Fateme Zandi در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۸ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر اول » بخش ۸۷ - تفسیر قول فریدالدین عطار قدس الله روحه تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون می‌خور که صاحبدل اگر زهری خورد آن انگبین باشد:
به نام حضرت دوست
شرح ابیات
استاد ارجمند جناب آقای کریم زمانی
شرح و تفسیر بیت 1603
صاحبِ دل را ندارد آن زیان / گر خورَد او زَهرِ قاتل را عِیان
اگر صاحبدلی ، آشکارا زهری کشنده بخورد . آن زهر بدو هیچ زیانی نرساند . [ هر یک از کاملان و ناقصان مرتبه ای دارند و تا وقتی که ناقص به مرتبه کامل نرسیده نباید خود را با او قیاس کند . ]
– مولانا در این بخش جلیل ، تفاوت میان سالک ناقص و سالک کامل را بیان داشته است . سالک در بدایت سلوک باید بر ریاضت و ترک امور مباح ، سخت مواظبت داشته باشد . اما وقتی به مرتبۀ گختگی و کمال نسبی رسید . بدان ریاضات و ترک امور مباح حاجتی نیست . صوفیه حالت اول را مجاهده و حالت دوم را مشاهده نامند که حاکی از وصول به اصول و شهود حقیقت است . این بخش از مثنوی مطالبی دارد که اگر به مبانی تفکر مولانا و نیز سیرۀ عملی او دقت نشود . سوء برداشت هایی را نیز در پی خواهد داشت . از آن جمله اباحه گران و لااُبالیان با استناد به متونی از این قبیل خود را مقید به ترک حرام و پرهیز از مَنهیّات شرعیه ندانند و گویند ما به مرتبه کمال رسیده ایم و زین پس تکلیف از گردنمان ساقط است . اما مولانا این مطلب را نمی خواهد بگوید زیرا یکی از ویژگی های اخلاقی مولانا تقیّد دقیق او به تکالیف شرعی بود و این دقت را تا آخرِ عمرِ خود رعایت کرد . نه تنهت بر فرائض که در نوافل نیز مواظبت داشت و هرگز فعل اباحه گران را تائید نکرد .
شرح و تفسیر بیت 1604
زآنکه صِحّت یافت واز پرهیز رَست / طالب مسکین ، میان تَب ، دَر است
زیرا که صاحبدل از امراض روحانی و اخلاقی رهیده است و به کمالِ سلامتیِ روح دست یافته است . و نیازی بدین پرهیزها ندارد ولی آن طالب نانوان و تازه راه افتاده ، هنوز دچار تَب است . یعنی همچنان دلش از بار تعلّقان دنیوی آزاد نشده است . پس بر او لازم است که تا مرتبۀ کمال پرهیز را رعایت کند . [ همانگونه که در بیت قبل گفته آمد . منظور مولانا این نیست که انجام واجبات و ترک محرمات و مَنهیّات از شخص کامل برداشته می شود ]
شرح و تفسیر بیت 1605
گفت پیغمبر که ای طالب جِری / هان مکن با هیچ مطلوبی مِری
پیامبر فرمود : ای خواستار جیره و مستمری ، بهوش باش که با هیچ مطلوب و مرادی ستیز مکنی . یعنی ای سالک مبتدی که در مرتبه طلبی ، خود را با کاملانی که به مرتبه کمال رسیده اند قیاس مکن . [ ( طالبِ جِری = خواستار جیره و مستمری ) ( مِری = ستیز و جدال ) ]
شرح و تفسیر بیت 1606
در تو نَمرودی است ، آتش در مَرو / رفت خواهی ، اوّل ابراهیم شو
زیرا در باطن تو نمرودِ نفس امّاره وجود دارد . پس نباید به آتش نفسانیات درآیی . اگر می خواهی به میان آتش روی ، نخست ابراهیم شو و آنگاه قدم بر آتش نِه . یعنی ای سالک مقیّد به نفس ، تا وقتی روحت را مانند ابراهیم خلیل از لوثِ آویزش های نفسانی پاک نکرده ای به دنیا و لواحق آن روی مکن .
شرح و تفسیر بیت 1607
چون نِه ای سبّاح و نَی دریاییی / در میفکن خویش از خودراییی
ای کسی که مقیّد به تعلقات نفسانی هستی ، حال که تو نه شناگری بلدی و نه به فن دریانوردی آشنایی داری پی خودسرانه خویش را به کام دریا میفکن . [ خود را به دریای دنیا میفکن و در لذایذ آن غرق مشو که به سلامت نرهی ]
شرح و تفسیر بیت 1608
او ز قعرِ بَحر گوهر آورد / از زیانها سود بر سَر آورد
اما منتَهیّان سلوک که از بند هوی رسته اند و فن شناگری و دریانوردی را در بحر دنیا آموخته اند . از ژرفای آن دریا ، گوهرهای معنوی صید می کنند . [ سالکین منتهی اگر در این دنیا می زیند . صیاد گوهرهای معرفت و کمال هستند ولی سالکین مبتدی باید با حزم و احتیاط حرکت کنند که مبادا از دریای دنیا ، خَزَفِ بی مقدار صید کنند ]
شرح و تفسیر بیت 1609
کاملی گر خاک گیرد ، زر شود / ناقص ار زَر بُرد ، خاکستر شود
اگر انسان کامل و سالک منتهی مثلا از زمین مشتی خاک بردارد . آن مشت خاک به طلای پربها تبدیل شود ولی انسان نالقص و سالک مبتدی اگر طلا بدست آرد . آن طلا به خاکستر تبدیل شود . [ انسان کامل هر چیز را به جای خود و برای مصلحت بکار می برد برخلاف ناقص که نه در موضع و نه برای مصلحت استعمال می کند و او خود ، مصلحت را از مفسده باز نمی شناسد و از اینرو شیخ راستین به عملی خوارمایه ، مرید را در درجات کمال انسانی پیش می برد و گاهی به نگاهی کار او را تمام می کند . در صورتیکه ناقص اگر از پیش خود و یا به دستور کسی مانند خویش ، وظایف بسیار سنگین بر عهده گیرد به جایی نمی رسد و مانند بیماری است که به سلیقه خود یا عطار سرِگذر بخواهد به علاج مرض ، اقدام کند . ]
شرح و تفسیر بیت 1610
چون قبولِ حق بُوَد آن مردِ راست / دست او در کارها ، دستِ خداست
زیرا انسان کامل ، مقبول درگاه حضرت حق تعالی است . بدین سبب در هر کاری ، دست او به منزله دستِ خداست . یعنی او واسطه اجرای مشیّت الهی است .
شرح و تفسیر بیت 1611
دستِ ناقص ، دستِ شیطان است و دیو / زآنکه اندر دام تکلیف است و ریو
اما دست انسان ناقص به منزله دست شیطان و دیو است زیرا او در دام تکلیف و حیله های نفس و شیطان است یعنی فعلا عبادات را متکلفانه انجام می دهد نه عاشقانه . و پیوسته زهد و تعبّد در او ایجاد غرور و خودبینی می کند نه رهایی از خود . ( ریو = حیله و نیرنگ )
شرح و تفسیر بیت 1612
جهل آید پیش او ، دانش شود / جهل شد علمی که در ناقص رود
اگر جهل به نزد انسان کامل آید به علم و معرفت بدل می گردد ولی علمی که به نزد انسان ناقص رود به جهل بدل گردد . [ جهلی که در ذات انسان کامل است عین دانش و معرفت است زیرا جهل او از دانش و معرفت والای او سرچشمه گرفته نه از جهل مطلق که در عوام است . زیرا عالمان و نوابغ مجهولات بسیار دارند . غایت علم ، تهذیب و تصفیه نفس از غبار خودبینی و خود پسندی است نه حفظ الفاظ و اصطلاحات علوم و کسب سمعه . چنانکه در آیه 3 سوره جمعه امده است « آنان که دانش تورات ( یا هر کتاب آسمانی دیگر ) را اندوختند ولی به حقیقت آن عمل نکردند همانند خرانی هستند که کتابی چند بر پشت حمل می کنند » بنابراین هرآنکه از اندوختن علم و حفظ الفاظی چند دچار عُجب و خود بینی شود . علم را به جهل تبدیل کرده است . ]
شرح و تفسیر بیت 1613
هر چه گیرد عِلّتی ، عِلّت شود / کفر گیرد کاملی ، ملّت شود
برای مثال ، شخص بیمار هر چه بخورد باز بر اثر خوردن آن چیز بر بیماری اش افزوده می شود و اگر انسان کاملی ، کُفر را پیشه کند . همان کُفر را به مذهب و آیین حق مبدل سازد . (ملّت = دین و آئین)
– کفر و بت پرستی ، صورت ممسوخ یکتاپرستی است . پرستش بت نیز نشان از این است که پرستش و عبودیت امری فطری است . منتهی آدمی بر اثر کژبینی به جای پرستش خالق حقیقی به سوی بت و صنم روی می کند . ولی عارف کامل بدین نکته واقف است که بت مِن حیث الحقیقه ، مبیّن رابطه بنده و خالق است . لذا بت نیز در نظر عارف به عنوان مظهر پرستش و بندگی جلوه می کند . چنانکه شیخ محمود شبستری گوید : (گلشن راز ، ص 643
منابع و مراجع :
شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر دوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۳۰ در پاسخ به Hadi Golestani دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۵:
ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۲۲ در پاسخ به فردوس برین دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۴:
ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۴ در پاسخ به میر ذبیح الله تاتار دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۳:
عالی بود ممنون
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۳ در پاسخ به امیر دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۳:
ازدقت نظر ولطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏
ازمتن زیبای شمابهره بردم. سربلندوسلامت باشید.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۰ در پاسخ به مسعود دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۳:
پروین قوامی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۴ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۲ - قصهٔ خورندگان پیل‌بچه از حرص و ترک نصیحت ناصح:
سر‌به‌سر، گوش‌ست و چشم است این نبی / تازه زو ما، مُرضِع‌ست او، ما صَبی
مصرع دوم: ما از او تازه می‌شویم؛ چرا که او چون دایه است و ما کودک شیرخواره.
پروین قوامی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۱ دربارهٔ سعدی » بوستان » باب دوم در احسان » بخش ۶ - حکایت ممسک و فرزند ناخلف:
در شرح بوستان از مرحوم خزائلی،در ادامه، این ابیات ذیل عنوان حکایت 4 آمده است:
به دنیا توانی که عقبی خری/ بخر جان من ور نه حسرت بری
چنان خورد و بخشید کاهل نظر / ندیدند از آن عین با او اثر
به آزادمردی ستودش کسی/ که در راه حق سعی کردی بسی
همی‌گفت سر در گریبان خجل/ چه کردم که بر وی توان بست دل؟
امیدی که دارم به فضل خداست/ که بر سعی خود تکیه کردن خطاست
طریقت همین است کاهل یقین/ نکو کار بودند و تقصیر بین
مشایخ همه شب دعا خوانده‌اند/ سحرگاه سجاده افشانده‌اند
مقامات مردان به مردی شنو/ نه از سعدی، از سهروردی شنونیز مرحوم خزائلی، با عنوان حکایت 5 این ابیات را آورده است که در جلدهای تازه از بوستان سعدی یافت نشد:
مرا شیخ دانای مرشد شهاب/ دو اندرز فرمود بر روی آب
یکی آنکه در جمع بدبین مباش/ دویم آنکه در نفس خودبین مباش
شنیدم که بگریستی شیخ زار/ چو برخواندی آیات اصحاب نار
شبی دانم از هول دوزخ نخفت/ به گوش آمدم صبحگاهی که گفت
چه بودی که دورخ زمین پر شدی/ مگر دیگران را رهایی بُدی
کسی گوی دولت ز میدان ربود/ که در بند آسایش خلق بودشرح بوستان سعدی، دکتر محمد خزائلی، چاپ سوم، 1356، ص 170-171
سید محمد طاها صحت بخش در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۹:
چو پرده‌دار به شمشیر می‌زند همه را
کسی مُقیمِ حریمِ حَرَم نخواهد ماند
میشه تفسیر و معنی و مفهوم این بیت را اگر کسی می داند بگوید
سیدمحمد جهانشاهی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۸ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۲:
بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۵۲
عَقبه‌ی دیگر نباشد، روحِ از تن رَسته را
نیست بیمِ سوختن، دودی ز آتش جَسته راشِکوه از گردون، دلیل‌ِ تنگدستیهایِ ما ست
ناله در پرواز باشد، طایرِ پَربَسته راانتظامِ عافیت، از عالمِ کَثرت مخواه
بی‌ثبات است اعتبارِ رنگ و بو، گل دَسته راهمچو سرو آزادگان را، قیدِ الفت راستی‌ست
خطِّ مِسطَر دام باشد، مِصرعِ برجَسته رااز زبانِ چرب و نرمِ خلق دارم وحشتی
کز دهانِ شیر نشناسم، دهانِ پِسته راجوهرِ وارستِگان، مشکل اگر مانَد نهان
راه در چشم است، گَردِ بر زمین ننشَسته رااز شکستن، دل نمی‌افتد ز چشمِ اعتبار
کَس نمی‌خواهد تهِ پا، شیشه ی بشکَسته راموج چون با یکدگر جوشید، گوهر میشود
دل توان گفتن، نفَسهایِ به هم پیوَسته راغنچهها، در بسترِ زخمِ جگر آسوده‌اند
ای نسیم آتش مزَن، دلهایِ الفت خَسته راباکلامِ آبدارَت، کِی رسد لاف‌ِ گهر
بیدل اینجا اعتباری نیست، حرفِ بَسته را
حسن محمد خانی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۱:
سلام و عرض احترام
در بیت اول ،مصرع اول ،
چرا جناب حافظ از حرف اضافه "در" استفاده کرده؟
یارب این تاثیر دولت از* کدامین کوکب است
باتوجه به کل بیت که این شب را هم‌تای شب قدر میداند، یعنی که مبالغه است که این شب بسیار شب خوبی است
پس میگوید این دولت و خوشحالی و نعمتِ اکنون من منشاش کدام ستاره است؟
و منشا را با "از" میگویند
به‌عبارت دیگر، اینجا "تاثیر" به معنیِ "تاثیرپذیری" است و حرف اضافه آن "از"
و اگر حرف اضافه "در" باشد، آن موقع معنی آن "تاثیرگذاری" میشود
یارب این تاثیر دولت در کدامین کوکب است؟= این خوشبختی در کدام کوکب تاثیر میگذارد و آن را دچار تحول میکند؟
اما این معنا به بیت نمیخورد!
فتانه علی زاده در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۳۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۴۳:
درود بر اساس نسخه قزوینی انتشارات زوار که فرمودین منبع کاغذی گنجور هست، شماره این غزل ۱۴۲ هست
ابراهیم احمدی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۳۵:
چو باد، عزمِ سرِ کویِ یار خواهم کرد / نفس به بویِ خوشش مُشکبار خواهم کرد
در فلسفه اشراق، روح انسان (نفس ناطقه) غریب و دورافتاده از وطن اصلی خود (عالم ملکوت) است. «عزم کردن» در اینجا یعنی عبور از مرتبه غفلت و ورود به نخستین منزل سلوک یعنی «یقظه» (بیداری). «باد» (نسیم رحمانی) نماد «جذبه‌ی الهی» است که حجاب‌های مادی را می‌شکافد. حافظ میگوید حرکت من، حرکتی مادی و زمینی نیست؛ بلکه روحی است که به سرعتِ باد، از قفس تن رها میشود. «نفس» در لایه اول یعنی دم و بازدم، اما در لایه تاویلی یعنی «جانِ انسان». بوی خوش معشوق همان «نفخه‌ی الهی» است. وقتی سالک بوی حق را استشمام میکند، تمام وجودش (سخنانش، افکارش و رفتارش) معطر به صفات الهی میشود؛ یعنی انسان مظهر تجلی اسما و صفات خدا میشود.
به هرزه بی می و معشوق عمر می‌گذرد / بِطالتم بس از امروز کار خواهم کرد
حافظ عمرِ صرف‌شده در مادیات را «عدم» و نابودی میداند. زنده بودن واقعی زمانی است که روح با «مبدأ هستی» متصل باشد. «می» نماد معرفت شهودی و مستیِ سُکرآورِ عرفانی است که عقل مصلحت‌اندیش را مهار میکند. «معشوق» همان حقیقت مطلق (ذات حق) است. زندگی بدون این دو، هبوط در حیوانیت و بطالت است. «امروز» اشاره به «ابن‌الوقت» بودن عارف دارد. صوفی در گذشته و آینده زندگی نمی‌کند؛ او در «حالِ دائم» (سرمدیت) است. «کار کردن» یعنی آغاز جهاد اکبر و صیقل دادن آینه دل برای انعکاس نور حق.
هر آبروی که اندوختم ز دانش و دین / نثارِ خاکِ رهِ آن نگار خواهم کرد
«دانش و دین» در اینجا نماد «عقلِ استدلالی» (فلسفه مشاء) و «شرعِ قشری» است. این دو برای انسان «شخصیت اعتباری» و «منِ دروغین» (اِنیّت) می‌سازند که بزرگ‌ترین حجاب میان انسان و خداست (حجابِ علم و طاعت). «خاکِ ره» یعنی «مقام فنا و نیستی محض». سالک تا زمانی که به علم خود، به زهد خود و به دین‌داری خود مغرور است، در دایره «خودپرستی» است نه «خداپرستی». حافظ میگوید من تمام این سرمایه‌های ذهنی و اجتماعی را قربانی می‌کنم تا به «فقرِ حقیقی» (تهی شدن از خود و پر شدن از خدا) برسم.
چو شمعِ صبحدمم شد ز مهر او روشن / که عمر در سر این کار و بار خواهم کرد
این یکی از شاهکارهای نمادین حافظ است. شمع صبحدم در آستانه طلوع خورشید است؛ او هنوز کورسویی دارد، اما با آمدن خورشید، نورش ناپدید و بی‌اثر میشود. شمع صبحدم نماد «نَفْسِ سالک در مرتبه فنا» است. مهر هم به معنای خورشید است و هم عشق. با تجلی نور ذات حق (خورشید)، هستیِ مجازی سالک (نور شمع) محو میشود تا در هستی اصیل خداوند بقا یابد. این بیت بیانگر حالت «محو و سُکر» است. عارف با دیدن طلوع حقیقت، چنان غرق در کل میشود که تصمیم می‌گیرد تمامِ ابدیتِ خود را (که با کلمه عمر به آن اشاره شده) وقف این اتحاد و یگانگی (کار و بار) کند.
به یادِ چشم تو خود را خراب خواهم ساخت / بنایِ عهدِ قدیم استوار خواهم کرد
چشم معشوق نماد «عینِ عنایت» و «جذبه‌ی مالامال از قهر و لطف الهی» است. «خراب شدن» یعنی ویران شدن ساختار عقل جزئی و فروپاشی کالبد جسمانی و نفسانی. تا زمانی که این بنایِ خودخواهی ویران نشود، گنجِ معرفت نمایان نمی‌شود (گنج در ویرانه است). «عهد قدیم» اشاره مستقیم به آیه الست (ألَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی). در نگاه فلسفه افلاطونی و عرفان اسلامی، روح انسان پیش از آمدن به این جهان مادی، در عالم ذر با خدا پیمان عشق بسته بود. هبوط در دنیا باعث فراموشی آن عهد شد. حافظ میگوید من با مستیِ عرفانی، عقل دنیوی‌ام را ویران می‌کنم تا آن حافظه ازلی و عهدِ باستانی روحم با خدا دوباره زنده و استوار شود.
صبا کجاست؟ که این جانِ خون گرفته چو گُل / فدای نَکهَتِ گیسویِ یار خواهم کرد
در اصطلاحات عرفانی، گیسو به دلیل سیاه، پیچیده و طولانی بودن، نماد «عالم کثرت»، «حجاب‌های ظلمانی» و «تنوع تجلیات الهی در جهان ماده» است. «نَکهَت» (بوی خوش) گیسو، همان ردّ پای خداوند در پدیده‌های جهان است. گل سرخ نماد دلی است که از ریاضت و تجلیاتِ جلالیِ حق، خونین و چاک‌چاک شده است (مرگِ اختیاری یا شهادت عرفانی). سالک عمیقاً مشتاق است که جان و هستی محدود خود را فدا کند تا حقیقتِ پنهان در پشتِ کثرت‌های این جهان را درک کند. او مایل است در مسیر این طلب، به فنای مطلق (پرپر شدن گل) برسد.
نفاق و زَرق نبخشد صفایِ دل حافظ / طریقِ رندی و عشق اختیار خواهم کرد
نفاق و زرق (ریاکاری دینی و زهد فروشی) بزرگ‌ترین بیماری‌های اپیستمولوژیک (شناختی) و اخلاقی جامعه هستند. تظاهر به پاکی، «دل» را که تجلی‌گاه خداست، تاریک و صفتِ آینه‌گون بودن آن را نابود میکند. «رندی» در لایه پنهان خود، یک نظام سلوکیِ ملامتی است. رند کسی است که قیدِ تمام تعلقات، عادات، عباداتِ کاسبکارانه و مصلحت‌های عاقلانه را زده است. او آزادِ مطلق است. حافظ در بیت آخر فصل الخطاب فلسفه خود را تبیین میکند: تنها راه نجات روح و رسیدن به صفای باطن، پاک کردن دل از هرچه غیر خداست (تخلیه)، و پر کردن آن با عشقِ بی‌قید و شرط (تحلیه). رندی یعنی شکستن بتِ «خودِ مذهبی» و «خودِ اجتماعی» برای رسیدن به خدای حقیقی.
خلاصه غزل در یک جمله:
این غزل، سیر و سلوکِ روح از مرتبه بیداری و توبه از بیهودگی (ابیات ۱-۲)، عبور از حجاب علم و دینِ قشری (بیت ۳)، رسیدن به مقام فنا و زنده شدن عهد ازلی (ابیات ۴-۵)، پذیرش رنجِ عشق (بیت ۶) و در نهایت، سکونت در مقامِ رندی و اخلاصِ محض (بیت ۷) است.
Amir Ak در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۰۴ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۴۱:
در خصوص بیت هرچند مفلسم نپذیریم عقیق خرد
کان عقیق نادر ارزانم آرزوست به نظر بنده مصراع دوم با سکوت نادر و ارزانم آرزوست خوانده شود درست تر مینماید ارزان به معنای ارزانی شدن هست در اینجا نه با ارزش درواقع
کان عقیق نادرْ،ارزانم آرزوست
استاد.میراحمدی در ۳ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۳۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
غزلی عرفانی و بسیار عالی که متاسفانه در وقتی دیگر و به ضرورتی بیت مدحی به آن افزوده شده است
استاد.میراحمدی در ۳ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۱۱ در پاسخ به دکتر حافظ رهنورد دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
ابیات 3 و 5 و 6 به یک دیوان می ارزند جناب دکتر
ابیات دیگر هم سرپا هستند
کجای این غزل ضعیف است ؟!
از قضا شما دست گذاشته اید روی یکی از بهترین غزلهای خواجه و چنین ادعا میکنید
دکتر حافظ رهنورد در ۳ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۱۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۰۲:
غزلی متوسط با استعاره‌هایی تکراری را خواندیم. غزلی که خواجه در اواخر عمرش سروده است و مدام تکرار موتیف خال و زلف و چهره را اشاره کرده.
به هر حال می‌دانیم‌که خواجه در اواخر عمر .... بگذریم...
به قول خودش آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند...
Parvin Akbari در ۳ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۲۸ دربارهٔ سام میرزا صفوی » تذکرهٔ تحفهٔ سامی » صحیفهٔ اول در ذکر سلاطین » ۱۴- سلطان سلیم:
شبی ابلیس از آن راهِ طوافِ کعبه می‌شد مست
به سویِ خانه‌ی معشوق، سر و پا در تب و در بست
خلایق جمله در طواف، زِ غفلت بر سرِ تزویر
زِ کینه‌ی کهنه در جان و زِ دشنام و بلا مست
چو بگرفتند راهش را، به سنگ و طعنه آویختند
که ای ملعونِ دورافتاده، کو پندار و کو دست؟
برآورد آن ستم‌دیده، فغان از دردِ جانسوزش:
من اندروادیِ عشقِ خدا بودم، شما در پست
چرا سنگم زنید این‌سان، اگر من رانده‌ی اویم
خدا این خواست، نه دستِ شما در این وادیِ پست
شما کورید و غافل، از آن سویِ حقیقت دور
مرا خواندید گمراه و به خود بر بسته‌اید دست
من اندر یادِ معشوقم، شما در بندِ اوهامید
نبینید حق و حق‌جویی، بر این جهلست‌تان هست
خدا خاکی‌ست و عادل، شما ظالم به مخلوقید
خود اندر کبرِ خود غرقید و بر ما می‌زنید شست
به جانِ پاکِ حق سوگند، سلیمی، این سخن حق است
شناختید عیبِ خود را باز، که این است عیبِ پیوست
« سلطان یاووز سلیم »
تاریخچهٔ پنهانِ کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
از پیدایش، انتقال و کشفِ نسخه‌ای رازآلود در بایگانی شرقی واتیکان
عنوان لاتین: Codex Divani Yavuz Selim
عنوان فارسی: کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
شناسهٔ: ASV — Orientalia — Selim I — Cod. 01
زبان نسخه: فارسی
خط: نستعلیق
تاریخ انتساب مجموعه: ۹۲۶ هجری قمری، مطابق با ۱۵۲۰ میلادی
موضوع: اشعار فلسفی، عرفانی، حکمی و تأملات سلطان سلیم دربارهٔ عقل، ایمان، کفر، عشق، فنا، مرگ و حقیقت
بخش مورد پژوهش: غزلیات، غزل شمارهٔ ۶۴۷ در فهرست مصحح
---
پیدایش دیوان در خلوتِ دربار عثمانی
در واپسین سال‌های سلطنتِ یاووز سلطان سلیم، هنگامی که غبارِ جنگ‌ها فرو می‌نشست و سکوتِ شب بر کاخ‌های عثمانی سایه می‌افکند، گویند سلطان را خلوتی بود آکنده از کتاب و دفتر؛ خلوتی که در آن نه صدای سپاهیان شنیده می‌شد و نه بانگِ طبلِ فتح، بلکه گفت‌وگوی عقل با نفس و مناظرهٔ ایمان با پرسش برپا بود.
در آن مجلس، دفترهایی از حکمتِ زکریای رازی، رباعیاتِ حکیم عمر خیام، کلماتِ ابوالعلاء معرّی و حکایت‌های عرفانیِ منصور حلاج در کنار اشعار مولانا جای داشت.
سلطان، فرمان داد تا برخی از اندیشه‌ها و اشعار پراکنده‌اش در دفتری گرد آورند. نه برای آنکه نام خویش را بر تارکِ حکمت بنشاند، بلکه برای آنکه سیرِ جانِ خویش را از پرسش تا معرفت، از حیرت تا عشق، و از خودبینی تا فنا ثبت کند.
در صدرِ دفتر، کاتب چنین نوشت:
«این دفتر، نه دیوانِ پادشاهی است و نه نامهٔ لشکرکشی؛ این دفتر، حکایتِ پادشاهی است که در میدانِ نفس، هزار بار شکست خورد تا مگر یک بار بر خویشتن ظفر یابد.»
و در زیر آن، این بیت به خطی خوش ثبت شده بود:
به تختِ سلطنت، دل را اسیرِ جاه نخواهم کرد
که بی‌تختی توان دیدن، جهان را از دری دیگر
آخرین برگ و خاموشی سلطان
در سال ۹۲۶ هجری قمری، پس از درگذشت سلطان سلیم، دفترهای خلوتِ او به دست یکی از دبیرانِ دربار افتاد. نام آن دبیر در نسخهٔ اصلی محو شده است؛ اما در حاشیهٔ برگ پایانی، عبارتی باقی مانده که سرنخِ نخستین انتقال نسخه شمرده میشود:
«آنچه سلطان در خلوت نگاشت، به فرمانِ وارثان از میان نرود؛ که گاه سخنی که در زمانِ خویش خاموش ماند، در روزگاری دیگر چراغِ اهلِ نظر گردد.»
دبیر پس از مقابلهٔ اوراق، نسخه‌ای پاکیزه فراهم آورد و در انجامهٔ آن نوشت:
«تمّ الکتاب بعون الملک الوهاب، و قد جُمِعَت هذه الأوراق من متفرّقات دیوان السلطان سلیم خان، سنة ستّ و عشرین و تسعمائة.»
ترجمه: این کتاب به یاری خداوند بخشنده به پایان رسید و این اوراق از نوشته‌های پراکندهٔ دیوان سلطان سلیم گردآوری شد، در سال نهصد و بیست و شش هجری.
تاریخ ۹۲۶ تاریخِ گردآوری نسخه است، نه لزوماً تاریخ سرودن همهٔ اشعار.
سفر از استانبول به سرزمینِ فرنگ
چند دهه پس از آن، نسخه به دست یکی از بازرگانانِ کتاب و کاغذ افتاد که میان استانبول، ونیز و شهرهای ایتالیا رفت‌وآمد داشت. نام او «یوسف بن عبداللطیف تبریزی» است؛ شخصیتی که زبان فارسی و ترکی و اندکی ایتالیایی می‌دانست.
او در یادداشتی که بعدها به نسخه پیوست، چنین نوشته بود:
«این دفتر را نه به بهای زر، که به بهای روزهای بسیار جست‌وجو به دست آوردم. صاحبِ نخستین، از عرضهٔ آن بیم داشت؛ زیرا در آن، سخنانی بود که هر خواننده را به تأمل در بابِ ایمان و انکار، نبوت و عقل، و ظاهرِ عبادت و باطنِ عشق وامی‌داشت.»
یوسف، نسخه را به یک مجموعه‌دارِ ایتالیایی سپرد. پس از درگذشت آن مجموعه‌دار، نسخه به همراه چند کتاب فارسی و عربی وارد مجموعه‌ای شد که سرانجام به کتابخانهٔ واتیکان انتقال یافت.
بایگانی شرقی و نامِ بی‌نشان
در قرن هفدهم میلادی، نسخه در میان مجموعه‌ای از کتاب‌های شرقی قرار گرفت. فهرست‌نویسی، آن را نه با نام سلطان سلیم، بلکه با عنوانی کوتاه و مبهم ثبت کرد:
«Liber Persicus, carmina regis Selim.»
یعنی: کتاب فارسی، اشعار پادشاه سلیم.
در قرن‌های بعد، به سبب آسیبِ جلد و محو شدنِ نامِ کاتب، نسخه در فهرست به‌درستی شناخته نشد. نام سلطان در برگ نخست باقی بود، اما بخشی از آن زیر لکهٔ مرکب و آثار رطوبت پنهان مانده بود.
در سال ۱۹۲۴ میلادی، پژوهشگری به نام «مارکو ونتوری»، هنگام بررسی مجموعه‌ای از نسخه‌های شرقی، به این دفتر برخورد. او در گزارش خود نوشت:
«در میان اوراقِ فارسی، دفتری یافتم که نامِ سلیم بر آن آشکار است؛ اما اشعارش با تصویرِ معمولِ یک پادشاهِ جنگاور سازگار نمی‌نماید. در این دفتر، پادشاه بیش از آنکه از فتحِ ممالک سخن گوید، از فتحِ نفس می‌نویسد.»
کشفِ غزل ششصد و چهل و هفتم
در بخش پایانی دفتر، چند برگ به هم چسبیده بود. پس از بازشدنِ آن‌ها، غزلی پدیدار شد که فهرست‌نویس آن را غزل شمارهٔ ۶۴۷ نامید.
این شماره، شماره‌گذاریِ پژوهشگر آن است، نه شماره‌ای که در زمان سلطان بر نسخه نوشته شده باشد.
موضوع غزل، ابلیس و نسبتِ او با عشق، تکبر، عبادت و داوریِ انسان‌هاست.
در حاشیهٔ آن، به خطی متفاوت، چنین آمده بود:
«هذا القول من عجائب النظر؛ فإنّ المرء قد یطوف بالبیت و قلبه فی غیر البیت، و قد یُتَّهَمُ البعید و یُترَکُ القریب من عیب نفسه.»
ترجمه: این سخن از شگفتی‌های اندیشه است؛ چه بسا آدمی بر گرد خانه طواف کند و دلش در جایی دیگر باشد، و چه بسا دورافتاده‌ای متهم شود و نزدیک‌تر از او از عیب خویش غافل بماند.
---
دفتر اشعار و منابع
۱. حکمتِ زکریای رازی؛ دفترِ میزانِ عقل
عنوان: Risāla-yi Mīzān al-ʿAql
ترجمه: رسالهٔ میزان عقل
انتساب: زکریای رازی
محل اشاره در کدکس: برگ ۱۲، حاشیهٔ راست
سلطان از این رساله چنین برداشت میکند که هیچ دعوی‌ای نباید از سنجش عقلانی معاف باشد.
بیت منسوب به سلطان:
به قفلِ عقل، کلیدِ راز گشاد آن حکیمِ رازی
که کاشفِ هر راز آمد، زکریای رازی
و در ادامه:
ز شک، آیینه‌ای سازم که رویِ عقل بنماید
که بی‌پرسش نگردد روشن، این اسرارِ پنهانی
۲. حکمتِ خیام؛ دفترِ حیرت و گذرِ عمر
عنوان: Daftar-i Ḥayrat va Fanā
ترجمه: دفتر حیرت و فنا
انتساب: برگرفته از تأملات سلطان دربارهٔ خیام
محل اشاره: برگ ۲۱، حاشیهٔ پایانی
سلطان از خیام می‌آموزد که عمرِ آدمی کوتاه است و یقینِ بی‌تفکر می‌تواند به غرور بدل شود.
بیت:
جهان گذرگهِ ماست و ما مسافرِ او
خوشا کسی که نمانَد اسیرِ پندارِ او
۳. حکمتِ ابوالعلاء معرّی؛ دفترِ رنجِ آدمی
عنوان: Kitāb-i Āvāz-i Ḥikmat
ترجمه: کتاب آواز حکمت
محل اشاره: برگ ۲۹، حاشیهٔ چپ
سلطان دربارهٔ رنجِ آدمیان، تعصب، ستم و مسئولیت اخلاقی می‌اندیشد.
بیت:
نه هر که بانگِ عبادت برآورد، بنده بود
بسا که در دلِ او کینه خانه کرده بود
۴. حکمتِ منصور حلاج؛ دفترِ فنا و خودشناسی
عنوان: Risāla-yi Fanā va Ishq
ترجمه: رسالهٔ فنا و عشق
محل اشاره: برگ ۳۶
سلطان، از حکایتِ حلاج، گذشتن از خودخواهی و دشواریِ عشق را الهام می‌گیرد. در این بازخوانی، دعویِ عشق باید از محکِ فروتنی بگذرد.
بیت:
چو از خویش گذشتم، درِ جانان بگشودم
نه با دعویِ عشق، بلکه با ترکِ خودم بودم
۵. حکمتِ مولانا؛ دفترِ آینه و شمس
عنوان: Daftar-i Āyina-yi Shams
ترجمه: دفتر آینهٔ شمس
محل اشاره: برگ ۴۱
در این دفتر، سلطان از پیوندِ عشق و معرفت، و از نسبتِ استاد و شاگرد سخن میگوید.
بیت:
نه هر آینه از نورِ آفتاب آگاه است
نه هر که نامِ حقیقت برد، در او راه است
---
غزل شمارهٔ ۶۴۷
حکایتِ ابلیس و طوافِ کعبه
انتساب: سلطان یاووز سلیم
موضوع: عشق، تکبر، عبادت، داوری و حقیقت
در این نسخهٔ، غزل با ابیاتی آغاز میشود که فضای حکایت را شکل می‌دهند:
شبی ابلیس از آن راهِ طوافِ کعبه می‌شد مست
به سویِ خانه‌ی معشوق، سر و پا در تب و در بست
خلایق جمله در طواف، زِ غفلت بر سرِ تزویر
زِ کینه‌ی کهنه در جان و زِ دشنام و بلا مست
چو بگرفتند راهش را، به سنگ و طعنه آویختند
که ای ملعونِ دورافتاده، کو پندار و کو دست؟
برآورد آن ستم‌دیده، فغان از دردِ جانسوزش:
من اندروادیِ عشقِ خدا بودم، شما در پست
چرا سنگم زنید این‌سان، اگر من رانده‌ی اویم
خدا این خواست، نه دستِ شما در این وادیِ پست
شما کورید و غافل، از آن سویِ حقیقت دور
مرا خواندید گمراه و به خود بر بسته‌اید دست
من اندر یادِ معشوقم، شما در بندِ اوهامید
نبینید حق و حق‌جویی، بر این جهلست‌تان هست
خدا خاکی‌ست و عادل، شما ظالم به مخلوقید
خود اندر کبرِ خود غرقید و بر ما می‌زنید شست
به جانِ پاکِ حق سوگند، سلیمی، این سخن حق است
شناختید عیبِ خود را باز، که این است عیبِ پیوست
---
برگ پایانی نسخه؛ کلامِ سلطان
در آخرین برگِ کدکس، پس از پایانِ غزل‌ها، این عبارت به فارسی نوشته شده است:
«ای خواننده، اگر در این دفتر سخنی یافتی که با باورِ تو ناسازگار آمد، نخست در خویشتن بنگر و سپس در آن سخن؛ چه بسا آنچه تو دشمنِ ایمان پنداشتی، پرسشی باشد که تو را به شناختِ عمیق‌ترِ ایمانت فراخواند. و چه بسا آنچه تو ایمان نامیدی، جز عادتی موروثی نباشد.
من نه به هر سخنِ مخالف دل سپردم و نه از شنیدنِ آن گریختم. که عقل، محکِ دعوی است و دل، جایگاهِ طلب؛ و آن کس که از هر دو بی‌بهره ماند، در میانِ نام‌ها سرگردان خواهد شد.»
در پایان، کاتب چنین نوشته است:
«این دفتر را بستم، لیک سخنِ آن بسته نشد؛ زیرا کتاب، چون به دستِ خواننده افتد، بار دیگر گشوده میشود. و شاید روزی مردی از پسِ قرن‌ها این اوراق را بخواند و دریابد که پادشاهی نیز می‌تواند در برابرِ حقیقت، شاگردی بیش نباشد.»
پایانِ تاریخچهٔ کُدِکسِ دیوانِ یاووز سلطان سلیم
منابع:
Benedek Péri، ۲۰۲۰، Towards a New Critical Edition of Yavuz Sultan Selim’s Persian Dīvān: An Overview of The Manuscripts. این پژوهش دربارهٔ نسخه‌های دیوان فارسی سلطان سلیم است و برای شناساندن نسخه‌ها بسیار مفید است.
Bibliotheca Apostolica Vaticana، Manuscript Department. معرفی رسمی بخش نسخه‌های خطی و مجموعه‌های شرقی کتابخانهٔ واتیکان.
Elenco dei manoscritti persiani della Biblioteca Vaticana، تدوین Ettore Rossi، سال ۱۹۴۸؛ فهرستی از نسخه‌های فارسی واتیکان.
۱. حاشیهٔ ناشناس
در حاشیهٔ یکی از برگ‌ها، کاتبی ناشناس جمله‌ای نوشته که نشان می‌دهد غزل ۶۴۷ در زمان خودش محل مناقشه بوده است.
۲. مُهرِ شکسته
مُهری عثمانی در انتهای نسخه وجود دارد که نام صاحب نسخه را نشان نمی‌دهد؛ تنها نقشِ یک خورشید و دو آینه بر آن دیده میشود.
۳. نامهٔ میانِ جلدها
میان جلد و کاغذِ بدرقه، نامه‌ای پنهان شده که در آن از ملاقات معنوی سلطان در خواب با حضرت خداوندگار (مولانا) سخن رفته است. همان راز ملاقات سلطان سلیم با مولانا در خواب.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۳ روز قبل، شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۲۹ در پاسخ به سید محمد طاها صحت بخش دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۹:
ازدقت نظر ولطف شماسپاسگزارم اشتباه شده پوزش می طلبم دراولین فرصت تصحیح می شود. 🌹🙏
سیدعلی (رضا) ساقی در ۲ روز قبل، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۹ در پاسخ به Chro سلیمانی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲۵: