گنجور

حاشیه‌ها

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۴۳ در پاسخ به اشکان بختیاری دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۹:

ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۴۳ در پاسخ به فاتح عبداله‌زاده دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۹:

درودبرشما: 

بررسی تأثیر شاه شجاع بر اشعار حافظ و شعر قرن هشتم. سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 15(5 (پیاپی 75) )، 213-229. SID. پیوند به وبگاه بیرونی

رجوع شود. 

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۴۲ در پاسخ به آیدین خوشنویس دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۹:

ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۴۲ در پاسخ به Masoud Firozi دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۹:

ممنون ازلطف ومحبت شما🌹🙏

استاد.میراحمدی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۱۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۸:

عروسِ طَبع را زیور ز فکرِ ...

در حاشیه قبل گفته شد که درین بیت منظور از «نگاری خوش» همانا شعر است و شخص معین انسانی یا معشوق عرفانی  نیست !

اما شارح اشتباه شرح داده و نوشته که منظور «دلبر »است

این اشتباه بخاطر ذهن عادتی شده شارح است که  واژه« نگار» را دیده و دلبر معنا کرده و اصلا به ساختار بیت توجه نکرده و اساسا منظور شاعر  را نگرفته است !

عروس طبع وقتی زیور ز فکر بکر می‌بندد حاصلش می‌شود شعر که همان نگاری خوش است 

بارها گفته شده که فهم شعر حافظ بسیار نکته سنجی میخواهد و این نکته سنجی هم به این راحتی دست نمی‌دهد 

انشا نوشتن پای غزل حافظ به عنوان شرح هنر نیست وقتی نکته را متوجه نمی‌شویم !

استاد.میراحمدی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۴۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۸:

عروسِ طَبع را زیور ز فکرِ ...

به نظر من جزو چند غزل برتر حافظ است !

اما منظور حافظ از «نگاری خوش»درین بیت کسی نیست ؛بلکه شعر خودش است 

حاضرم شرط ببندم شارحان متوجه نشده اند !

بیت را بخوانید و دقت کنید

غیر ازین مسئله که فهمش آسان نیست و کار میبرد و نکته سنجی بسیار میخواهد ؛ شرح چندانی نمیطلبد غزل . 

بهتر آنست پای این غزل های چون آب روان صغری کبری هم نچینیم و دست و پا نزنیم و  گل آلود نکنیم!

یک جاهایی شرح ندادن بهترین شرح است

 

سناتور در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۲۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۷:

دَمی با غم به سر بردن ، جهان یک سر نمی‌ ارزد

به می بفروش دلقِ ما ، کز این بهتر نمی‌ ارزد

حضرت حافظ

حافظا چون غم و شادیِّ جهان در گذر است

بهتر آن است که من خاطر خود خوش دارم

حضرت حافظ

غبارِ غم بِرَوَد ، حال خوش شود حافظ

تو آبِ دیده از این ره‌گذر دریغ مدار

حضرت حافظ

اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد

من و ساقی به هم تازیم و بنیادش براندازیم

حضرت حافظ

تو را آن بِهْ که رویِ خود ز مشتاقان بپوشانی

که شادیِّ جهانگیری ، غمِ لشکر نمی‌ ارزد

حضرت حافظ

من حاصل عمر خود ندارم جز غم

در عشق ، ز نیک و بد ندارم جز غم

یک همدم باوفا ندیدم جز درد

یک مونس نامزد ندارم جز غم

حضرت حافظ 

ساقیا برخیز و دَردِه جام را

خاک بر سر کن غمِ ایّام را

حضرت حافظ

شرابِ تلخ می‌خواهم که مردافکن بُوَد زورش

که تا یک دَم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش

حضرت حافظ

ای دل غمدیده ، حالت بِه شود ، دل بَد مکن

وین سرِ شوریده باز آید به سامان غم مخور

دورِ گردون گر دو روزی بر مرادِ ما نرفت

دائماً یکسان نباشد حالِ دوران غم مخور

حضرت حافظ

نی قصهٔ آن شمع چگل بتوان گفت

نی حالِ دلِ سوخته‌ دل بتوان گفت

غم در دلِ تنگِ من از آن است که نیست

یک دوست که با او غمِ دل بتوان گفت

حضرت حافظ

صبر کن حافظ که گر زین دست باشد درس غم

عشق در هر گوشه‌ ای افسانه‌ ای خواند ز من

حضرت حافظ

بر سرِ آنم که گر ز دست برآید

دست به‌ کاری زنم که غصّه سرآید

حضرت حافظ

حافظ ابنای زمان را غم مسکینان نیست

زین میان گر بتوان به که کناری گیرند

حضرت حافظ

گفتم غمِ تو دارم گفتا غمَت سرآید

گفتم که ماهِ من شو گفتا اگر برآید

گفتم زمانِ عِشرَت دیدی که چون سر آمد؟

گفتا خموش حافظ کـاین غصّه هم سر آید

حضرت حافظ

چگونه شاد شود اندرون غمگینم

به اختیار که از اختیار بیرون است

حضرت حافظ

روزگاریست که سودای بتان دین من است

غم این کار نشاط دل غمگین من است

حضرت حافظ

بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی

خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی

آخرالامر گِل کوزه‌گران خواهی شد

حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی

حضرت حافظ

به یادِ لعلِ تو و چشمِ مستِ میگونت

ز جامِ غم ، می لعلی که می‌خورم خون است

حضرت حافظ

روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش

رو شکر کن مباد که از بد بدتر شود

ای دل صبور باش و مخور غم که عاقبت

این شام صبح گردد و این شب سحر شود

حضرت حافظ (موجود در نسخهٔ انجوی شیرازی)

چون نقشِ غم ز دور بِبینی شراب خواه

تشخیص کرده‌ ایم و مداوا مقرّر است

حضرت حافظ 

تا با غم عشق تو مرا کار افتاد

بیچاره دلم در غم بسیار افتاد

بسیار فتاده بود اندر غم عشق

اما نه چنین زار که این بار افتاد

مولانا

غم فرستاده عشق است عزیزش دارید

که غریب است و ز اقلیم وفا می آید

طالب آملی

سعدی چه کنی شکایت از دوست

چون شادی و غم نه برقرارست

سعدی جان 

ز غم مباش غمین و مشو ز شادی شاد

که شادی و غم گیتی نمی کنند دوام

پروین اعتصامی 

شب به تنهایی خودش مأمور بر آزارِ ماست

وای از آن ساعت که با غَم هم تبانی می کند

حسین فروتن

گویند خدا همیشه با ماست

ای غم نکند خدا تو باشی

لاادری

به غم گفتم که از جانم چه خواهی

چرا از من نمی گیری جدایی

جوابم داد که تا روز قیامت

به همراتم اگر خواهی نخواهی

محلی

استاد.میراحمدی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۱۹ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود » بخش ۲۵ - پاسخ نوش‌زاد و آغاز نبرد:

چهار بیت و یک دنیا تصویر 

خوراک کامیک بوک یا پرداخت سینمایی:

«سپهبد چوآتش برانگیخت اسب

بیامد بکردار آذر گشسب🎬

چپ لشکر شاه ایران ببرد

به پیش سپه در نماند ایچ گرد🎬

فراوان ز مردان لشکر بکشت

ازان کار شد رام برزین درشت🎬

بفرمود تا تیرباران کنند

هوا چون تگرگ بهاران کنند»🎬

 

سکانس اول :

برانگیختن اسب و تاختن سپهبد

سکانس دوم:

کشتن ایرانیانی ک در سمت چپ لشکر بودند

سکانس سوم:

چهره رام برزین و عصبانیت او

سکانس چهارم :

دستور رام برزین بر تیرباران و تیرهایی که روی هوا را پوشانده اند

مفید و مختصر است و در عین اختصار همه چیز را به زیباترین شکل ممکن بیان کرده است !

این را میگویند تکنیک  😎

برمک در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۳۱ دربارهٔ نظامی » خمسه » اسکندرنامه - بخش اول: شرف‌نامه » بخش ۱۶ - پیکار اسکندر با لشگر زنگبار:

ز بهر پلاسی رسن تافته

به‌جای پلاس اطلسی یافته

چو در کوره‌ای مرد اکسیر‌گر

فرو برده آهن برآورده زر

نه آتش گل باغ جمشید بود

کلیچه‌پز خوان خورشید بود

فروزندهٔ گوهر نیک و بد

 نیاز  مغ و یاور  هیربد

شکفته گلی خورد او خار بن

به دیدار تازه به گوهر کهن

چکامگ‌سرا‌ی تهی‌مایگان

پیام‌آور دیگ همسایگان

ترنگا ترنگی که زد ساز او

به از زند زردشت و آواز او

بدین زندگی آتش زند سوز

بر افروخته شاه گیتی فروز

اگر پای بط بر سر آرد چنار

بر او سینهٔ بط زند زیر زار

در آن باغ مرغان به جوش آمده

ز هر یک دگرگون خروش آمده

ستا زن برآورده بانگ سرود

سرودی نوآیین‌تر از صد درود

جگرها به خون در نمک یافته

نمک را ز شوری جگر تافته

شکر بوزه با نوک دندان دراز

شکر خواره را کرده دندان دراز

کباب تر و بوی افزار خشک

اباهای پرورده با بوی مشک

به گلگون گلابی دلاویزتر

نشانده جهان از جهان درد سر

همه ساز آهنگها نرم خیز

بجز ساز کاهنگ او بود تیز

همه پخته بودند یاران  برام

بجز باده کو در میان بود خام

می و مرغ و اسپرم و آواز چنگ

بتی تنگ چشم اندر آغوش تنگ


جداگانه از بهر هر پیکری

بفرمود پرداختن زیوری

به اندازه هر یکی چیز داد

بپوشیدشان بردنی نیز داد

پریچهره با آن پری پیکران

شدند از بسی گنج و گوهر گران

زمین بوسه دادند بر پای شاه

به خرم دلی برگرفتند راه

ازان کان چو گوهر گرای آمدند

چو گنجی روان باز جای آمدند

مازیار قیدی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۵۵ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۲۶:

سلام و عرض ادب ، آیا امکان دارد که وزن شعر رو به گونه ی "مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن" 

 

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۳۱ در پاسخ به سارا دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۳:

ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

مجنونة الله در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۵ در پاسخ به وحید بافنده دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۴:

سلام

آخه خود جمله داره میگه بر چهارده روایت

اگه اینطوری بود بود می‌گفت قرآن ز بر بخوانی، و روایت از چهارده نفر. یا از چهارده روایت.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۳ در پاسخ به علا دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۲:

ازدقت نظر ولطف ومحبت شماسپاسگزارم🌹🙏

مجنونة الله در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۳ در پاسخ به وحید بافنده دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۴:

توی گوگل چهارده روایت رو سرچ کنید

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۲ در پاسخ به افسانه دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۲:

ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

مجنونة الله در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۲ در پاسخ به وحید بافنده دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹۴:

پس چرا تخلصش رو گذاشته «حافظ»؟

خودشم که گفته «قرآن ز بر بخوانی...» یعنی قرآن رو از حفظ بخونی. جمله واضحه

سناتور در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۷:

ندیدم خوش‌تر از شعر تو حافظ

به قرآنی که اندر سینه داری

حضرت حافظ

بدین شعر تر شیرین ز شاهنشه عجب دارم 

که سر ا پای حافظ را چرا در زر نمی‌گیرد

حضرت حافظ

شعر حافظ همه بیت الغزل معرفت است

آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش

حضرت حافظ

کس چو حافظ نَگُشاد ، از رخِ اندیشه نقاب

تا سرِ زلفِ سخن را ، به قلم شانه زدند

حضرت حافظ

حافظ چو آب لطف ز نظم تو می چکد

حاسد چگونه نکته تواند بر آن گرفت

حضرت حافظ

حافظ ببر تو گوی فصاحت که مدعی

هیچش هنر نبود و خبر نیز هم نداشت

حضرت حافظ

ای مدعی برو که مرا با تو کار نیست

اَحباب حاضرند ، به اَعدا چه حاجت است

حافظ! تو خَتم کن که هنر خود عَیان شود

با مدعی نزاع و مُحاکا چه حاجت است

حضرت حافظ

به شعر حافظِ شیراز می‌ رقصند و می‌ نازند

سیه‌ چشمان کشمیری و تُرکان سمرقندی

حضرت حافظ

صبح‌ دم از عرش می‌ آمد خروشی ، عقل گفت

قُدسیان گویی که شعرِ حافظ از بَر می‌کنند

حضرت حافظ

شِکَّرشِکن شَوَند همه طوطیانِ هند

زین قندِ پارسی که به بَنگاله می‌ رود

حضرت حافظ

شعر حافظ همه بیت الغزل معرفت است

آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش

حضرت حافظ

حافظ چو آب لطف ز نظم تو می چکد

حاسد چگونه نکته تواند بر آن گرفت

حضرت حافظ

چُنین قفس نه سزایِ چو من خوش‌ اَلحانی‌ست

رَوَم به گلشنِ رضوان ، که مرغِ آن چمنم

حضرت حافظ

نه هر سخن نشناسی سخنوری داند

نه هر سیاه دلی کیمیاگری داند

کمال حافظ شیراز را ز صائب پرس

که قدر گوهر شهوار جوهری داند

صائب صاحب سخن

شهسوار میدان خیال

سخن سالار

سناتور در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۰۵:

پیرِ ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت

آفرین بر نظرِ پاکِ خطا پوشَش باد

حضرت حافظ

می خوردن ما روز ازل خود بنوشتند

هان بر قلم صنع مپندار خطا رفت

وحدت کرمانشاهی

راشد اقبال در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۰۱ دربارهٔ اقبال لاهوری » زبور عجم » بخش ۱۲ - نوای من از آن پر سوز و بیباک و غم انگیزست:

سلام و درود به دست اندر کاران سایت بسیار خوب و محبوب گنجور 

یک پیشنهاد داشتم برای ظاهر سایت 

سایت خیلی شلوغ هست مخصوصا اگر شعر را باز کنی 

اگر این طور بود خیلی خوب میشد مثلا 

اول شعر 

بعد یک گزینه توضیح شعر فقط یک گرینه یا دریچه میبود بجای اگر میزدی کلش باز میشد مثلا گزینه بعدی اسعار متشابه میزدی باز میشد لازم نبود پیش فرض فعال و باز باشه 

دقیقا مثل سایت ویکی پیدیا خیلی جالبه ولی اصلا شلوغ نیست 

امید وارم متوجه شده باشین و امید وارم نظرم مفید باشد 

Fateme Zandi در ‫۳ روز قبل، شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۷ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۸ - استدعاء امیر ترک مخمور مطرب را به وقت صبوح و تفسیر این حدیث کی ان لله تعالی شرابا اعده لاولیائه اذا شربوا سکروا و اذا سکروا طابوا الی آخر الحدیث. می در خم اسرار بدان می‌جوشد؛ تا هر که مجردست از آن می‌نوشد قال الله تعالی ان الابرار یشربون این می که تو می‌خوری حرامست ما می نخوریم جز حلالی «جهد کن تا ز نیست هست شوی وز شراب خدای مست شوی»:

به نام حضرت دوست 
شرح ابیات 
استاد ارجمند جناب آقای کریم زمانی 
حکایت
امیری تُرک بامدادان از حالتِ خُماریِ دوشینه اش دچار بی خوابی می شود . از اینرو مطربی طلب می کند تا با ساز و آوازِ او دگربار به مستی رود . امّا مطرب غزلی می خواند که در انتهای هر بیت آن «نمی دانم» تکرار می شود . امیر تُرک چون چیزی از این ابیات دستگیرش نمی شود . خشمین برمی جهد و گرزی به دست می گیرد تا بر سرِ مطرب بکوبد . سرهنگی از میان حضّار به شفاعت برمی خیزد و گرز را از دست امیر می گیرد . امیر نادان ، مطرب را سخت عتاب می کند که چرا از «نمی دانم» دم می زنی . مقداری هم از «می دانم» بگو .

مولانا از زبان مطرب جوابی به امیر می دهد که آن جواب یکی از مبانی مکتب عرفانی اوست . و آن اینکه اولاََ مقصود مرا درک نتوانی کرد . ثانیاََ اگر من با نفی آغاز کردم بدین جهت است که تا هستی مجازی و منِ کاذب خود را نفی نکنی به حق نتوانی رسید . پس هر سالکی ابتدا باید جمیعِ معبودهای آفل را نفی کند تا به معبود حقیقی رسد . و این همان بقای بعدالفنایِ صوفیه است .

بیت 643
اَعجَمی تُرکی سَحَر آگاه شد / وز خُمارِ خَمر ، مُطرب خواه شد
تُرکی نابِخرد سحرگاه از حالت مستی بدر آمد و به سبب حالتِ خُماری شراب ، خُنیاگر (مُطرب) خواست . ( آگاه شد = در اینجا یعنی بهوش آمد ، از مستی خارج شد ) [ وقتی حالت مستی از شرابخوار زائل شود احساس کسالت و گرانی سَر می کند . آن تُرک نیز وقتی از مستی بدر آمد رامشگر طلب کرد تا خود را به او مشغول دارد و از خُماری به نشاط درآید . ]

بیت 644
مُطربِ جان مونسِ مستان بُوَد / نُقل و قوت و قُوَّتِ مست آن بُوَد
مولانا با ذکر مُطرب ، به مُطربِ روحانی منتقل می شود و از صورت حکایت بکلّی خارج می شود و به ایراد نکات معنوی می پردازد و می گوید : «جان» همچون مطربان و رامشگران انیس و مونس مستانِ الهی شده است . آن مطرب روحانی ، شیرینی حال و رزقِ معنوی و توانِ روحی را به مستانِ عشق الهی عطا می کند . [ مُطربِ جان = مطربی که از نوع جان است . ممکن است روحِ لطیف و قدسی مستانِ بادۀ عشق حق باشد که در اینصورت منظور اینست که روح لطیف مستان الهی پیوسته نغمۀ توحیدی سر می دهد ( لاهوری و اکبرآبادی ) .

و ممکن است مراد از «مطرب جان» حضرت حق باشد که در اینصورت منظور اینست : خداوند مطرب و رامشگر مستان است . اوست که با الحان خود مستانِ بادۀ عشق ربّانی را به نشاط درمی آورد ( بحرالعلوم ) .

و ممکن است مراد از «مطرب جان» ، عرفانِ ربّانی باشد که با کلمات حیات بخش و نغمات روح افزای خود مستان الهی را به سُرور و طرب می انگیزد ( انقروی ) . ]

بیت 645
مُطرب ایشان را سویِ مستی کشید / باز مستی از دَمِ مُطرِب چشید
مطرب روحانی مستانِ بادۀ عشق الهی را به جانب مستی می کشد . یعنی مستی و مستانگی آنان را افزایش می دهد . و مجدداََ آن مستان ، مستی را از نَفَسِ مطرب می چشند . منظور اینست که احوال مست و مطرب در یکدیگر تأثیر می نهد . مطرب با الحان شورانگیز خود ، مست را مست تر می کند و حالات شوریدۀ مست نیز مطرب را به مستی و شوریدگی وامی دارد و مجدداََ مست ، از مستانگی مطرب ، مست تر می شود . خلاصه آن دو بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند . [ هادی ، طالب را به سوی احوال روحانی می برد و چون طالب بدان احوال رسید . هادی نیز از آن حالات روحانی ذوقناک می شود . ]

بیت 646
آن شرابِ حق بدآن مُطرِب بَرَد / وین شرابِ تن از این مُطرِب چَرَد
شرابِ الهی ، آدمی را به جانب مطربان روحانی می برد . یعنی هر که از شراب عشق الهی نوشیده باشد به طرف عارفان راستین می رود . و این شراب جسمانی نیز از مطربان ظاهری مایه می گیرد . یعنی مستانِ شراب شیطانی به طرف رامشگران اهلِ لهو و لعب جذب می شوند و به سبب آنان بر سر ذوق و حال می آیند . [ حساب سماع از حساب لهو و لعب جداست و نباید این دو را در هم آمیخت . چنانکه می فرماید :

بر سماع راست هر کس چیر نیست / طعمۀ هر مُرغکی انجیر نیست ]

بیت 647
هر دو گر یک نام دارد در سخن / لیک شَتّان این حَسَن تا آن حسن
گرچه دو شراب (شراب رحمانی و شراب شیطانی) در لفظ ، یک نام دارند . یعنی به هر دو می گوییم شراب یا باده ، ولی این حسن با آن حسن خیلی تفاوت دارد . [ شتّان = دور استن / این حسن تا آن حسن = اشاره است به حکایت شاعر و صله دادن شاه در دفتر چهارم ، همانطور که در آن حکایت نام دو وزیر «حسن» بود . امّا یکی بسیار بخشنده و دیگری بسیار بخیل . شراب الهی و شراب شیطان گرچه به یک نام اند ولی میان آن دو تفاوت بسیار است و نیز میان مطرب روحانی و مطرب شیطانی تفاوت است . ]

بیت 648
اشتباهی هست لفظی در بیان / لیک خود کو آسمان تا ریسمان ؟
در بیان ، اشتباهی لفظی وجود دارد . امّا آسمان کجا و ریسمان کجا ؟ [ آسمان و ریسمان = کنایه از دو چیز بی تناسب است ( امثال و حکم ، ج 1 ، ص 34 ) درست است که آسمان و ریسمان از حیث لفظی و ساختمان حرفی تشابه نزدیکی به هم دارند . ولی ماهیّت آن دو اصلاََ قابل مقایسه نیست . ]

بیت 649
اشتراکِ لفظ دایم رَه زَن است / اشتراکِ گبر و مؤمن در تن است
اشتراک لفظی همیشه باعث گمراهی و سوء تفاهم می شود . چنانکه مثلاََ اشتراک کافر و مؤمن فقط در کالبد جسمانی است . [ اشتراک لفظی = اینست که یک اسم بر چند معنی و مصداق مختلف دلالت کند . مثل «شیر» که هم به جانور درندۀ جنگل و هم به شیر خوردنی و هم به شیر سمار و غیره اطلاق می شود . / اشتراک معنوی = اینست که یک اسم برای مفهومی عام وضع شده باشد بطوریکه همۀ افراد و مصادیق خود را در بر گیرد . مثلاََ لفظ «انسان» بر همۀ افراد بشری دلالت می کند . در حالیکه هویّت و شخصیّت افراد زمین تا آسمان با هم فرق دارد . مصراع اوّل ناظر بر اشترک لفظی و مصراع دوم ناظر بر اشترک معنوی است . ]

بیت 650
جسم ها چون کوزه های بسته سَر / تا که در هر کوزه چِه بوَد ؟ آن نِگر
مثلاََ کالبد آدمیان همچون کوزه هایی سر بسته است . تو نگاه کن که در درون هر کوزه چیست ؟

بیت 651
کوزۀ آن تن پُر از آب حیات / کوزۀ این تن پُر از زهرِ مَمات
کوزۀ آن کالبد پُر از آب حیات است و کوزۀ این کالبد پُر از سمِّ مرگ آور . [ آدمیان کالبدی مانند هم دارند . ولی چیزی که آنان را از یکدیگر متمایز می کند احوال روحی و درونی آنان است . یکی روحش مستغرق در آبِ عرفان و ایمان است و یکی روحش در شرنگِ جهل و غفلت دست و پا می زند . ]

بیت 652
گر به مظروفش نظر داری ، شهی / ور به ظرفش بنگری تو گمرهی
اگر تو توانستی به محتوای آن ظروف نظر کنی . شاهِ حکمت و بینشی . و اگر فقط به ظروف نگاه کنی بدان که راهِ حقیقت را گم کرده ای .

بیت 653
لفظ را مانندۀ این جسم دان / مَعنیش را در درون مانندِ جان
بنابر این مقدمه ، لفظ را باید مانند کالبد آدمیان بدانی و معنی لفظ را به منزلۀ روحِ آن کالبد .

بیت 654
دیدۀ تن دایماََ تن بین بُوَد / دیدۀ جان ، جانِ پُر فن بین بُوَد
چشمِ ظاهربین همواره ظاهرِ آدم ها را می بیند . امّا چشمِ باطن بین ، جانِ پُر رمز و راز را می بیند .

بیت 655
پس ز نقشِ لفظهایِ مثنوی / صورتی ضال است و هادی معنوی
پس اگر به ظاهر لفظهای مثنوی نگاه کنی . گمراه کننده است . ولی معنیِ آن راهنماست . [ ضال = گمراه ، در اینجا به معنی گمراه کننده است ]

بیت 656
در نُبی فرمود کین قرآن ز دل / هادیِ بعضی و بعضی را مُضِل
خداوند در قرآن کریم فرموده است که این قرآن از نظر باطنی ، بعضی را هدایت می کند و بعضی را گمراه . ( نُبی = قرآن کریم / مُضل = گمراه کننده ) ) [ مصراع دوم اشاره به قسمتی از آیه 26 سورۀ بقره دارد « … گمراه می‌کند به آن مثل بسیاری را و هدایت می‌کند بسیاری را ، و گمراه نمی‌کند به آن مگر فاسقان را » ]

بیت 657
الله الله چونکه عارف گفت : مَی / پیشِ عارف کی بُوَد معدوم شَی ؟
خدا را ، خدا را ، وقتی که عارف نام شراب را بر زبان می راند . چگونه ممکن است که معدوم را موجود بداند ؟ یعنی عارف ، شراب شیطانی را چیزی بشمار نمی آورد که با خوردن آن مست شود . پس منظور عارف از شراب ، شراب شیطانی نیست .

بیت 658
فهمِ تو چون بادۀ شیطان بُوَد / کی تو را وهمِ مَیِ رحمان بُوَد ؟
ولی از آنجا که فهم و درک تو نازل است همینکه کلمۀ باده را می شنوی فکرت متوجه شراب شیطانی می شود . پس تو که اینگونه می اندیشی چگونه ممکن است بادۀ رحمانی را تصور کنی ؟

بیت 659
این دو انبازند مُطرِب با شراب / این بدآن و آن بدین آرَد شتاب
این دو یعنی مطرب و شراب ، شریک و قرین یکدیگرند . این به سوی آن و آن به سوی این شتابان می روند .

بیت 660
پُر خُماران از دَمِ مُطرِب چَرَند / مُطرِبانشان سویِ مَیخانه بَرَند
خُمار آلودگان از نَفَسِ گرم مطرب کام می جویند . و آن مطربان ، این خمار آلودگان را به طرف میکده می برند . [ این بیت می تواند هم بر ظاهر و هم بر باطن حمل شود . اگر بر ظاهر فرض کنیم منظور اینست : رامشگران و نوازندگان مجلسِ طرب ، خُماران را به نشاط می آورند و آنان را متوجه شرابخانه ها می کنند . و اگر بر باطن فرض شود منظور اینست : حق تعالی و اولیای با کمال ، طالبان را به سویِ میکدۀ حقیقت هدایت می کنند . ]

بیت 661
آن ، سرِ میدان و این پایان اوست / دل شده چون گُوی ، در چوگان اوست
آن مطرب بر سرِ میدان است . و این ، یعنی میکده در پایان آن قرار دارد . و بیدلان و خُمارآلودگان در چوگانِ او مانندِ گُوی شده اند . [ دل شده = دلباخته ، گرفتار عشق ، دیوانه و مجنونکه مراد همان خُماران در بیت قبل است . ]

بیت 662
در سَر آنچه هست ، گوش آنجا رود / در سَر اَر صَفراست ، آن سودا شود
هر فکر و خیالی که در سر پدید آید . گوش نیز بدان جانب متوجه می شود . یعنی وقتی آدمی در سلطۀ اندیشه و خیالی قرار دارد هر سخنی که بشنود . آن را بر مبنای فکر و خیال خود تفسیر و توجیه می کند . مثلاََ اگر در سر ، صفرا باشد به سودا مبدّل گردد . [ اطبای قدیم ، صفرای غیر طبیعی را صف
رای سوخته می گفتند ( قانون در طب ، ج 1 ، ص 37 ) . و عقیده داشتند که صفرای سوخته به سودا تبدیل می شود . گرچه طبق مبانی طب قدیم «سر» جای صفرا و سودا و دیگر خلط ها نیست لیکن آثار اخلاط در سر و مغز منعکس می شود . مثلاََ مالیخولیا را ناشی از رسیدن بخار سودا به مغز می دانستند ( خفی علایی ، ص 131 ) . ]

بیت 663
بعد از آن این دو به بی هوشی روند / والِد و مولود آنجا یک شوند
بعد از آن ، یعنی پس از آنکه مطرب و خُمارآلود به میکدۀ حقیقت رسیدند . هر دو بیهوش شوند . یعنی با شهود حقیقت ، جمیع کثرات و تشخّصات در نظرشان زائل گردد و پدر و فرزند در آنجا یکی شوند . [ منظور از «والد» ، مرشد حقیقی است که به منزلۀ پدر معنوی است و مراد از «مولود» ، سالک است . و چون تحت تربیت پدر معنوی قرار می گیرد . مجازاََ فرزند اوست . ]

بیت 664
چونکه کردند آشتی شادی و درد / مُطرِبان را تُرکِ ما بیدار کرد
وقتی که شادی و دَرد با هم صلح کردند . یعنی وقتی که در مرتبۀ سُکر و فنا جمیع اضافات ، اسقاط شد و اضداد که از مختصاتِ جهان محسوسات است زائل گشت و میان سماع کنندگان وحدت روحی و معنوی برقرار گشت . امیر تُرکِ ما مطربان را بیدار کرد تا با رامشگری خود رنجِ خُمارآلودگی او را بر طرف کنند .

بیت 665
مُطرِب آغازید بیتی خوابناک / که اَتِلنی اَلکأسَ یا مَن لا اَراک
مطرب در حالِ خواب آلودگی بیتی آغاز کرد که : ای کسی که تو را نمی بینم . جامی لبریز به من بده .

بیت 666
اَنتَ وَجهی ، لا عَجَب آن لا اَراه / غایةُ القُربِ حِجابُ الاِشتِباه
تو حقیقت منی . و تعجّبی نیست که او را نبینم . زیرا غایت قُرب ، حجابِ اشتباه و خطای من شده است . ( وَجه = ذات و حقیقت هر چیز ) [ پوشیدگی و اختفای حضرت حق از شدّتِ بُعد نیست بلکه از شدّتِ قُرب و ظهور است . چنانکه چشم ما نورِ خورشید را با واسطه می بیند ولی به محض آنکه به قرصِ خورشید مستقیماََ نگاه کنیم آن را نتوانیم دید و نور از ما مخفی شود و چشم تیره و تار گردد . ]

بیت 667
اَنتَ عَقلی ، لا عَجَب اِن لَم اَرَک / مِن وُفورِالالتِباسِ المُشتَبَک
تو عقل منی . اگر من تو را از کثرت اشتباهات تُو در تُو نبینم جای هیچ تعجّبی نیست . [ مُشَبّک = آمیخته در هم ، به یکدیگر درآمده / اِلتِباس = اشتباه شدن ]

بیت 668
جِئتَ، اَقرَب اَنتَ مِن حَبلِ الوَرید / کَم اَقُل یا ، یا نِداءُ لِلبَعید
تو از رگِ گردنم به من نزدیکتری . تا کی در خطاب به تو بگویم : «یا» در حالی که حرف ندای «یا» برای خواندن شخص از مسافتی دور است . [  مصراع دوم اشاره است به آیه 16 سورۀ ق « ما از رگِ حیاتِ آدمی بدو نزدیکتریم » ]

بیت 669
بَل اُغالِطهُم اُنادی فِی القِفار / کَی اُکَتَّم مَن مَعی مِمَّن اَغار
بلکه مردم نا اهل را به اشتباه می اندازم و در بیابان ها عمداََ تو را صدا می کنم تا آن کسی را که بدو غیرت می ورزم از نگاه نااهلان پنهان سازم . ( اُغالِط = به اشتباه می اندازم / اُنادی = ندا می کنم ، صدا می زنم / قِفار = بیابان ها / کَی = به جهت آنکه ، به سبب آنکه / اُکَتَّم = مکتوم می دارم
منابع و مراجع :
شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر دوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

۱
…
۳
۴
۵
۶
۷
…
۵۸۷۰