ای دننده همچو دن کرده رخان از خون دن
خون دن خونت بخواهد ریخت گرد دن مدن
همچو نخچیران دنیدی، سوی دانش دن کنون
نیک دان باید همیت اکنون شدن ای نیک دن
راه زد بر تو جهان و برد فر و زیب تو
چند خواهی گفت مطرب را: فلان راهک بزن؟
چون سمن شد بر دو عارض مشک شم شمشاد تو
چند بوئی زلف چون شمشاد و روی چون سمن؟
بانگ مطرب را فراوان کمتری از ده ستیر
بانگ مؤذن را فزونی از صد و پنجاه من
تو چرانی گوروار و شیر گیتی در کمین
شیر گیتی را همی فربه کنی چون گور تن
گورگیرد شیر دشتی لیکن از بهر تو را
گور سازد شیر گیتی خویشتن را بیدهن
تن چرای گور خواهد شد، به تن تا کی چری؟
جانت عریان است و تو برگرد تن کرباس تن
چهره و جامهٔ نکو زیب و جمال مرد نیست
ننگ آید مرد را ننگ از جمال و زیب زن
عیب تو جامهت نپوشد، تیغ پوشد یا قلم
گر نهای زن یا قلمزن باش یا شمشیرزن
از قلم برنگذرد مر هیچ مردم را شرف
ور کسی را ظن جزین افتد خطا افتدش ظن
تیغ تخت توست و تاج تو قلم، شو هر دو دست
آن درین زن وین دران زن پادشا کن خویشتن
دست را چون مرکب تیغ و قلم هر دو بگیر
وانگهی اسپت به میدان شرف بیرون فگن
گر یکی زین دو شرف را بیش ناوردی به دست
نیم مردی، زانکه تو یک دسته ماندی سوی من
عدل و احسان پیشه کن، تا چند گوئی بیهده
نام جد من معدل بود و نام من حسن؟
خوب روی از فعل خوب است، ای برادر، جبرئیل
زشت سوی مردمان از فعل زشت است اهرمن
بیهنر گر گنج یابد ممتحن بایدش بود
با هنر بیچیز اگر ماند نباشد ممتحن
گر هنر باشد ملک نعمت نباشد جز رهی
ور صنم گردد هنر نعمت نباشد جز شمن
از هنر مر خویشتن را شو یکی چنبر طلب
تا بیاید صد هزاران بیشت از نعمت رسن
تخم بخت نیک، پورا، نیست چیزی جز هنر
بار بخت نیکت از شاخ هنر باید چدن
بیهنر با مال و با شاهی نباشد نیکبخت
با هنر هرگز به محنت در نماند مر تهن
از سر شمشیر و از نوک قلم زاید هنر،
ای برادر، همچو نور از نار و نار از نارون
مرد دانا را چو بر دلها سخن خواهد نبشت
خود قلم باشد زبان اندر میان انجمن
چون شد آبستن به حکمتها زبان مرد علم
تیغ باید تا بیارد زادن آبستن سخن
از زبان بهترین خلق بهتر دین نزاد،
چون شنیدی، جز بیاریی تیغ تیز بوالحسن
از سخن وز تیغ زاد این دین، ازان آمد قوی
دین طلب، گر می هنر جوئی، رها کن مکر و فن
بیهنر دان، نزد بیدین، هم قلم هم تیغ را
چون نباشد دین نباشد کلک و آهن را ثمن
برهمن در هند بر چندال ناکس فضل داشت
بندهٔ دین و هنر نشگفت اگر شد برهمن
مادر و مایهٔ هنر دین است نشگفت ار هنر
جز به زیر مایه و مادر نمیگیرد وطن
دین گرامی شد به دانا و، به نادان خوار گشت
پیش نادان دین چو پیش گاو باشد یاسمن
همچو کرباسی که از یک نیمه زو مرشاه را
قرطه آید وز دگر نیمه جهودی را کفن
مرد بیدین گاو باشد تا نداری بانکش
مر تو را، پورا، همی مردم به دین باید شدن
آن سخن باشد سخن نزدیک من کز دین بود
آن سخن کز دین برون باشد چه باشد؟ هین و هن
گر به دل بینا شدهستی راه دینی پیش توست
گاه از این سو گاه از آن سو چونت باید تاختن؟
دین یکی جامه است چون داناش پوشد پاک و نو
باز چون نادانش پوشد چو گلیمی پر درن
چون که بینا شد به بوی جامهٔ یوسف پدرش
زان سپس کهش چشم نابینا ببود از بس محن؟
وز چه ماندی تو به هر دو چشم نابینا کنون
گر فرستاده است سوی تو محمد پیرهن؟
یا تو را از پیرهن خود نیست، ای جاهل، خبر
روز و شب زان ماندهای با هایهای و مفتتن
دین ز فعل بد نماند پاک جز در پاک دل
شیر پاکیزه کجا باشد در آلوده لگن؟
راست گوی و طاعت آر و پاک باش و علم جوی
فوج دیوان را بدین معروف لشکرها شکن
گر دلت بر نیک همسایه ز حسد کینه گرفت
کینهت از بد فعل جان خویش باید آختن
ای منافق، یا مسلمان باش یا کافر به دل
چونت باید با خداوند این دوالک باختن؟
از دل همسایه گر میکند خواهی کین خویش
از دل خویش این زمانه کین همسایه بکن
همچنان باشم تو را من چون تو باشی مر مرا
گر همی دیبات باید جز که ابریشم متن
شعر حجت را بخوان، ای هوشیار، و یاد گیر
شعر او در دل تو را شهد است و اندر لب لبن



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به بررسی ارزش و اهمیت هنر و دین در زندگی انسان میپردازد. ناصرخسرو تأکید دارد که تنها با هنر و دانش میتوان به بالاترین مقامها دست یافت و wealth و قدرت بدون هنر و دین سودمند نخواهد بود. او پیوسته به خواننده میگوید که هر فردی باید سعی کند تا با هوش و دانش خود، زندگیاش را بهبود بخشد و از قضاوتهای نادرست بپرهیزد. همچنین، او نسبت به نفاق و کینهورزی هشدار میدهد و به یادآوری این نکته میپردازد که پاکی دل و نیات نیک باید در مرکز زندگی قرار گیرد. در پایان، ناصرخسرو از انسان میخواهد که در راه دین و علم قدم بردارد و از ظواهر فریبنده دوری کند.
هوش مصنوعی: ای آنکه مانند دیگران با دانش در پی کمال و زیبایی رفتهای، خود را بیدلیل نگردان و بر خود سخت نگیر، چرا که میتواند به بهای خون تو تمام شود.
هوش مصنوعی: مانند شکارچیان با دقت و هوشیاری به جستجوی دانش بپرداز، اکنون وقت آن است که به خوبی و با دقت علم را فراگیری.
هوش مصنوعی: دنیا به تو آسیب رسانده و زیبایی و جلال تو را از بین برده است. چقدر میخواهی به مطرب بگویی که چه نوع آهنگی بزند تا این درد را کم کند؟
هوش مصنوعی: وقتی که موهای تو مانند بوی خوش سمن (گیاهی معطر) به دو طرف صورتت ریخته و عطر مشک را پخش کرده، چه اندازه میتوان از بوی زلف تو که مانند شمشاد (درختی خوشبوی) است و چهرهات که مانند گل سمن زیباست، سخن گفت؟
هوش مصنوعی: صدای آواز مطرب را نسبت به دیگر صداها و بهخصوص صدای مؤذن که همواره در گوش ماست، بسیار کمتر میشنویم، و صدای مؤذن، بهطور مثالی، از صد و پنجاه بار بیشتر از صدای اوست.
هوش مصنوعی: تو مانند گور شکارچی هستی و دنیا در کمین توست، جهان را هم به مانند گور، به خاطر جسمِ خودت فربه میکنی.
هوش مصنوعی: به خاطر تو، شیر کوهستان (پدیدهای قوی و نیرومند) ممکن است گرفتار گور (نابودی) بشود، ولی شیر دشت (پدیدهای دیگر) خویش را بیدهن (بیسلاح و بیدفاع) میسازد.
هوش مصنوعی: تن تو به خاک سپرده خواهد شد، پس تا چه زمانی به تن و ظاهر خود میپردازی؟ جان تو بیپرده و عریان است و تو هنوز به تن و ظاهر زودگذر خود دلخوش هستی.
هوش مصنوعی: زیبایی و ظاهری خوب تنها ویژگیهای مردان نیست، بلکه اگر مردی از زیبایی و جمال زن خجالت بکشد، این ننگ و عار بر اوست.
هوش مصنوعی: عیب تو به خاطر لباسات نیست، بلکه تقصیر تیغ یا قلمی است که در دست داری. بنابراین، اگر زن نیستی، یا باید قلمزن باشی یا شمشیرزن.
هوش مصنوعی: هیچ کس نباید از قلم یا نوشتار (که نماد شرافت و شخصیت است) دور بماند و اگر به کسی ظن بد ببری، اشتباه کردهای.
هوش مصنوعی: تیغ و تاج تو نماد قدرت و شکوه تو هستند، باید هر دو را به دست بگیری و با این ابزار قدرت، خود را پادشاه کن.
هوش مصنوعی: دستت را به جای تیغ و قلم بگیر و سپس اسبت را به میدان شرف بفرست.
هوش مصنوعی: اگر یکی از این دو (شرف و عزت) را بیشتر از دیگری به دست نیاوری، تو به دست نیمهمردی، زیرا تو در جلو من فقط یک دسته باقی ماندی.
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر از خود میپرسد که تا کی باید بیفایده دربارهٔ نسب و نام خانوادگیاش که "عدل" و "حسن" هستند، صحبت کند. او خواهان عمل به عدالت و نیکی است و تأکید میکند که باید به جای گفتار بیهوده، به کارهای خوب و مثبت پرداخت.
هوش مصنوعی: زیبایی ظاهری ناشی از رفتار نیکو است، ای برادر، در حالی که زشتی درون از رفتار بد ناشی میشود و اهریمن (نماد شر) خود را در آن زشترویی مینمایاند.
هوش مصنوعی: اگر کسی بیهنر گنجی به دست آورد، باید امتحان شود تا ارزش او مشخص شود، ولی اگر کسی با هنر باقی بماند، نیازی به امتحان ندارد چون خود نشاندهندهٔ ارزش اوست.
هوش مصنوعی: اگر هنر وجود داشته باشد، نعمت مانند ملک به شمار میآید، وگرنه در این صورت تنها یک راه خواهد بود. اگر هنر به شکل بت درآید، نعمت همچون شمن (ساحر) ارزشمند نخواهد بود.
هوش مصنوعی: با هنر خود را به سطحی برسان که مانند چنبر (حلقه) در جستجوی نعمت باشی؛ زیرا با این رویکرد، برکات و نعمتها به تو خواهند رسید و از هر سو برایت افزایش مییابند.
هوش مصنوعی: بخت خوب و خوشیمنی، فرزندی از هنر ندارد و جز هنر، چیزی به خوشبختی نمیانجامد؛ بنابراین، برای داشتن بخت خوب، باید به درخت هنر آویخته شویم.
هوش مصنوعی: انسان بیهنر، حتی اگر ثروت یا مقام بالایی داشته باشد، خوشبخت نیست، اما کسی که هنری دارد، هرگز در سختی و رنج نمیماند و شایستهی شادی و موفقیت است.
هوش مصنوعی: هنر از دو منبع به وجود میآید: یکی قدرت و جنگ که به شمشیر مربوط میشود و دیگری علم و نوشتن که به قلم ارتباط دارد. ای برادر، مانند نور که از آتش حاصل میشود و آتش از درختان نارون (درخت خرما) به وجود میآید، هنر نیز از این دو سرچشمه میگیرد.
هوش مصنوعی: مرد دانشمند زمانی که بخواهد بر دلها سخن بگوید، قلم او زبان اوست و در میان جمعیت سخن میگوید.
هوش مصنوعی: هرگاه ذهن مرد عالم و آگاه پر از حکمت و اندیشه شود، زبان او باید چون تیغ تیز باشد تا بتواند افکار و سخنان عمیق خود را به خوبی بیان کند.
هوش مصنوعی: بهترین و فرهیختهترین افراد نمیتوانند دینی را به دنیا آورند، چون فقط با شنیدن این سخن متوجه میشوی که برای آوردن دین جدید، به کمک و تیغ تیز بوالحسن (مقصود شخصیت قهرمانانه و شجاع) نیاز است.
هوش مصنوعی: از سخن و تیغ که این دین به وجود آمده، به همین خاطر دینخواهی قوی است. اگر به دنبال هنر هستی، باید فریب و نیرنگ را کنار بگذاری.
هوش مصنوعی: بیهنر و بیدین را از هم تمایز نمیتوان داد؛ زیرا اگر دین نباشد، نه قلم (ابزار نویسندگی) و نه آهن (ابزار جنگی) ارزشی خواهند داشت.
هوش مصنوعی: برهمن (مذهب هندو) در هند با وجود آنکه در برخی فضیلتها و دانشها برتر بود، اما در نهایت بندهی دین و هنر است و اگر برهمن نیز به چنین جایگاهی برسد، شگفتآور نیست.
هوش مصنوعی: هنر و دین هر دو از یک منبع و اساس مشترک نشأت میگیرند، بنابراین اینکه هنر بدون دین و مادرش به وجود نیاید، چیز عجیبی نیست. در واقع، وطن و ریشهٔ هنر وابسته به این اصول است.
هوش مصنوعی: دین به عنوان یک ارزش در نزد افراد دانا محترم و گرامی است، اما در برابر افراد نادان بیارزش و کماهمیت میشود؛ همچنان که اگر یاسمن (گل خوشبو) در مقابل گاو قرار گیرد، اهمیت و ارزش خود را از دست میدهد.
هوش مصنوعی: انسانها مانند کرباسی هستند که یک طرف آن را به دینی خاص (مرشاه) و طرف دیگر را به دینی دیگر (جهودی) اختصاص دادهاند. این نشاندهندهٔ تنوع عقاید و تفاوتهای فرهنگی است که در جامعه وجود دارد.
هوش مصنوعی: مردی که به دین معتقد نیست، مانند گاو است که فقط از خود بهرهای ندارد. تو نیز، ای پورا، باید بدان که انسان باید به دین پایبند باشد تا ارزش و هویتش حفظ شود.
هوش مصنوعی: سخنی که من میزنم، نزدیک به دین و آموزههای دینی است، اما اگر از دین منحرف باشد، اهمیت و ارزشی ندارد. این را خوب درک کن.
هوش مصنوعی: اگر دل تو بینا شده باشد، مسیر حقیقت و دین در پیش روی تو قرار دارد و تو باید به آن توجه کنی و از جوانب مختلف آن را بررسی کنی و به این سادگی نمیتوانی در مورد آن تردید یا تعلل کنی.
هوش مصنوعی: دین مانند یک پوشش است که انسان عاقل آن را با پاکی و تازگی میپوشد، اما نادان آن را همچون یک غُرب یعنی پارچهای کهنه و نشسته میپوشد.
هوش مصنوعی: چون یعقوب به بوی جامهٔ یوسف، پسرش، بینا شد، باید دانست که او از شدت عشق و اندوهش تا آن زمان نابینا بوده است.
هوش مصنوعی: چرا تو با وجود اینکه هر دو چشم نابینایی، هنوز در انتظار فرستاده شدن پیراهن محمد هستی؟
هوش مصنوعی: ای جاهل، تو هیچ خبری از پیرهن خودت نداری؛ چرا که روز و شب در حالی که ناله میکنی و به خود میفروئی، هنوز به همین حالت ماندهای.
هوش مصنوعی: هیچ دینی به خاطر کارهای بد افراد، پاک نمیماند، مگر در دلهای پاک. مانند اینکه شیر پاکیزه در ظرف آلوده نمیتواند باشد.
هوش مصنوعی: راستگویی و اطاعت خدا را بجا آور، پاکدل باش و به علم و دانش روی بیاور، که با این کار میتوانی فوج دیوان را که به عنوان نماد دشمنان و بدیها مطرح شده است، شکست دهی.
هوش مصنوعی: اگر به خاطر حسادت، از همسایهٔ نیکوکار ناراحت هستی، باید کینهٔ خود را از کردار بد خودت دور کنی.
هوش مصنوعی: ای منافق، یا باید بهراستی مسلمان باشی یا کافر؛ چرا در دل خود با خداوند بازی میکنی؟
هوش مصنوعی: اگر همسایهات در دلش علیه تو کینه دارد، تو هم از دل خودت این کینه را نسبت به او حس کن و در این زمانه، کینورزی را نسبت به همسایهی خود برگزین.
هوش مصنوعی: من همیشه باید مانند تو باشم، اگر تو در دلت بخواهی، من هم باید جز ابریشم (یعنی نرم و لطیف) نباشم.
هوش مصنوعی: شعر حجت را بخوان، ای هوشیار، و یاد بگیر که شعر او در دل تو مانند عسل شیرین است و بر لبت همچون شیر.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهٔ یزدان شه کشور ده کشورسِتان
سوسن و سنبل نمود از زلف و عارض یار من
سنبلی بس با بلا و سوسنی بس با فتن
سوسن از سیم سپید و سنبل از مُشک سیاه
در سپیدی صد ملاحت، در سیاهی صد شکن
نور و زیب از روی و قد او همی خواهند دام
[...]
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده به جان و جان تو زنده به تن
هر زمان روح تو لَختی از بدن کمتر کند
گویی اندر روح تو مضمر همیگردد بدن
گر نیی کوکب، چرا پیدا نگردی جز به شب؟
[...]
ای سهی سرو روان از تو بهشت آئین چمن
روی تو ماهست و گرد ماه از انجم انجمن
مشک داری بر شقایق ورد داری بر عقیق
سرو داری بر گل و شمشاد داری بر سمن
از نسیم زلف تو همچون شمن گردد صنم
[...]
چنگ در فتراک عشق هیچ بت رویی مزن
تا به شکرانهٔ نخست اندر نبازی جان و تن
یا دل اندر زلف چون چوگان دلبندان مبند
یا چو مردان جان فدا کن گوی در میدان فگن
هر چه از معشوق آید همچو دینش کن درست
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.