بر جانور و نبات و ارکان
سالار که کردت ای سخن‌دان؟
وز خاک سیه برون که آورد
این نعمت بی‌کران و الوان؟
خوانی است زمین پر ز نعمت
تو خاک مخوانش نیز خوان‌خوان
خویشان تو اند جانور پاک
زیرا که تو زنده‌ای چو ایشان
پس چونکه رهی و بنده گشتند،
ای خویش، تو را بجمله خویشان؟
تو در خز و بز به زیر طارم
خویشانت برهنه و پریشان
ایشان ز تو جمله بی‌نیازند
وز بیم تو مانده در بیابان
تو مهتری و نیازمندی
نشنود کسی مهی بر این سان
گر شیر قوی‌تر است از تو
چون است ز بانگ تو گریزان؟
ور پیل ز تو به تن فزون است
بر پیل تو را که داد سلطان؟
بیگار تو چون همی کند آب
تا غله دهدت سنگ گردان؟
آتش به مراد توست زنده
در آهن و سنگ خاره پنهان
فرمان تو را چرا مطیع است
تا پخته خوری بدو و بریان؟
در آهن و سنگ چون نشسته است
این گوهر بی‌قرار عریان؟
بیرون نجهد مگر بفرمانت
این گوهر صعب ازین دو زندان
جز تو ز هوا همی که سازد
چندین سخن چو در و مرجان؟
دهقانی توست خاک ازیرا
خویشانت نیند چون تو دهقان
ارکان همه مر تو را مطیع‌اند
هرچند خدای راست ارکان
نیکو بنگر که: کیستی خود
وز بهر چه‌ای رئیس حیوان
وین کار که کرد و خود چرا کرد
آن کس که بکرد با تو احسان
از جانوران به جملگی نیست
جز جان تو را خرد نگه‌بان
بر جانورت خرد فزون است
وز نور خرد گرد شرف جان
وز نور خرد شده است ما را
این جانور دگر به فرمان
آزاد شود به عقل بنده
واباد شود به عقل ویران
آباد به عقل گشت گردون
وازاد به عقل گشت لقمان
معروف به دیدن است چشمت
دندانت موکل است بر نان
گوشت بشنود و دست بگرفت
بینیت بیافت بوی ریحان
بنگر: به خرد چه کرده‌ای کار
صد سال در این فراخ میدان
بی‌کار چراست عقل در تو
بر کار همیشه تیز دندان
چیزیت نداد کان نبایست
دارندهٔ روزگار، یزدان
کار خرد است باز جستن
از حاصل خلق و چرخ و دوران
کار خرد است دردها را
آورد پدید روی درمان
از مرگ بتر ندید کس درد
داناش نخواست همچو نادان
ای آمده زان سرای و مانده
یک چند در این سرای مهمان
دانا نکشد سر از مکافات
بد کرده بدی کشد به پایان
یک چند تو خورده‌ای جهان را
اکنون بخوردت باز گیهان
«چون تو بزنی بخورد بایدت»
این خود مثل است در خراسان
بر خوردن جسم هر خورنده
دندان زمانه مرگ را دان
بنگر که خرد رهی نماید
زی رستن از این عظیم ثعبان
حق است چنین که گفتمت مرگ
بر حق مشو بخیره گریان
تن خورد در این جهان و او مرد
بر جان نبود ز مرگ نقصان
جان را نکند جهان عقوبت
کو را ز تن آمده است عصیان
چون گشت یقین که جان نمیرد
آسان برهی ز مرگ آسان
آسان به خرد شود تو را مرگ
زین به که کند بیان و برهان؟
مشغول تنی که دیو توست او
بل دیو توی و او سلیمان
خندانت همی برد سوی جر
دشمن بتر آن بود که خندان
ای بندهٔ تن، تو را چه بوده‌است
با خاطر تیره روی رخشان؟
افتاده به چاه در، چه بایدت
بر برده به چرخ طاق و ایوان؟
تن جلد و سوار و جان پیاده
بالینت چو خز و سر چو سندان
جان را به نکو سخن بپرور
زین بیش مگر گرد دیوان
بنگر که قوی نگشت عقلت
تا تنت نگشت سست و خلقان
چون جانش عزیزدار دایم
مفروش گران خریده ارزان
آن کن که خرد کند اشارت
تا برشوی از ثری به کیوان
بگزار به شکر حق آن کس
کو کرد دل تو عقل را کان
از پاک‌دل، ای پسر، همی گوی
«سبحانک یا اله سبحان»
بنگر به چه فضل و علم گشته‌است
یعقوب جهود و تو مسلمان
آن خوان که مسیح را بیامد
آراسته از رحیم رحمان
تو چون به شکی که زی محمد
نامد به ازان بسی یکی خوان؟
خوان پیش توست لیکن از جهل
تو گرسنه‌ای برو و عطشان
از نامه خبر نداری ایراک
برخوانده نه‌ای مگر که عنوان
گوئی که «فلان مرا چنین گفت
و آورد مرا خبر ز بهمان
کز مذهب‌ها درست و حق نیست
جز مذهب بوحنیفه نعمان»
هارون زمانه را ندیدی
ای غره شده به مکر هامان
ریحان که دهدت چون همی تو
ریحان نشناسی از مغیلان؟
آگاه نه‌ای که ریگ بارید
بر سرت به جای خرد باران
گمراه شدی چو بر تو بگذشت
در جامهٔ جبرئیل شیطان
از شیر و ز می خبر نداری
ای سرکه خریده و سپندان
آگاه شوی چو باز پرسد
دانات ز مشکلات فرقان
چون خیره شود سرت در آن راه
رهبر نبوی تو بلکه حیران
چون برف بود بجای سبزه
دی ماه بود نه ماه نیسان
ای حجت دین به دست حکمت
گرد از سر ناصبی بیفشان
با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به ستایش خالق و نظام آفرینش می‌پردازد و از جایگاه انسان در میان جانداران و پدیده‌های طبیعی سخن می‌گوید. ناصرخسرو به انسان هشدار می‌دهد که باید نقش خویش را بشناسد و از عقل و خرد خود بهره‌برداری کند. او بر این نکته تأکید می‌کند که نمی‌توان از مرگ هراسید و جان انسانی در برابر مرگ معاف است. شاعر به تصورات غلط انسان‌ها درباره‌ی مرگ و زندگی پس از آن اشاره می‌کند و آنان را به تفکر در مورد معنای واقعی زندگی و مرگ دعوت می‌کند. در نهایت، شاعر روی اهمیت آگاهی و تحصیل علم تأکید کرده و انسان را به تلاش بیشتر و شناخت درست از حقایق جهان ترغیب می‌کند.
هوش مصنوعی: ای سخن‌دان، تو چه کسی هستی که بر تمامی حیات، از جانوران و گیاهان تا عناصر و ارکان این عالم، این نعمت‌های بی‌پایان را عطا کرده‌ای؟
هوش مصنوعی: چگونه از خاک سیاه، این نعمت‌های بی‌پایان و رنگارنگ به‌وجود آمده است؟
هوش مصنوعی: زمین را می‌توان به خاطر فراوانی نعمت‌های تو، خوانی نامید و نمی‌توان آن را فقط خاک دانست، زیرا که این نعمت‌ها آن را آباد کرده است.
هوش مصنوعی: خویشاوندان تو نیز همانند جانوران پاک هستند، چون تو هم مانند آنان زنده‌ای و حیات داری.
هوش مصنوعی: زمانی که راه و رسم زندگی را در پیش گرفتند و بنده شدند، ای خویش، آیا تو را به عنوان یکی از تمام خویشاوندان خود می‌شناسند؟
هوش مصنوعی: تو در زیر سایهٔ درختان خویشاوندانت، در حالی که لباس‌های گرانبها بر تن داری، برهنه و آشفته به نظر می‌رسی.
هوش مصنوعی: همهٔ آنها از تو بی‌نیازند و به خاطر ترس از تو، در بیابان سردرگم مانده‌اند.
هوش مصنوعی: تو بزرگ‌مردی و هیچ‌کس در این حال، نیازی از تو نمی‌بیند.
هوش مصنوعی: چگونه است که اگر شیر قوی‌تر از تو است، از صدای تو فرار می‌کند؟
هوش مصنوعی: اگر فیل به لحاظ تن و جثه از تو بزرگ‌تر باشد، پس چه کسی تو را به مقام سلطنت بر فیل رسانده است؟
هوش مصنوعی: چگونه آب به اندازه‌ای کار می‌کند که سنگ را به دور می‌گرداند تا به تو غله (محصول) بدهد؟
هوش مصنوعی: آتش که خواستهٔ توست، در دل آهن و سنگ در حال پنهانی زندگی می‌کند.
هوش مصنوعی: چرا آن گوهر گرانبها که در آهن و سنگ پنهان است، از فرمان تو پیروی می‌کند تا تو آن را بپزی و بخوری یا بریانی کنی؟
هوش مصنوعی: این الماس گرانبها که به شکل عریان و بی‌قرار در میان آهن و سنگ نشسته، چگونه است که اینجا قرار دارد؟
هوش مصنوعی: این گوهر سخت که در آهن و سنگ گرفتار است، جز به فرمان تو نخواهد رست و آزاد شد.
هوش مصنوعی: جز تو هیچ‌کس نمی‌تواند چنین سخنان زیبایی به زیبایی لؤلؤ (در) و مرجان بگوید.
هوش مصنوعی: دهقان زراعت‌کار است و در اینجا اشاره به این دارد که به واسطهٔ زمین و کشاورزی، تو فرزندان را بر خود باری نمی‌گذاری و در حقیقت آنها همانند دهقانانی هستند که به کار خود مشغول‌اند و در این مسیر تو هم مانند آنها در کار و تلاش هستی.
هوش مصنوعی: همهٔ ارکان و اجزای جهان برای تو فرمان‌بردار هستند، هرچند که خداوند خود رئیسی فوق‌العاده و برتر از همهٔ ارکان است.
هوش مصنوعی: خوب نگاه کن و ببین که تو چه کسی هستی و به چه منظور به وجود آمده‌ای، ای رئیسی بر دیگر موجودات.
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که باید خوب فکر کنیم چه کسی بوده است که با تو نیکی کرده و این نیکی را به چه دلیلی انجام داده است. دوستی و رفتار نیکو ممکن است مقاصد و انگیزه‌های خاصی داشته باشد.
هوش مصنوعی: تنها جان تو که از موجودات زنده است، دارای خرد و عقل است که از تو محافظت می‌کند.
هوش مصنوعی: خرد تو از همه جانوران بیشتر است و این نور خرد است که به جان تو ارزش و مقام می‌دهد.
هوش مصنوعی: ما برای به‌دست آوردن این جانور (روح) که به عقل و خرد وابسته است، از نور خرد (روشنی و آگاهی) بهره‌مند شده‌ایم.
هوش مصنوعی: انسان با بهره‌گیری از عقل می‌تواند از قید و بندها رهایی یابد و همچنین می‌تواند به ویرانی و کسالت معنوی پایان دهد و به آبادانی و نشاط برسد.
هوش مصنوعی: به برکت عقل، آسمان آباد و آبادانی آن مانند لقمان، حکیم معروف، شده است.
هوش مصنوعی: چشمانت مشهور به دیدن هستند و دندانت بر دیانت نان نظارت دارد، یعنی به خاطر دندان‌هایت، برای به دست آوردن نان مراقب هستی.
هوش مصنوعی: اگر گوشت (حس شنوایی) بتواند چیزی را بشنود، و دستت (به معنای قدرت و اراده) به بوی خوش ریحان (نماد زیبایی و لطافت) جذب شود، نشان می‌دهد که احساسات و زیبایی‌های عمیق در اطراف ما وجود دارد.
هوش مصنوعی: به ذهن خود دقت کن و ببین چه کاری با آن کرده‌ای؛ چرا که برای یک عمر (صد سال) در این دنیای وسیع، به این شکل عمل کرده‌ای.
هوش مصنوعی: عقل تو بی‌فایده و بدون کار است، در حالی که همیشه آماده و هوشیار است، مثل تیزی دندان‌ها.
هوش مصنوعی: تو چیزی به تو داده نشده است، زیرا نباید دارندهٔ روزگار، یعنی خداوند، بر اساس خواسته‌های تو رفتار کند.
هوش مصنوعی: بیداری و فرهیختگی انسان در گرو عقل و خرد است که او را به دوری از مادیات و دنیای زودگذر وادار می‌کند.
هوش مصنوعی: کار عقل و خرد این است که دردها را به وجود آورد و به ما نشان دهد تا راه درمان آنها را بیابیم.
هوش مصنوعی: هیچ‌کس به اندازهٔ دانا از مرگ نمی‌ترسد و او همیشه آرزو دارد که از دردها و مشکلات رهایی یابد، در حالی که نادان‌ها به مرگ فکر نمی‌کنند.
هوش مصنوعی: ای کسی که از دنیای دیگر آمده‌ای و مدتی در این دنیا می‌مانی، مانند مهمانی.
هوش مصنوعی: عاقل نمی‌تواند از عواقب کارهای بد خود فرار کند، چرا که در نهایت باید عواقب آنها را ببیند.
هوش مصنوعی: تو در برهه‌ای از دنیا استفاده کردی و از آن بهره‌برداری کردی، حالا نوبت این است که دنیا دوباره به تو بازگردد و عذاب کنکتی را که به دیگران داده‌ای، برگرداند.
هوش مصنوعی: اگر تو به دیگران آسیب بزنی و ظلم کنی، در واقع خودت هم گرفتار همین سرنوشت خواهی شد؛ این یک ضرب‌المثل در خراسان است که به این معنا اشاره دارد.
هوش مصنوعی: هر کسی که چیزی می‌خورد، باید بداند که زمان مرگ در انتظار اوست و مرگ به‌طور حتم از آن خواهد گذشت.
هوش مصنوعی: نگاه کن که عقل چگونه راهی را نشان می‌دهد تا از این مار بزرگ (که نماد مشکلات و موانع است) رهایی یابی.
هوش مصنوعی: حق با من است که به تو گفتم مرگ، بر حق است و نباید به خاطر آن، بی‌دلیل گریه و زاری کنی.
هوش مصنوعی: تن در این دنیا می‌سوزد و می‌میرد، اما روح در واقعیت وجود ندارد که از مرگ آسیب ببیند.
هوش مصنوعی: جان، عقوبت و عذاب نمی‌بیند، چون کسی که از دنیا جدا شده، به خاطر نافرمانی‌اش از تن، عذاب نمی‌شود.
هوش مصنوعی: وقتی که یقین حاصل شد که جان نمی‌میرد، در این صورت آسان می‌توان از مرگ رهایی یافت.
هوش مصنوعی: مرگ به راحتی در عقل و فکر تو جا می‌گیرد، پس چرا آن را به آسانی بیان و توضیح می‌کنی؟
هوش مصنوعی: تنی که تو را درگیر خود کرده، مانند دیویی است که تو خود آن دیو را در وجود خود داری؛ در واقع، او شبیه سلیمان است که بر دیوان سلطنت دارد.
هوش مصنوعی: خندیدنت، تو را به دشمن نزدیک‌تر می‌کند، و این بدتر است از اینکه به‌خاطر خندیدن خود را به خطر بیندازی.
هوش مصنوعی: ای انسانِ جسمانی، چه اتفاقی برایت افتاده که با فکر خودت درگیر شده‌ای و این‌قدر ناراحتی، در حالی که چهره‌ات زیبا و روشن است؟
هوش مصنوعی: وقتی در چاه عمیق دنیای مادی و دردها و سختی‌ها سقوط کرده‌ای، دیگر چه فایده‌ای دارد که به آسمان و بام‌ها و زندگی پر زرق و برق فکر کنی؟
هوش مصنوعی: بدن مانند پوشش و روح بر روی زمین مانند سوار بر بالین تو قرار دارد، همان‌طور که خز لطیف در زیر سر با سرندانی استوار است.
هوش مصنوعی: جان خود را با کلام خوب و زیبا پرورش بده؛ دیگر از این بیشتر نباشد، مگر در گردونهٔ دیوانگان بیفتی.
هوش مصنوعی: بنگر که عقل تو قوی نمی‌شود تا زمانی که بدن تو ضعیف نشده و دیگران نیز چنین وضعی دارند.
هوش مصنوعی: چون جانش را همیشه عزیز می‌دارد، هرگز آن را در برابر بهای کم نمی‌فروشد، حتی اگر چیز گران‌قیمتی در ازای آن بدهند.
هوش مصنوعی: کاری کن که عقل با اشاره‌ای تحرک کند تا تو از زمین به آسمان‌های بالا پرواز کنی.
هوش مصنوعی: رها کن و بابت نعمت‌های الهی شکرگزار باش آن کس که باعث شد دل تو عقل را ببیند و بشناسد.
هوش مصنوعی: ای پسر، از دل پاک نیکوست که بگویی «پاکی تو را می‌ستایم، ای خدای پاک».
هوش مصنوعی: به چه اندازه یعقوب، که یک یهودی است، به فضیلت و علم رسیده، در حالی که تو مسلمان هستی.
هوش مصنوعی: آن میهمانی که مسیح (ع) در آن به دنیا آمد، با رحمت خداوند (رحیم و رحمان) آراسته شده است.
هوش مصنوعی: تو مانند شک و تردیدی هستی که مایهٔ بی‌اعتمادی است؛ آیا بهتر از آن است که یک خوان یا نعمت را رد کنی که به خاطر آن نبوده‌ای که نام محمد (پیامبر اسلام) بر آن نهاده شده است؟
هوش مصنوعی: سفره‌ای (خوان) پر از نعمت مقابل توست، اما تو به دلیل نادانی و ناآگاهی‌ات، نه تنها سیر نمی‌کنی بلکه همچنان تشنه و گرسنه‌ای.
هوش مصنوعی: ایراک، تو از محتوای نامه‌ها بی‌خبر هستی و فقط به نام‌ها و عناوین آنها توجه کرده‌ای، نه به مضمون واقعی‌شان.
هوش مصنوعی: به نظر می‌رسد شخصی به ناصرخسرو گفته که چنین می‌گویند و خبری از دیگری آورده است، اما او واقعاً از صحت این اطلاعات مطمئن نیست.
هوش مصنوعی: تنها مذهب صحیح و واقعی، مذهب امام ابوحنیفه نعمان است و باقی مذاهب، درست و حق نیستند.
هوش مصنوعی: ای شخص مغرور و فریب‌خورده، تو هارون (هارون الرشید، خلیفهٔ عباسی) زمان خود را که با سیاست و تدبیرش معروف بود، نمی‌بینی.
هوش مصنوعی: اگر تو با ریحان بیگانه‌ای، چگونه انتظار داری که کسی برایت ریحان بیاورد؟ این شعر به معنای این است که اگر خودت چیزی را نشناسی، دیگران هم نمی‌توانند آن را به تو بدهند. مغیلان نام محلی است که شهرتی در تولید ریحان دارد.
هوش مصنوعی: تو از واقعیت‌ها و حقیقت‌ها بی‌خبری و به جای اینکه عقل و فکر خود را به کار بگیری، به چیزهای بی‌اهمیت و سطحی توجه می‌کنی.
هوش مصنوعی: تو زمانی که در ظاهر مانند جبرئیل (فرشته‌ای در اسلام) به نظر می‌رسی، در واقع به خاطر گمراهی‌ات شبیه به شیطان شده‌ای.
هوش مصنوعی: تو از تفاوت میان شیر (نماد نعمت و خوشحالی) و می (نماد ضعف و شگفتی) بی‌خبری، ای کسی که فقط چیزهای بی‌ارزش مانند سرکه و اسپند (دانه‌ای برای ضدعفونی و دعای خیر) را خریده‌ای.
هوش مصنوعی: زمانی که شخصی دانا از تو دربارهٔ مشکلات قرآن بپرسد، تو آگاه خواهی شد.
هوش مصنوعی: وقتی که در آن مسیر خیره و حیران می‌مانی، رهبری جز پیامبر تو نیست که تو را راهنمایی کند.
هوش مصنوعی: این بیت به تضاد میان برف و سبزه اشاره دارد و به این معناست که در دی ماه (دی ماه به معنای فصل زمستان) برف می‌بارد و سبزه‌ای وجود ندارد، در حالی که ایرانیان به سبز بودن در ماه نیسان (فروردین) عادت دارند. به طور کلی، شاعر به زمستان و سردی هوا اشاره کرده و آن را در مقابل فصل بهار قرار داده است.
هوش مصنوعی: ای حجت دین (که منظور نبی یا امام معصوم است)، به کمک حکمت (علم و دانش) خود، از سر ناصبی (دشمن خدا یا دشمن اهل بیت) پرده برداری کن.
در حال بارگذاری آرایه‌های ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
آبان روز است روز آبان
خرم گردان به آب رز جان
بنشین به نشاط و دوستان را
ای دوست به عز و ناز بنشان
تا باده خوریم و شاد باشیم
[...]
آدینه و صبح و عید قربان
فرخنده گشاد هر سه یزدان
بر ناصر دین و تاج ملت
شاه عجم و پناه ایران
سنجر که نهیب خنجر او
[...]
دین را حرمیست در خراسان
دشوار ترا به محشر آسان
از معجزه‌های شرع احمد
از حجت‌های دین یزدان
همواره رهش مسیر حاجت
[...]
ای روی تو آفتاب تابان
بردی دل و نیست بر تو تاوان
تو آفت جانی و جهانی
نام تو نهاده‌اند جانان
چون عهد تو پشت من شکسته
[...]
ای کافر عشق تو مسلمان
وای دیو هوای تو سلیمان
ای قصر سعادت و سلامت
بر دست غم تو گشته ویران
لعل تو چو کوه سخت کیسه
[...]
معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.