گنجور

غزل شمارهٔ ۵۵۳

 
مولوی
مولوی » دیوان شمس » غزلیات
 

بی همگان به سر شود بی‌تو به سر نمی‌شود

داغ تو دارد این دلم جای دگر نمی‌شود

دیده عقل مست تو چرخه چرخ پست تو

گوش طرب به دست تو بی‌تو به سر نمی‌شود

جان ز تو جوش می‌کند دل ز تو نوش می‌کند

عقل خروش می‌کند بی‌تو به سر نمی‌شود

خمر من و خمار من باغ من و بهار من

خواب من و قرار من بی‌تو به سر نمی‌شود

جاه و جلال من تویی ملکت و مال من تویی

آب زلال من تویی بی‌تو به سر نمی‌شود

گاه سوی وفا روی گاه سوی جفا روی

آن منی کجا روی بی‌تو به سر نمی‌شود

دل بنهند برکنی توبه کنند بشکنی

این همه خود تو می‌کنی بی‌تو به سر نمی‌شود

بی تو اگر به سر شدی زیر جهان زبر شدی

باغ ارم سقر شدی بی‌تو به سر نمی‌شود

گر تو سری قدم شوم ور تو کفی علم شوم

ور بروی عدم شوم بی‌تو به سر نمی‌شود

خواب مرا ببسته‌ای نقش مرا بشسته‌ای

وز همه‌ام گسسته‌ای بی‌تو به سر نمی‌شود

گر تو نباشی یار من گشت خراب کار من

مونس و غمگسار من بی‌تو به سر نمی‌شود

بی تو نه زندگی خوشم بی‌تو نه مردگی خوشم

سر ز غم تو چون کشم بی‌تو به سر نمی‌شود

هر چه بگویم ای سند نیست جدا ز نیک و بد

هم تو بگو به لطف خود بی‌تو به سر نمی‌شود

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

شهرام ناظری » کیش مهر » تصنیف.بی تو به سر نمی شود.افشاری

بیژن بیژنی » نهانخانه دل » باغ من و بهار من

همایون شجریان » چه آتش ها » تصنیف بی همگان

محمدرضا شجریان » بی تو بسر نمی شود » تصنیف (بی تو بسر نمی شود)

محمدرضا شجریان » بی تو بسر نمی شود » ساز و آواز (بی همگان بسر شود)

جمال الدین منبری » تک آهنگ های جمال الدین منبری » بی تو بسر نمی شود

غلامحسین بنان » آشنایی با شیوه آواز استاد غلامحسین بنان - سه گاه و چهارگاه » کار عمل در مایه بیات ترک

برای معرفی آهنگهای دیگری که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۳۱ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

صفا از مولانا صفا نوشته:

درود یاران ادب گستر

این غزل شگفت و عرفانی مولانا را با صدای این دو

استاد بزرگ آوای ایرانی بهتر درک کنید :

خواننده : استاد فرزانه شهزام ناظری

نوار : کیش مهر

خواننده : استاد یگانه محمد رضا شجریان

نوار : بی تو به سر نمی شود .

شاد و خوش و پیروز باشید

شاد زی و شادی گستر باش
شاد زی ، مهر ورز ، فراجهانی باش
گر خدا خواهد تا درودی دیگر بدرود.

باربد نوشته:

واقعاً این طور است که صفا از مولانا می‌گوید. این غزل بسیار زیبا را این دو استاد بزرگ آن‌گونه که شایسته‌ی غزل است ادا نموده‌اند. اما آواز استاد ناظری یک لطافت و دنیای دیگری دارد که یقیناً هر که آن را می‌شنود در غزل غوطه می‌خورد …

عبدالرضا نوشته:

احتمالا به جای “ملکت” باید “مکنت” قرار گیرد . لطفا بررسی کنید .

مصطفی نوشته:

در بیت ۱۳ به جای کلمه ی (سند) باید کلمه ی (صنم) را قرار داد.

عبدالستار نوشته:

با سلام
درجواب مصطفی عرض می کنم:
با توجه به کلمه بد در آخر مصراع، سند صحیح است زیرا صنم قافیه درونی بیت را به هم می زند.

علی نوشته:

به نظرم در بیت سوم جای “جوش” و “نوش” را باید بایکدیگر عوض کرد! 

حسن نوشته:

جناب آقای عبدالرضای عزیز :
مُلکَت به معنای پادشاهی ، سلطنت، کشور، مملکت است و صحیح می باشد

امین کیخا نوشته:

سند به عربی به معنی حجت هم هست

لیلا نوشته:

من با این شعر زندگی میکنم …

جلال اعتماد نوشته:

در بیت آخر احتمالأ باید(هر چه بگویم این سند) باشد

علی نوشته:

بیت هفت خدعه درسته یا خود تو .؟؟؟!! ممنون اگر پاسخ بدین

شمس الحق نوشته:

علی آقا با احترام خود تو صحیح است ، اما اگر در نسخه ای خدعه آمده ، کار شخص با ذوقی بوده است

امیر نوشته:

اگراین اشعارم نبود چی برای گفتن داشتیم

اسدالله نوشته:

در بیت پنچم بجای “مال” اگر (منال) که هم معنی است و از جانبی هم قافیه را در همین بیت قوت بیشتر میدهد بکار برده برده شود شیوایی بهتر و صلابت بیشتر پیدا میکند.شاید در اصل چنین باشد .ولله اعلم

اسدالله نوشته:

در بیت پنچم بجای “مال” اگر (منال) که هم معنی است و از جانبی هم قافیه را در همین بیت قوت بیشتر میدهد بکار برده برده شود شیوایی بهتر و صلابت بیشتر پیدا میکند.شاید در اصل چنین باشد .ولله اعلم

شعله نوشته:

عاشق این شعر حضرت مولانا هستم هر وقت از هیاهوی زندگی وروزمرگی ها خسته میشوم با خودم زمزمه میکنم بی همگان به سر شود………شنیدن این شعر با صدای آقای جمال الدین منبری هم خالی از لطف نیست

متین نوشته:

قافیه اصلی ابیات چیست؟ “بیتو به سرنمیشود”که معنایش درنصف ابیات یکی است پس ردیف است

سمانه ، م نوشته:

جناب متین
این چامه نه به درستی قافیه دارد نه ردیف
بیت اول رعایت ردیف هم نشده
گویا ، مولانا زیاد در بند رعایت ردیف و قافیه نبوده ، که خود می گوید :
قافیه اندیشم و دلدار من
گویدم مندیش جز دیدار من
خوش نشین ای قافیه اندیش من
قافیه دولت تویی در پیش من
حرف چه بود تا تو اندیشی از آن
حرف چه بود خار دیوار رزان
حرف و صوت و گفت را بر هم زنم
تا که بی این هر سه با تو دم زنم
شاد باشی ، پایدار

عمر شیردل نوشته:

بیت دوم باید چنین نوشته شود :
دیدهٔ عقل مست تو چرخهٔ چرخ پست تو

غبار نوشته:

http://tabnama.blog.ir/post/64
خوشنویسی «بی تو به سر نمی شود»

محسن نوشته:

این شعر زیبا و عرفانی با صدای عرفانی و آسمانی حسام الدین سراج و آهنگ سازی محسن نفر در آلبوم یاد یار هم به زیبایی تمام اجرا شده است. حتما با گوش دل بشنوید و لذت ببرید.

رضا نوشته:

داریوش اقبالی هم این غزل را قبل از انقلاب خوانده است.

رضا نوشته:

داریوش اقبالی این غزل را قبل از انقلاب خوانده بود. زمانی که مرحوم صابری در کاریکاتوری در گل آقا از کناره گیری مرحوم دکتر حبیبی از پست معاونت اول هاشمی رفسنجانی اظهار ناراحتی کرده بود، چرا که در همه شماره ها عکس ایشان یا روی جلد بود یا پشت جلد و یا در داخل مجله مطلبی در مورد ایشان آورده می شد (با توجه به ممنوعیت درج کاریکاتور رییس جمهور به دلیل معمم بودن ایشان و نوستالژیک بودن چهره مرحوم حبیبی) بیت اول این غزل را در زیر کاریکاتور ایشان آورده بود. یادم می آید که بعدها یکی از مخاطبین گل آقا اعتراض کرده بود که چرا اشعار خوانندگان زمان طاغوت را در گل آقا نشر می کنند!

یاسر نوشته:

سمانه خانم :
جالبه که ردیف و قافیه رعایت نشده چون درشعرهای کلاسیک قافیه جز لاینفک شعر بوده و برای من باعث تعجب بود و فکر نمیکنم در شعرهای مولوی زیاد به این موضوع بر بخوریم

علی نوشته:

این غزل فوق العاده است وزن و قافیه وردیف داره من تعجب میکنم که بعضی از دوستان نوشتندوزن وقافیه نداره

حسین ۱ نوشته:

علی آقا جان
بفرمائید در بیت اول و دوم
ردیف کدام است و قافیه کدام؟
موفق باشی

... نوشته:

با اجازه از دوستان، بنده عذر میخوام که بین بحث عزیزان وارد میشم، مطلبی هست که شاید ذکرش مفید واقع بشه.
ببینید شما اگه با استفاده از تعاریف قافیه و ردیف بخواید در مورد این غزل دنبال قافیه بگردید، موفق نمی شید قافیه ای پیدا کنید. در واقع اگه مثل یک ماشین رفتار کنیم و از کدهای تعریف شده برای قافیه استفاده کنیم، این غزل فاقد قافیه هست.
اما در دیوان شمس به غزلیاتی بر می خوریم که دارای ردیف هایی بیش از یک کلمه هستن، در واقع ردیف هایی که به شکل یک جمله در هر بیت تکرار میشن. ردیف هایی مثل «بی تو به سر نمی شود»، «مستان سلامت می کنند»، «چیزی بده درویش را» و «آهسته که سرمستم».
در این غزلیات معمولاً وضعیت قافیه مثل همین غزل هست و قافیه مشخصی طبق تعریف نداره. اما مواردی هست که این غزلیات رو از عیب قافیه مبرا می کنه. به این موارد اشاره می کنم:
اول اینکه وزن این غزلیات یا اوزان دوری هستن (مثل همین غزل) یا اوزان متحدالارکان (مثل مستان سلامت می کنند).
دوم اینکه تقریباً در تمامی ابیات قافیه درونی رعایت شده.
سوم اینکه معمولاً در این غزل ها هر بیت به چهار بخش تقسیم میشه که یکی از این چهار قسمت همون ردیف تکرار شونده هست.
مجموعه این عوامل باعث ایجاد حس موسیقایی بسیار غنی در غزل میشن و هیچ کمبودی در این زمینه احساس نمیشه. از طرفی به نظر میرسه مهمترین رسالت قافیه هم همین ایجاد موسیقی (طبق نظر دکتر شفیعی، یکی از انواع موسیقی تحت عنوان موسیقی کناری شعر) باشه. عواملی که ذکر کردم فقدان قافیه به شکل سنتی خودش رو پوشش میده و باعث میشه خللی به شعر وارد نشه.
البته مولوی غزلی مثل «معشوقه به سامان شد تا باد چنین بادا…» رو هم داره که هم ردیف طولانی «تا باد چنین بادا» رو داره و هم قافیه به شکل سنتی در اونجا رعایت شده. ولی حقیقتاً فکر نمی کنم بین این غزل و همین غزل «بی تو به سر نمی شود» تفاوتی از نظر حس موسیقایی وجود داشته باشه و از یک سطح غنای موسیقایی برخوردار هستن.
بد نیست به این نکته هم اشاره کنیم که این ردیف های طولانی عمدتاً فاقد معنای مشخصی در رابطه با سایر اجزای بیت هستن. یعنی ممکنه شما در بعضی از ابیات نتونید ارتباط مشخصی بین ردیف و کل بیت برقرار کنید. این هم به این خاطر هست که این ردیف ها بیشتر وظیفه شون ایجاد موسیقی هست و به عنوان یک ترجیع عمل می کنن. این غزل ها هم عمدتاً مربوط به مجالس سماع مولوی هستن.
برای اطلاعات بیشتر در این مورد حتما یه نگاهی به کتاب عالی «موسیقی شعر» دکتر شفیعی بندازید. ایشون علاوه بر اشاره های مفید در متن کتاب، یه فصل جداگانه در مورد موسیقی شعر مولوی دارن که بسیار راهگشا هست.
عذر میخوام که طولانی شد.
با احترام.

شیرین نوشته:

با عرض سلام و ادب و احترام حضور سروران و نازنیان ادب دوست.
هنگام خواندن یادداشتها، متوجه شدم که برخی از دوستان، با جد و جهد فراوان به دنبال قافیه می‌گردند، آن هم در شعر مولانا. حیفم آمد که پاسخ خود مولانا را در اینجا ننگارم. قضاوت، با سروارن گران‌قدرم:

رستم از این نفس و هوا زنده بلا مرده بلا
زنده و مرده وطنم نیست به جز فضل خدا
رستم از این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا
قافیه و مغلطه را گو همه سیلاب ببر
پوست بود پوست بود درخور مغز شعرا
ای خمشی مغز منی پرده‌ی آن نغز منی
کمتر فضل خمشی کش نبود خوف و رجا
بر ده ویران نبود عشر زمین کوچ و قلان
مست و خرابم مطلب در سخنم نقدر و خطا

شیرین نوشته:

با عرض سلام و ادب و احترام حضور سروران و نازنیان ادب دوست.
هنگام خواندن یادداشتها، متوجه شدم که برخی از دوستان، با جد و جهد فراوان به دنبال قافیه می‌گردند، آن هم در شعر مولانا. حیفم آمد که پاسخ خود مولانا را در اینجا ننگارم. قضاوت، با سروارن گران‌قدرم:

رستم از این نفس و هوا زنده بلا مرده بلا
زنده و مرده وطنم نیست به جز فضل خدا
رستم از این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا
قافیه و مغلطه را گو همه سیلاب ببر
پوست بود پوست بود درخور مغز شعرا
ای خمشی مغز منی پرده‌ی آن نغز منی
کمتر فضل خمشی کش نبود خوف و رجا
بر ده ویران نبود عشر زمین کوچ و قلان
مست و خرابم مطلب در سخنم نقد و خطا

نادر.. نوشته:

بسیار زیبا شیرین عزیز!
هر بخش از مجموعه حاضر (گنجور) گلگشتی است، همانگونه که هر گوشه ای از هستی..
و از گردش ها و گشتن ها، هر کسی را منظور و بهره ای است، متناسب حال خویش..
اما شاید کنجکاوی در جستجوی زیبایی هایی چون قافیه و ردیف و .. خود دریچه ای باشد برای راه یافتن و درک عمیق ترین شگفتی ها و زیبایی های بی پایان هستی…

منوچهر نوشته:

سلام. حسام الدین سراج هم علاوه بر شهرام ناظری این ابیات رو با آواز خونده است. قشنگ هم خونده.

کانال رسمی گنجور در تلگرام