گنجور

حاشیه‌ها

ابراهیم احمدی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۲۵ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۴۱:

پردۀ اول: رازِ آفرینش و دردِ جدایی (ابیات ۱ و ۲)
میل بین کآن سروبالا می‌کند / سرو بین کآهنگ صحرا می‌کند
میل از این خوشتر نداند کرد سرو / ناخوش آن میل‌ است کز ما می‌کند
معنای پشت پرده (چرا جهان به وجود آمد؟): در عرفان و فلسفۀ اشراق، یک پرسش بنیادین وجود دارد: اگر خدا کامل و بی‌نیاز بود، چرا جهان را آفرید؟ پاسخ این است: «میل به دیده شدن». زیباییِ مطلق (سرو بالا) نمی‌تواند در خلوتِ خودش بماند؛ او میل دارد خودش را در آیینه‌ای ببیند. پس «آهنگ صحرا» می‌کند. صحرا در اینجا فقط بیابان نیست؛ صحرا یعنی «کثرت» و «جهانِ مادی» که بی‌انتهاست و پر از موجودات مختلف.
تلۀ روانیِ انسان (ناخوش آن میل است کز ما می‌کند): چرا سعدی می‌گوید «میلِ دوری از ما ناخوش است»؟ در اینجا زبانِ «ایگو» (منِ خودخواه) را می‌شنویم. انسان وقتی با رنج، تنهایی یا سکوتِ خدا مواجه می‌شود، فکر می‌کند خدا قهر کرده یا دور شده است. در حالی که در فلسفۀ عرفانی، «فراق» (دوری) یک توهمِ ذهنی است که برای به حرکت درآوردنِ انسان طراحی شده. اگر معشوق همیشه در دسترس بود، انسان هرگز رشد نمی‌کرد و به دنبال حقیقت نمی‌رفت. این دوری، موتورِ محرکِ تکاملِ روح است.

 

پردۀ دوم: بزرگ‌ترین توهمِ بشر و رازِ آیینه (ابیات ۳ و ۴)
حاجت صحرا نبود آیینه هست / گر نگارستان تماشا می‌کند
غافلست از صورت زیبای او / آن که صورت‌های دیبا می‌کند
معنای پشت پرده (جهانِ بیرون فقط یک پردۀ نمایش است): «نگارستان» در فرهنگ قدیم به بت‌خانه یا نقاش‌خانۀ مانی (پیامبر نقاش) می‌گفتند که پر از عکس‌های رنگارنگ بود. سعدی می‌گوید: ای حقیقتِ مطلق، تو برای تماشای زیبایی‌هایت نیازی به چرخیدن در این دنیای شلوغ و پرزرق‌وبرق (صحرا) نداری؛ آیینه اینجاست! آیینه چیست؟ آیینه، «آگاهیِ خالصِ انسان» است. در فلسفۀ وحدت وجود، کلِ کهکشان‌ها و طبیعت، تکه‌تکه‌هایِ پراکندۀ زیباییِ خدا هستند؛ اما قلبِ انسانِ بیدار تنها جایی است که تمامِ این زیبایی‌ها به صورت یکجا و زنده در آن منعکس می‌شود.
فاجعۀ غفلت (صورت‌های دیبا): «دیبا» پارچۀ ابریشمیِ بسیار گران‌بها و نقش‌دار است. انسانِ امروزی و دیروزی، درگیرِ «صورت‌های دیبا» است؛ یعنی ثروت، زیباییِ ظاهری، مقام، تایید دیگران و لذت‌های زودگذر. سعدی یک ضربۀ فلسفی می‌زند: کسی که به نقاشیِ روی پارچه خیره شده، از نقاشِ اصلی غافل است. تمام رنج‌های بشری از اینجاست که ما به جای جست‌وجوی «منبعِ نور» (درونِ خودمان)، به دنبالِ گرفتنِ «سایه‌ها» (چیزهای بیرونی) می‌دویم.

 

پردۀ سوم: مرگِ «منِ دروغین» و شکستنِ نقاب‌ها (ابیات ۵ و ۶)
من هم اول روز دانستم که عشق / خون مباح و خانه یغما می‌کند
صبر هم سودی ندارد کآب چشم / راز پنهان آشکارا می‌کند
معنای پشت پرده (چرا حقیقت ترسناک است؟): مردم فکر می‌کنند عشق یا معنویت یعنی آرامش و خوشحالی! سعدی می‌گوید این دروغ است. «عشقِ حقیقی» مثل یک ارتشِ غارتگر است. خانه یغما می‌کند: «خانه» نمادِ امنیتِ کاذبِ ماست؛ باورهایی که با آن‌ها بزرگ شده‌ایم، غرور، آبرو، حسابِ بانکی، و تصویرِ خوبی که از خودمان در ذهن دیگران ساخته‌ایم. حقیقت وقتی وارد زندگی می‌شود، تمامِ این‌ها را به تاراج می‌برد تا تو را سبک و خالی کند. خون مباح می‌کند: در فقه، «مباح شدن خون» یعنی کشتنِ کسی که مجازاتش مرگ است و کسی حقِ قصاص ندارد. در عرفان، این یعنی «مرگِ ارادی» (فنا). باید تمامِ خواسته‌هایِ خودخواهانۀ تو بمیرد تا «خودِ واقعی‌ات» متولد شود.
فروپاشیِ کنترل (آب چشم و راز پنهان): انسانِ مدرن سعی می‌کند با «صبر» و «تظاهر» (نقابِ اجتماعی) نشان دهد که همه‌چیز تحت کنترل است. اما در برخورد با حقیقتِ مطلق، سیستمِ دفاعیِ ذهن از کار می‌افتد. «آب چشم» نمادِ ذوب شدنِ یخِ غرور است. اشک، اعترافِ ناخودآگاهِ روح است به اینکه: «من عاجزم، من هیچ‌کاره‌ام و تمامِ این قدرت‌نمایی‌هایم دروغ بود.»

 

پردۀ چهارم: کیمیاگریِ رنج و رسیدن به «بی‌ذهنی» (ابیات ۷، ۸ و ۹)
گر مراد ما نباشد گو مباش / چون مراد اوست، هِل تا می‌کند
یار زیبا گر بریزد خون یار / زشت نتْوان گفت زیبا می‌کند
سعدیا بعد از تحمل چاره نیست / هر ستم کآن دوست با ما می‌کند
این سه بیت، اوجِ فلسفۀ رهایی از رنج در ادبیات جهان است. بیایید ببینیم چه اتفاقی در ذهنِ شاعر افتاده است:
ریشۀ تمامِ بدبختی‌های انسان در یک کلمه است: «مرادِ من» (انتظارِ من از جهان). ما می‌خواهیم جهان طبقِ میلِ ما بچرخد و وقتی نمی‌چرخد، رنج می‌کشیم. سعدی به نقطۀ صفرِ تسلیم می‌رسد: «هِل تا می‌کند» (رها کن بگذار کارش را بکند). این تسلیم، ضعف و تنبلی نیست؛ بلکه هم‌سو شدن با جریانِ کلِ هستی است. مثل شناگری که به جای جنگیدن با موجِ اقیانوس، خودش را روی آب رها می‌کند تا موج او را به ساحل ببرد.
فراتر از خوب و بد (زشت نتوان گفت زیبا می‌کند): ذهنِ انسان همه‌چیز را دو قطبی می‌بیند: لذت = خوب / درد = بد. اما از نگاهِ هستی (مطلق)، هیچ‌چیز «بد» وجود ندارد. اگر جراح شکمِ بیمار را پاره می‌کند، این کار در ظاهر «ریختنِ خون» و «زشت» است، اما در باطن، نجاتِ جانِ او و «زیبا» است. وقتی انسان به این بینش برسد، حتی بزرگ‌ترین مصیبت‌های زندگی (که از سمت دوست/هستی می‌رسد) را دیگر «ستم» نمی‌بیند، بلکه آن را جراحیِ لازم برای رشدِ روحش می‌داند.
تحملِ آگاهانه (بعد از تحمل چاره نیست): «تحمل» در اینجا به معنای دندان روی جگر گذاشتنِ با حرص و جوش نیست؛ به معنای «ظرفیت پیدا کردن» است. ظرفِ کوچک با یک قطره جوهر سیاه می‌شود، اما اقیانوس با هزاران بشکه جوهر هم رنگ عوض نمی‌کند. سعدی می‌گوید: ای روحِ من، چاره‌ای نداری جز اینکه ظرفیتت را مثل اقیانوس بزرگ کنی تا دردهای هستی نتوانند تو را بشکنند.

 

پردۀ پنجم: قانونِ جاذبۀ روح (بیت ۱۰)
تا مگس را جان شیرین در تنست / گرد آن گردد که حلوا می‌کند
معنای پشت پرده (چرا ما محکوم به جست‌وجوی حقیقت هستیم؟): سعدی در بیت آخر، تمامِ بحث‌های فلسفی را کنار می‌گذارد و یک قانونِ قطعیِ طبیعت را رو می‌کند. چرا مگس دور حلوا می‌چرخد؟ آیا مگس کلاسِ فلسفه رفته؟ آیا تصمیم گرفته عاشق شود؟ نه! این در ذات و ساختارِ وجودیِ اوست. مگس نمادِ کوچک‌ترین و حقیرترین شکلِ حیات است و حلوا نمادِ خالص‌ترین لذت و شیرینیِ وجود (حقیقت/خدا). سعدی می‌گوید: ای انسان، چه بخواهی و چه نخواهی، تا زمانی که نفَس می‌کشی، در دی‌ان‌ایِ روحِ تو حک شده که به دنبالِ «کمال» و «حقیقت» بگردی. حتی کسانی که به دنبالِ پول، قدرت یا اعتیاد می‌روند، در واقع در حالِ دویدن به دنبالِ «شیرینیِ حقیقت» هستند، اما آدرس را اشتباه رفته‌اند و به جای حلوا، دورِ سراب می‌چرخند! روحِ انسان تا به منبعِ اصلی نرسد، آرام نخواهد گرفت.

 

خلاصۀ کلِ ماجرا در یک جمله:
این شعر داستانِ «پوست‌اندازیِ روح» است: انسان اول خیال می‌کند خدا در بیرون است و باید او را به دست بیاورد (بیت ۱ تا ۴)؛ بعد می‌فهمد برای رسیدن به حقیقت، باید تمامِ غرور و خواسته‌هایِ شخصی‌اش نابود شود (بیت ۵ و ۶)؛ وقتی از خواسته‌هایش دست می‌کشد، دردهای زندگی برایش تبدیل به زیبایی می‌شود (بیت ۷ تا ۹)؛ و در نهایت می‌فهمد که این جست‌وجو انتخابِ او نبوده، بلکه طبیعتِ ابدیِ روحِ اوست (بیت ۱۰).

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۲ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۱:

بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۱
        
نیست خاکسترِ ما، شعله‌صفت بَستَرِ ما
رنگِ آرام برون تاخته،  از پیکرِ ما

ناله‌ها، در شکنِ دام خموشی داریم
خفته پرواز، در آغوشِ شکستِ پَرِ ما

اشکِ شمعیم، که از خجلتِ اظهارِ نیاز
با عرَق می‌چکد از جِبههٔ خود، گوهرِ ما

معنی آبلهٔ بسته‌ به‌ خون‌ِ جگریم
بی‌تأمّل نگذشته‌ست‌، کَسی از سَرِ ما

بس‌که مخمورِ تمنّایِ تو رفتیم چو صبح
گلِ خمیازه توان چید، ز خاکسترِ ما

بی‌ جمالَت، به لباسِ مژهٔ  اشک‌آلود
می‌کند روزْ سیه‌، گریه به چشمِ تَرِ ما

در مقامی که سخن آینه‌پردازِ دل‌ است
چون خموشی نفسِ سوخته شد، جوهرِ ما

معنیِ سرخطِ پیشانیِ ما نتوان خواند
چون شرر گم شده در سنگ، پیِ اخترِ ما

کینهٔ ما، اثرِ جنبشِ مژگان دارد
نخلیده‌ست مگر در دلِ خود، نِشتَرِ ما

یک‌قلم، نسخهٔ وارستگیِ آینه‌ایم
هیچ نقشی نبَرد سادگی، از دفترِ ما

همه‌جا عَرضِ سبک‌روحیِ شبنم داریم
دلِ سنگین نشود همچو گُهر، لنگرِ ما

حاصلِ جامِ امل، نشئهٔ آزادی نیست
تا قفس می‌رسد اندیشهٔ مُشتِ پَرِ ما

بس‌که جان‌سختیِ ما، آینهٔ خجلت بود
هرکه شد آب ز دردِ تو،‌ گذشت از سَرِ ما

بیدل، از همّتِ مخمورِ میِ عشق مپُرس
بی‌ گدازِ دو جهان، پُر نشود ساغرِ ما

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۱ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۰:

بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۰
        
لغزشی خُورده، ز پا تا سَرِ ما
خنده دارد، خطِ بی‌مِسطَرِ ما

ذرّه، پُر منفعلِ اظهار است
کو هیولا و کجا پیکرِ ما؟

می‌نهد بر خطِ زنهار انگشت
مویِ چینی، ز تنِ لاغرِ ما

خنده‌زن، شمع از این بزم گذشت
گل بچینید، ز خاکسترِ ما

جهد از آیینهٔ ما، زنگ نبُرد
منفعل شد، کفِ روشنگرِ ما

خوابِ ما، زیرِ سیاهی بالَد
سایه افکند به سَر، بسترِ ما

عمرها شد، که عرَق می‌گرییم
شرمِ حُسنی‌ست، به چشم‌ِ تَرِ ما

حیفِ همّت‌، که زمانی چو حباب
صدفِ بحر نشد، گوهرِ ما

چهرهٔ زرد، شکن‌ها اندوخت
سکّه زد ضعف‌ کنون،  بر زَرِ ما

عَجز، طومارِ طلب‌ها طی‌ کرد
مُهر شد آبله، بر دفترِ ما

شمعِ حرمانکدهٔ بی‌کَسی‌ایم
پا مگر دست نهد، بر سَرِ ما

رنگِ پرواز ندیدیم به خواب
بالشِ نازِ که دارد،  پَرِ ما؟

علّتِ بی‌بصری را چه علاج؟
نگهی داشت، تغافلگرِ ما

نیست پیراهنِ دیگر بیدل
غیرِ عریانیِ ما، در بَرِ ما

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۳۱ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۹:

بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۹
 
بی‌ثمری حصار شد، در چمنِ امیدِ ما
طرّهٔ امن شانه‌ زد، سایهٔ برگِ بیدِ ما

آینه‌داریِ فنا، نازِ هوس نمی‌کَشد
خط به رقم کشیده‌اند، از ورقِ سفیدِ ما

دردسرِ جهانِ رنگ، در خورِ دانش است و بس
نیست به کسبِ عافیت، غیرِ جنون مفیدِ ما

دعویِ احتیاجِ پوچ، خِجلتِ سعیِ کَس مباد
قفلِ جهانِ بی‌دَری، زنگ زد از کلیدِ ما

عبرتِ چشمِ بِسمِلیم‌، پردهٔ فقر ما مدَر
آستر است اِبرهٔ خلعتِ روزِ عیدِ ما

گر فکنَد تبسُّمَت، گل به مزارِ عاشقان
بالِ سحَر کَشد نفَس، از کفنِ شهیدِ ما

نیست چو التفاتِ دل میکدهٔ تعلّقی
آبله‌پاییِ نفَس، شد قدحِ نبیدِ ما

ربشهٔ تخمِ وحدتیم، از تک‌وپویِ ما مپُرس
صرفِ هزار جاده است، منزلِ ناپدیدِ ما

خاکِ مزارِ عبرتیم، پردهٔ سازِ غیرتیم
زخمه به برق می‌زند، ممتحِنِ نَشیدِ ما

بیدل از این کفِ غبار، کز دلِ خاک جُسته‌ایم
پرده‌درِ تحیّر است، گفتِ تو و شنیدِ ما

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۲ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۸:

بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۸
        
ز گفت‌وگو نیآمد صیدِ جمعیّت، به بندِ ما
مگر از سعیِ خاموشی، نفَس گیرد کمندِ ما

اگر از خاکِ ره تا سایه، فرقی می‌توان کردن
جز این مقدار نتوان یافت، از پست و بلندِ ما

ز سیرِ برق‌تازانِ شَررجولان، چه می‌پرسی؟
که بود ازخودگذشتن، اوّلین گامِ سمندِ ما

تو خواهی پرده رنگین ساز و خواهی ‌چهره گلگون کن
به هر آتش که باشد، سوختن دارد سپندِ ما

از آن چشمِ عتاب‌آلود، ذوقِ زندگانی ‌کو؟
غمِ بادام‌ تلخی، بُرد شیرینی ز قندِ ما

ز جوشِِ باده، می‌باید سراغِ نشئه پرسیدن
همان‌ نیرنگِ بی‌چونی‌ست، عَرضِ چون و چندِ ما

اگر تا صانع از مصنوع، راهی می‌توان بردن
چرا در بندِ نقشِ ما نباشد، نقش‌بندِ ما؟

چو شمع از جستجو رفتیم، تا سرمنزلِ داغی
تلاشِ نقشِ پایی داشت، شبگیرِ بلندِ ما

نگاهِ عبرتیم امّا در این صحرایِ بی‌حاصل
حریفِ صیدِ گیرایی، نمی‌گردد کمندِ ما

نگردد هیچ کافِر، محوِ افسونِ غلط‌بینی
غبارِ خویش شد در جلوه‌گاهَت، چشم‌بندِ ما

جهان توفانِ رنگ و دل، همان مشتاقِ بیرنگی‌
چه سازد جلوه، با آیینهٔ مشکل‌پسندِ ما؟

کمینِ ناله‌ای داریم در گَردِ عدم، بیدل
ز خاکستر صدایِ رفته می‌جوید، سپندِ ما

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۳۸ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۷:

بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸۷
        
حیرتِ حسنی‌ست، در طبعِ نگه‌پروَردِ ما
شش جهت آیینه بالَد، گر فِشانی گَردِ ما

مفتِ موهومی‌ست، گر ما نامِ هستی می‌بَریم
چون سحَر، گَردِ نفَس بوده‌ست ره‌آوَردِ ما

ما به هستی از عدم، پُر بی‌بضاعت آمدیم
باختن رنگی ندارد، در بَساطِ نَردِ ما

یک تأمّل، چون نفَس بر آینه پیچیده‌ایم
حیرتِ محضیم و بس، گر واشِکافی گَردِ ما

دفترِ ما هرزه‌تازان، سخت بی‌شیرازه است
کو حیا؟ تا نَم‌ کَشد خاکِ بیابانگَردِ ما

چون سحَر بیهوده از حسرت، نفس‌ها سوختیم
آتشی روشن نشد آخِر، ز آهِ سَردِ ما

نسخهٔ وحشت‌سوادِ چشمِ آهو خوانده‌ایم
گر سیَه گردد سراپا، نیست باطل فَردِ ما

شعله را خاکسترِ خود هم ، کم از شمشیر نیست
بِه که گیرد عبرت از ما، دشمنِ نامَردِ ما

چون جرس، عمری تپیدیم و ز هم نگداختیم
سخت‌جانی چند نالَد، بر دلِ بی‌دَردِ ما؟

بیدل، اقبالِ ضعیفی‌هایِ ما پوشیده نیست
آفتابِ عالمِ عَجز است، رنگِ زَردِ ما

یوسف شیردلپور در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۹ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۴۲:

 

درود برهمه عزیزان وسروران و دست اندرکاران این برنامه پر بار بینهایت زیبا و مفید سایت گنجور، در مورد پیرهن زرکشم مبین چون شمع 

یک نکته ای هست اینکه من هم در جایی خواندم واز چند نفر هم شنیده ام که اولا کراوات ابداع ش از ایران بوده و بعد رواج پیدا کرده است و صرفاً هم برای زیبایی و کم ارزش هم نیست، درواقع طراز یا تراز بدن است به گونه ای که وقتی شخصی کراوات می‌بندد مخصوصان موقع نشستن یا سرپا باید طوری بمانمد یا بنشیند که طراز چروکیده نگردد واین یعنی درست است کارش، مخصوصاً پشت رل ماشین و نشستن روی صندلی، زرکش نیز به نوار و پارچه یا جنس دیگری که روی لبه یا جاهای دیگر لباس را می‌یافتند و می‌بافند برای زیبایی و وو

خوب پر واضح است که اشخاص متمول و مرفه بیشتر از این گونه مسائل بهرمند می‌شدند ولی شاعر میفرمایند این زرق و برق و این آراستگی ظاهری ام را مبین من نیز درون م مشکل و گرفتاری  مسائل هایی دارم که.....!!

با عرض پوزش از همه 🌾

ابراهیم احمدی در ‫۲ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۹ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۳۵:

مولانا در این غزل دارد «تئوری توهمِ منیت (Ego)» و «مرگِ اختیاریِ ذهن» را تشریح می‌کند. در عرفان مولانا، بزرگ‌ترین زندان انسان، «شیطان» یا «دنیا» نیست؛ بلکه «توهمِ من بودن» است. شما فکر می‌کنید یک «منِ مستقل» هستید که باید بهشت بروید، ثواب ببرید، با عقلتان آینده را کنترل کنید و از خودتان محافظت کنید. مولانا در این شعر می‌گوید: «این "من" اصلاً وجود ندارد؛ یک بافته‌ی ذهنی و توهمی است که جلوی دیدنِ حقیقتِ مطلق (خدا) را گرفته است.»


ساقیا گردان کن آخر آن شرابِ صاف را / محو کن هست و عدم را بردران این لاف را
در فلسفه، ذهن انسان همیشه دوگانه کار می‌کند: «من هستم / من نیستم»، «این خوب است / آن بد است». مولانا می‌گوید این شراب باید هر دو را محو کند؛ یعنی انسان به جایی برسد که حتی دیگر به «بودن یا نبودنِ خودش» هم فکر نکند (مقام بی‌خویشی). بزرگ‌ترین «لاف» (ادعای دروغین) در کل هستی این است که انسان بگوید «من»! حتی وقتی می‌گویید «من بنده خدا هستم» یا «من می‌خواهم عارف شوم»، باز هم دارید برای خودتان یک «منِ مستقل» در برابر خدا قائل می‌شوید. شراب عشق، این پرده‌ی دروغین را پاره می‌کند. «عدم» (نیستی) هم خودش یک مفهومِ ذهنی است. تا وقتی شما فکر می‌کنید «من نیستم»، باز هم «شمایی» وجود دارد که این فکر را می‌کند! مولانا می‌گوید این شراب باید هر دو قطبِ مغز (بودن و نبودن) را بسوزاند تا فقط «بودنِ محض» باقی بماند؛ جایی که دیگر هیچ ناظری وجود ندارد که بگوید «من به حقیقت رسیدم».


آن میی کز قوت و لطف و رواقی و طرب / برکند از بیخ هستیِ چو کوه قاف را
چرا «کوه قاف»؟ در اساطیر، کوه قاف کوهی افسانه‌ای و به هم پیوسته است که دور تا دورِ زمین را احاطه کرده و هیچ‌کس نمی‌تواند از آن عبور کند. مولانا می‌گوید «منیت و خودخواهیِ تو» دقیقاً مثل همین کوه قاف، دور تا دورِ وجودت را محاصره کرده و اجازه نمی‌دهد نورِ حقیقت به داخل بتابد. معمولاً برای کندنِ یک کوه، به بمب و خشونت نیاز است؛ اما شرابِ الهی همزمان هم قدرتِ ویرانگر (قوت) دارد و هم نرمی و شیرینی (لطف و طرب). یعنی تو را نابود می‌کند، اما نه با درد و زجر، بلکه با چنان لذت و سرخوشی‌ای که خودت با آغوش باز مرگِ «منیتت» را می‌پذیری!
در کیهان‌شناسی قدیم، زمین تخت تصور می‌شد و کوه قاف مثل یک کمربندِ سنگی دور تا دورِ زمین را گرفته بود تا زمین از هم نپاشد. برای انسانِ معمولی، «منیت» (Ego) دقیقاً نقش همین کوه قاف را بازی می‌کند! شما از اینکه «منیتتان» بمیرد وحشت دارید، چون فکر می‌کنید اگر این کمربندِ ذهنی (اسم، اعتبار، خاطرات، باورها) باز شود، شخصیتتان متلاشی می‌شود و دیوانه می‌شوید. پس با تمام وجود به این کوهِ سنگین چسبیده‌اید. مولانا می‌گوید: «تو با چکشِ اراده و ریاضت نمی‌توانی این کوه را بکنی؛ چون هر ضربه‌ای که بزنی، باز هم "خودت" داری می‌زنی و منیتت قوی‌تر می‌شود. فقط یک جریانِ بیرونی و مست‌کننده (شرابِ عشق) می‌تواند این کوه را بی‌صدا و با لذت از ریشه درآورد.»


در دماغ اندر ببافد خمرِ صافی تا دماغ / در زمان بیرون کند جولاهِ هستی‌باف را
اینجا مولانا مستقیم به سراغ مغز و سیستم فکر کردن (دماغ) می‌رود. در ذهن ما یک «نساج» یا «بافنده» (جولاه) نشسته است. کار این بافنده چیست؟ او از لحظه‌ای که بیدار می‌شوید، مدام نخ‌های افکار، خاطره‌ها، ترس‌ها و آرزوها را به هم می‌بافد و از آن یک «لباسِ توهمی به نام شخصیتِ من» می‌دوزد! (مثلاً: من آدمِ محترمی هستم، من بدبختم، من باهوشم). به این فرآیند می‌گوید: هستی‌بافی (ساختنِ یک هستیِ دروغین). شرابِ صاف (آگاهیِ ناب و حضور در لحظه) وارد مغز می‌شود و خودش تار و پودِ نور می‌بافد؛ به محض اینکه این آگاهی در ذهن می‌پیچد، آن بافنده‌ی توهم‌ساز (ذهنِ وراج) را از خانه بیرون می‌اندازد. یعنی فکر کردنِ وسواسی متوقف می‌شود.


آن میی کز ظلم و جور و کافری‌های خوشش / شرم آید عدل و داد و دینِ باانصاف را
این بیت از مرزهای شریعتِ ظاهری عبور می‌کند. «دینِ باانصاف و عدل» یعنی معامله‌گری با خدا؛ یعنی من نماز می‌خوانم (بده)، تو به من بهشت بده (بستان). این دینِ عادلانه است، اما در آن هنوز «من» وجود دارم و با خدا معامله می‌کنم! چرا شراب عشق «ظالم و کافر» است؟ چون عشقِ واقعی معامله سرش نمی‌شود! مثل یک قاتلِ بی‌رحم (ظالم) تمام دارایی، آبرو، ثواب‌ها و «منیت» تو را غارت می‌کند و هیچ‌چیز به تو پس نمی‌دهد. «کافری» در زبان عرفان یعنی پوشاندنِ همه‌چیز جز معشوق (کفر در لغت یعنی پوشاندن). وقتی عاشقِ مطلق شوی، دیگر به بهشت و جهنم و عدالتِ دنیوی فکر نمی‌کنی؛ و در برابر این بی‌نیازیِ عاشقانه، دینِ حسابگرِ زاهدان از خجالت آب می‌شود.


عقل و تدبیر و صفاتِ تست چون اِستارگان / زان می خورشیدوش تو محو کن اوصاف را
تفاوت «عقلِ جزئی» و «عشقِ کلی»: در شبِ تاریکِ جهل، عقل، برنامه‌ریزی (تدبیر) و اخلاقِ خوبِ شما مثل ستاره‌ها هستند؛ نور کمی دارند، راه را تا حدی نشان می‌دهند و ارزشمندند. اما مشکل اینجاست که انسان‌ها به همین ستاره‌ها مغرور می‌شوند و فکر می‌کنند به انتهای راه رسیده‌اند. محوِ اوصاف یعنی چه؟ تا وقتی می‌گویید «من مهربانم»، «من باهوشم» یا «من عاقلم»، هنوز درگیرِ صفت‌های خودتان هستید. وقتی «خورشیدِ معرفت» طلوع کند، ستاره‌ها نابود نمی‌شوند، بلکه در نورِ بی‌نهایتِ خورشید محو می‌شوند. در عرفان به این حالت می‌گویند «فنای صفاتی»؛ یعنی دیگر صفاتِ تو دیده نمی‌شود، هرچه هست نورِ خداست.


جام جان پر کن از آن می بنگر اندر لطف او / تا گشاید چشم جانت بیند آن الطاف را
چشمِ سر در برابر چشمِ جان: انسان با چشمِ سر، فقط «اشیاء و جدایی‌ها» را می‌بیند (من اینجا هستم، درخت آنجاست، خدا در آسمان است). اما وقتی جامِ وجود از آگاهی پر شود، چشمِ سوم یا چشمِ باطن (بصیرت) باز می‌شود. دیدنِ الطاف یعنی چه؟ یعنی دیگر در دنیا «شر و بدی و تصادف» نمی‌بینی؛ پشتِ هر درد، رنج و حادثه‌ای، دستِ نوازشگر و حکمتِ خداوند (الطاف) را می‌بینی.


تن چو کفشی جانِ حیوانی در او چون کفشگر / رازدارِ شاه کی خوانند هر اسکاف را؟
مولانا انسان را به سه بخش تقسیم می‌کند:
۱. تن (جسم): یک کفشِ چرمی که موقتاً پوشیده‌ایم تا در زمین راه برویم. ۲. جانِ حیوانی (نفس و عقلِ معاش‌اندیش): یک پینه‌دوز (اسکاف) که تمام عمرش نشسته و این کفش را وصله پینه می‌کند! (یعنی تمام همّ و غمّ ما در زندگی: پول درآوردن، غذا خوردن، دکتر رفتن، خانه ساختن و حفظ کردنِ همین جسم است). ۳. جانِ الهی (روحِ قدسی): پادشاهی که قرار است با این کفش سفر کند. اکثر انسان‌ها در حدِ همان «پینه‌دوز» زندگی می‌کنند و می‌میرند. کسی که تمام دغدغه‌اش سلامت و رفاهِ کفش (بدن و زندگی مادی) است، چطور انتظار دارد رازهای هستی (اسرارِ شاه) را بفهمد؟ شاه اسرار مملکت را به پینه‌دوز نمی‌گوید! تراژدی اینجاست که ما خودمان را با «کفش» و «پینه‌دوز» اشتباه گرفته‌ایم! وقتی کفش پاره می‌شود (بیماری یا پیری)، ما وحشت می‌کنیم و فکر می‌کنیم «من دارم نابود می‌شوم». مولانا می‌گوید: «ای پادشاه! تو آن کسی هستی که در این کفش قدم می‌زنی، نه خودِ کفش و نه آن پینه‌دوز! تا وقتی تمام هویتت را در سطحِ پینه‌دوزی (نیازهای مادی و غریزی) نگه داری، درهای کاخِ اسرار به رویت بسته است.»


روحِ ناری از کجا دارد ز نورِ می خبر ؟ / آتش غیرت کجا باشد دلِ خزاف را ؟
رمزگشایی از عناصر اربعه: در فلسفه‌ی قدیم، انسان ترکیبی از ۴ عنصر است: خاک (جسم و تنبلی)، آب (احساسات)، باد (خیالات) و آتش (خشم، شهوت و تکبر). رازِ خزّاف (سفالگر): کوزه‌گر از خاک کوزه می‌سازد و با آتش آن را سفت می‌کند. انسانِ مادی و غرق در نفس، دقیقاً یک «کوزه‌ی پخته‌شده» است؛ یعنی با آتشِ غرور و تعصب، آن‌قدر خشک و سخت شده که دیگر هیچ آبی (معرفتی) در او نفوذ نمی‌کند و فقط می‌تواند در خود آبِ راکد نگه دارد. آتشِ غیرتِ الهی چیست؟ «غیرت» در عرفان یعنی حساسیتِ مطلقِ معشوق به اینکه غیر از او کسی در دلِ عاشق نباشد. این آتش، آتشِ سوزاننده‌ی جهان مادی نیست؛ نورِ ذوب‌کننده است. کوزه‌ی سفالیِ خشک‌شده (انسانِ متعصب و خودخواه) اگر در این آتشِ غیرت قرار بگیرد، ترک برمی‌دارد و می‌شکند؛ به همین دلیل انسان‌های مادی از عشقِ واقعی فرار می‌کنند، چون می‌دانند این عشق، کوزه‌ی منیتِ آن‌ها را خرد خواهد کرد.


سیفِ حق گشتست شمس‌الدینِ ما در دستِ حق / آفرین آن سیف را و مرحبا سیّاف را
چرا شمس، «شمشیر» است؟ در عرفان، شمشیر نمادِ بریدنِ تعلقات است. مولانا سال‌ها فقیه، دانشمند و مفتیِ بزرگی بود؛ هزاران مرید داشت و غرق در «منیتِ علمی و دینی» بود. شمس تبریزی مثل یک شمشیرِ برّان وارد زندگی او شد و تمام کتاب‌ها، منبرها، غرورها و «منِ قبلیِ مولانا» را گردن زد! وحدتِ شمشیر و شمشیرزن: مولانا می‌گوید شمس از خودش اختیاری ندارد؛ او شمشیر (سیف) است و شمشیرزن (سیّاف) خودِ خداست. وقتی شمشیر سرِ تو را می‌زند، تو نباید از شمشیر گله کنی، بلکه باید به دستی که شمشیر را می‌چرخاند آفرین بگویی (این اوجِ تسلیم در برابر مرشد و حق است).
انسانِ معمولی به تنهایی نمی‌تواند سرِ «منیتِ» خودش را ببرد؛ چون «چاقو دسته‌ی خودش را نمی‌برد!» ذهن شما همیشه کلک می‌زند تا خودش را نجات دهد (مثلاً وقتی می‌خواهید متواضع شوید، ذهن می‌گوید: «آفرین، چه آدمِ متواضعی شدی!» و دوباره منیت زنده می‌شود). برای کشتنِ ایگو، به یک «آینه‌ی زنده» نیاز دارید که بیرون از ذهنِ شما باشد و بی‌رحمانه تمام دروغ‌های ذهنتان را به رختان بکشد. شمس تبریزی برای مولانا این نقش را بازی کرد. مولانا در اینجا به اوجِ شهود می‌رسد: می‌بیند که شمس اصلاً یک آدمِ معمولی نیست؛ شمس «مجرای اراده‌ی خدا» شده است. یعنی وقتی شمس به مولانا زخم می‌زند و غرورش را می‌شکند، در حقیقت این دستِ خداست که با تیغِ شمس، تومورِ منیت را از روحِ مولانا جراحی می‌کند.


اسبِ حاجت‌های مشتاقان بدو اندر رساد / ای خدا ضایع مکن این سیر و این الحاف را
پشت پرده «الحاف» (اصرار کردن): «حاجتِ مشتاقان» در اینجا پول و خانه نیست؛ بلکه حاجتِ تشنگانِ حقیقت است که به دنبالِ یک راهنمای زنده می‌گردند تا آن‌ها را از زندانِ ذهن نجات دهد. چرا مولانا التماس می‌کند (الحاف)؟ چون یافتنِ انسانی مثل شمس (انسانِ کامل) در تاریخ بسیار نادر است. مولانا به درگاه خدا اصرار و الحاح می‌کند که این مسیرِ بیداری (سیر) و این درخواستِ عاجزانه‌ی ما را بی‌نتیجه نگذارد و جویندگان را به این منبعِ نور برساند.


شهر تبریزست آنک از شوقِ او مستی بوَد / گر خبر گردد ز سر سر او اسلاف را
چرا گذشتگان (اسلاف) حسرت می‌خورند؟ پیامبران و عارفانِ بزرگِ گذشته (اسلاف)، قرن‌ها با ریاضت، روزه‌های سخت، چله‌نشینی و ترس از خدا تلاش می‌کردند تا به حقیقت برسند. مسیرِ آن‌ها مسیرِ «زهد و ترس» بود. اما در مکتبِ شمس و مولانا (که نمادش تبریز است)، یک میان‌بُرِ کیهانی کشف شد: «عشقِ محض». راهی که نه با ترس از جهنم، بلکه با مستی و رقص و سماع، در یک لحظه انسان را به همان جایی می‌رساند که عارفانِ گذشته در چهل سال ریاضت می‌رسیدند. مولانا می‌گوید اگر آن بزرگانِ گذشته بو ببرند که در تبریز چه خبر است و چه رازی (سِرّی) کشف شده، همه‌ی ریاضت‌هایشان را رها می‌کنند و از شوقِ این کشف، مدهوش می‌شوند.


جمع‌بندیِ یک‌خطیِ پشت پرده:
این شعر دستورالعملِ «خودکشیِ معنوی» است؛ یعنی برای اینکه به حقیقتِ مطلق برسی، باید اجازه دهی عشق (مثل شمشیرِ شمس) تمام بافته‌های ذهنی، ترس‌ها، حسابگری‌های دینی و «منِ دروغینت» را بکُشد تا تنها نورِ خدا در تو باقی بماند. این غزل می‌گوید: تو یک قطره‌ی زندانی در یک کوزه‌ی سفالی (ذهن و جسم) نیستی که بخواهی با زحمت خودت را به دریا برسانی؛ تو خودِ اقیانوسی! فقط یک پرده‌ی توهمی به نام «من» جلوی چشمت کشیده شده است. عشقِ واقعی (شمس) مثل شمشیری این پرده و کوزه را می‌شکند تا قطره بفهمد اصلاً جدایی‌ای در کار نبوده است.

سناتور در ‫۳ روز قبل، سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۰:۳۰ دربارهٔ صائب » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۵۴۳:

از دل بیدار ، عارف می کند سیر بهشت

زاهد کوتاه بین ، باغ جنان بیند به خواب !

صائب تبریزی

صد بهشت از عشق در هر گوشه‌ ای آماده است

زاهد کوته‌ نظر جنت تمنا می‌ کند

صائب صاحب سخن 

استاد.میراحمدی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۱۰ دربارهٔ سعدی » گلستان » باب چهارم در فواید خاموشی » حکایت شمارهٔ ۹:

خانه‌ای را که چون تو همسایه ...

مرگ بر تو ای یهودی

کاشکی اصلا نبودی

 

آدمیت نیست در تو

دائما در فکر سودی

 

قاتل پیغمبرانی

بدتر از قوم ثمودی

 

مفسد فی الارض هستی

مفسد فی الارض بودی

 

ننگِ موسی ،ننگِ هارون

دشمن عیسی تو بودی

 

ننگ داوود و سلیمان 

ننگِ یوسف،ننگِ هودی 

 

این بود ورد زبانم 

«مرگ بر تو ای یهودی»

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۹ در پاسخ به سیاوش بابکان دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۹۲:

ازدقت نظرولطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۶ در پاسخ به محمد دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۹۲:

ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۵ در پاسخ به Hadi Golestani دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۹۲:

ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

عباسی-فسا @abbasi۲۱۵۳ در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۱۸ دربارهٔ عماد خراسانی » غزلیات » شمارهٔ ۱۲ - هنگامهٔ هجران:

به به

چه کار ارزشمندی کردید که اشعار عماد را هم به گنجور افزودید

خداقوت جناب آقای محمدی عزیز و نیز جناب همت الف. رسته

 

عالی بود

احتمالا دوستان آوز بسیار زیبای بیات ترک بر این غزل از همایون را هم شنیده باشند.

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۴۵ در پاسخ به علی محققیان دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۸۸:

ازلطف ومحبت شما سپاسگزارم🌹🙏

مهرداد در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۵۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۰۵:

سلام

باید از مصرع های دیگر برای تفسیر این بیت (پیر ما گفت خطا...) کمک گرفت. برای مثال حافظ جایی می گوید:

گناه اگر چه نبود اختیار ما حافظ

تو در مسیر ادب باش و گو گناه من است

کنایه به خدا و اعتراض به او در اشعار حافظ هست و فقط مصرع دوم این بیت نیست. 

سناتور در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۴۷ دربارهٔ خاقانی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۶۳:

روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش

رو شکر کن مباد که از بد بدتر شود

حضرت حافظ

هر رنج و محنتی که رسد در جهان تو را

رو شکر کن مباد که از بد بدتر شود

ابوالفضل میدانی(مجمع الامثال) 

بد بود مرا حال بر آن شکر نکردم

تا لاجرم آن حال که بد بود بتر شد

خاقانی بزرگ

شکر گویم دوست را در خیر و شر

زانک هست اندر قضا از بد بتر

مولانا

دانم که بدت افتد زیرا که دلم بردی

ور در تو رسد آهم از بد بترت افتد

شیخ عطار

سناتور در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۲۰ دربارهٔ سعدی » گلستان » باب سوم در فضیلت قناعت » حکایت شمارهٔ ۲۱:

گر هیمه عود گردد و گر سنگ در شود

مشنو که چشم آدمی تنگ پر شود

سعدی جان

آن شنیدستی که در اَقْصایِ غُور

بار سالاری بیفتاد از ستور

گفت : چشمِ تنگِ دنیادوست را

یا قناعت پُر کند یا خاکِ گور

سعدی جان

جمال در نظر و شوق همچنان باقی

گدا اگر همه عالم بدو دهند گدا‌ست

سعدی جان

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۳ روز قبل، دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۰۴ در پاسخ به محمود عبادی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۹۰:

بیماری شجریان زدگی و شجریان زدگان ، مسری شده است این پدر و پسر خواننده ، اگر نبودند اصلا حافظ بیخود می کرد غزل می سرود این پدر و پسر در چشم شجریان پرستان ، علت غایی! غزل  در ایران هستند 

۱
۲
۳
۴
۵
…
۵۸۷۱