⚐

میلاد نوشته:

خیام دانشمندی چند بعدی با ضریب هوشی باور نکردنی به صورتی عجیب (فقط در ۲ بیت ) دستگاه کلی منظومه شمسی را با یک (مثال مشخص) به تصویر میکشد .
خیام چند صد سال قبل از کوپرنیک و گالیله بزرگ و جناب هابل کشف کرده بود که خورشید مرکز مداری منظومه شمسی است و زمین به دور ان میگردد .
واقعا باور نکردنیه

👆⚐

حمیدرضا نوشته:

متن مقالهٔ ارزندهٔ «فانوس خیال» به قلم استاد گرامی «سید علی میرافضلی» منقول از کانال تلگرامی ایشان:
t.me/Xatt4/1301
«
فانوسِ خیال

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صُوَریم کاندر او گردانیم.

منسوب به خیّام
‏..
تا آنجا که دیده‌ام، اولین منبعی که این رباعی را به خیّام منسوب داشته، مجموعه رباعیات بادلیان آکسفورد است که در ۸۶۵ ق در شیراز کتابت شده و اخیراً چاپ عکسی آن به بازار آمده است (ص ۵۵-۵۶). منبع بعدی، طربخانۀ رشیدی تبریزی است که دو سال بعد از نسخۀ بادلیان فراهم شده و ضبط رباعی در آن، همانند منبع پیشین است (ص ۹۷). بعد از این تاریخ، رباعی در منابع زیادی به اسم خیّام نقل شده است.
‏..
آنچه باعث نگارش این یادداشت شد، گفتگویی بود که چند شب پیش با دوستی داشتم و در یکی از رباعیاتش، قافیۀ مصراع اول را در مصراع چهارم تکرار کرده بود. وقتی این عیبِ رباعی او را گوشزد کردم، گفت: در شعر خیّام هم هست و رباعی بالا را بدین روایت، برایم فرستاد، به نقل از گنجور که منبعش کتاب فروغی و غنی است:
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغدان و عالم فانوس
ما چون صُوَریم کاندر او حیرانیم.
به اصل کتاب رباعیات حکیم خیّام نیشابوری گردآوردۀ فروغی و غنی که مراجعه کردم ، دیدم به همین شکل است که دوست جوان ما می‌گوید (ص ۱۰۱).
بعد از این گفتگو، منابع را زیر و رو کردم و دانستم که اتکای فروغی، به چاپ نیکولا (پاریس، ۱۸۶۷ م) بوده و تنها در آنجاست که رباعی هم قافیۀ تکراری دارد و هم در مصراع سوم، «چراغدان» ضبط شده است (ص ۱۳۵). از شگفتی‌ها، آن است که رباعی در لغت‌نامۀ دهخدا (۱۱: ۱۶۹۵۵) و فرهنگ بزرگ سخن (۶: ۵۲۵۴) هم مطابق ضبط فروغی است.
فروغی در مصراع سوم، به پیروی از تشخیص نیکولا، «دان» را که فعل امر دانستن است، به کلمۀ چراغ چسبانده است. همایی در حاشیۀ رباعی مرفقوم فرموده: «اینجا از مواردی است متصل یا منفصل نوشتن کلمه موجب اختلاف معنی لفظ می‌شود. و ظاهر این است که کلمۀ «دان» اینجا فعل امر حاضر است از دانستن، نه به معنی ظرفیت از قبیل نمکدان» (طربخانه، ۹۷).
‏..
«فانوسِ خیال» یا «فانوسِ گردان»، یک نوع پویانمایی ساده بوده که با درجِ نگاره‌هایی بر روی جدارۀ فانوس، و تابیدنِ نور چراغ بر آن تصاویر، و به گردش در آمدنِ فانوس، نقش‌های متحرّکی ایجاد می‌شده و نظّارگیان را سرگرم می‌کرده است. بنابراین، کلمۀ «گردانیم» در مصراع چهارم، در جای خود به کار رفته و علاوه بر اینکه بازیچه بودن و بی‌اختیاری انسان را به نمایش می‌گذارد، به ساز و کار «فانوسِ گردان» هم اشارتی دارد.
شادروان برگ‌نیسی گفته است که اصطلاح «فانوس خیال» در شعر فارسی سابقه‌ای پیشتر و بیشتر از قرن نهم ندارد (حکیم عمر خیّام و رباعیات، ۱۷۱). ایشان نخستین کاربرد اصطلاح را در دیوان اهلی شیرازی (د. ۹۴۲ ق) می‌داند. نقل رباعی خیّام در اواسط قرن نهم ق، نشان می‌دهد که در روزگاری پیش از اهلی شیرازی با این اصطلاح آشنایی داشته‌اند. این بیت غزالی مشهدی (د. ۹۸۰ ق) هم یادکردنی است:
دهر فانوس خیال و عالمی حیران در او
مردمان چون صورت فانوس سرگردان در او
برخی، این شاعر دورۀ صفوی را با برادران غزّالی اشتباه گرفته‌اند. یحیی ذکاء نیز در مقالۀ «فانوس خیال» (هنر و مردم، ۱۳۴۳)، به استناد حبیب السیر یادآور شده که استادی اصفهانی وسیله‌ای جادویی ساخته بوده و آن را در سال ۸۶۹ ق در معرض دید سلطان ابوسعید در آورده بوده است. این وسیله، طرز کاری شبیه فانوس خیال داشته است.
از آنجا که ما را به پیکرۀ زبان فارسی دسترسی نیست، در مورد سابقۀ این اصطلاح «فانوس خیال» در متون فارسی اظهار نظر قاطعی نمی‌توانیم کرد. اما عجالتاً در حد جستجویی که در منابع کرده‌ایم، می‌دانیم که این رباعی پیش از قرن نهم به اسم خیّام یا دیگران نقل نشده است. اینکه همایی از قول مقدمۀ گلپینارلی بر رباعیات خیّام آورده که: «این رباعی از جملۀ پنج رباعی است که در سندبادنامه ظهیری تألیف بعد از سنۀ ۵۵۶ آمده است» (طربخانه، ۹۷)، ناشی از خطای آن مرحوم است. گلپینارلی چنین رباعیی از سندبادنامه نقل نکرده است.
‏..
بنابراین، ضبط صحیح رباعی منسوب به خیام آن است که در مجموعه‌های دورۀ تیموری آمده، نه آنچه مرحوم فروغی نگاشته است. در انتساب رباعی «فانوس خیال» به خیّام، باید دست به عصا بود و نباید آن را مستند پیشینۀ هنر پویانمایی یا سایه‌بازی در ایران قرار داد. ما ردپایی از این رباعی در متون قبل از قرن نهم نیافتیم. برخی معتقدند که اصطلاح «فانوس خیال»، از قرن نهم به بعد در متون فارسی به ظهور آمده است. این نظر، محتاج بررسی جامع‌تر است.

‏●●
“چهار خطی”
telegram.me/Xatt4
»

👆⚐

شکرستان