شمارهٔ ۲۳ - سوگند نامه و مدح رضی الدین ابونصر نظام الملک وزیر شروان شاه
مرا ز هاتف همت رسد به گوش خطاب
کزین رواق طنینی که میرود دریاب
زبان مرغان خواهی طنین چرخ شنو
در سلیمان جویی به صدر خواجه شتاب
رواق چرخ همه پر صدای روحانی است
در آن صدا همه صیت وزیر عرش جناب
نظام کشور پنجم اجل رضی الدین
رضای ثانی ابونصر بوتراب رکاب
علی دلی که به ملک یزیدیان قلمش
همان کند که به دین ذوالفقار نصرت یاب
فلک به پیش رکاب وزیر هارون رای
نطاق بسته به هارونی آید اینت عجاب
ستاره بین که فلک را جلاجل کمر است
که بر کمرگه هارون جلاجل است صواب
زهی به دست فلک ظل چو آفتاب رحیم
زهی به کلک زحل سر چو مشتری وهاب
زکات دست تو توفیر سورة الانفال
سفیر جان تو عنوان سورة الاحزاب
دو دست و کلک تودیدم که در تمامی جود
دو قلهاند ولیکن سه قبلهٔ طلاب
به جان عاقلهٔ کائنات یعنی تو
که کائنات قشور اند و حضرت تو لباب
ولی و خصم تو مخصوص جنت و سقرند
که این ندای قد افلح شنود و آن قدخاب
ملک صفات وزیرا ملک نشان صدرا
به توست قلب من ابریز سلب من ایجاب
به صدر شاه رساندند ناقلان که فلان
گذاشت طاعت این پادشاه رق رقاب
خلاص بود و کنون قلب شد ز سکه بگشت
مزور آمد و خائن چو سکهٔ قلاب
میان تهی و سر و بن یکی است از همه روی
چو شکل خاتم و چون حرف میم در همه باب
به عز عز مهیمن به حق حق مهین
به جان جان پیمبر به سر سر کتاب
به مهر خاتم دل در اصابع الرحمن
به مهر خاتم وحی از مطالع الاعراب
به مکتب جبروت و به علم القرآن
به مبدء ملکوت و به مبدع الارباب
به خط احسن تقویم و آخرین تحویل
به آفتاب هویت به چارم اسطرلاب
ز میغها که سیهتر ز تخم پرپهن است
چو تخم پرپهن آرد برون سپید لعاب
به حق آنکه دهد بچگان بستان را
سپید شیر ز پستان سر سیاه سحاب
کند ز اهرمن دود رنگ خاکستر
چو سازد آتش و وقاروره ز آسمان و شهاب
چراغ علم فروزد چو خضر و اسکندر
در آب ظلمت ارحام ز آتش اصلاب
برنده ناخنهٔ چشم شب به ناخن روز
کننده ناخن روز از حنای صبح خضاب
به ناف قبهٔ عالم به صلب قائم کوه
به پشت راکع چرخ و به سجدهٔ مهتاب
به خال و زلف و لب و حجلهٔ عروس عرب
که سنگ کعبه و حلقه است و آستان و حجاب
به سر عطسهٔ آدم به سنة الحمد
به هیکلش که ید الله سرشت از آب و تراب
به یک قیام و چهار اصل و چل صباح که هست
ازین سه معنی الف دال و میم بیاعراب
به تخم بوالبشر و خشک سال هفت هزار
به سال پانصد آخر که کرد فتح الباب
به بهترین خلف و اربعین صباح پدر
به صبح محشر و خمسین الف روز حساب
به بزم احمد و جلاب خاص و حلق خواص
به سی ستارهٔ پاکش گذشته بر جلاب
به تاب یک سر ناخن قوارهٔ مه را
دو شاخ چون سر ناخن برا نمود بتاب
به سوز مجمر دین از بلال سوخته عود
به عود سوخته دندان سپیدی اصحاب
به یار محرم غار و به میر صاحب دلق
به پیر کشتهٔ غوغا، به شیر شرزهٔ غاب
به بوتراب که شاه بهشت قنبر اوست
فدای کعب و ترابش کواعب و اتراب
به هفت نوبت چرخ و به پنج نوبت فرض
بدین دو صبح مدور ز آتش و سیماب
به صوفیان بلادوست عافیت دشمن
به حق عاقبت غم به جان غم برتاب
به هفت مردان بر کوه جودی و لبنان
همه سفینهٔ بیرخت و بحر بیپایاب
به عنکبوت و کبوتر که پیش ترس شدند
همای بیضهٔ دین را ز بیضه خوار غراب
بدان سگی که وفا کرد و برد نام ابد
به پشهای که غزا کرد و یافت گنج ثواب
به گوسپندی کو را کلیم بود شبان
به گوسپندی کو را خلیل شد قصاب
به کنیت ملک اشرق کاسمانش نبشت
به سکهٔ رخ خورشید بر، به زر مذاب
به سکه و به طراز ثنای او که بر آن
خدیو اعظم و خاقان اکبر است القاب
که بعد طاعت قرآن و کعبه، در سجده
پس از درود رسول و صحابه در محراب
نبردم و نبرم جز به بزم شاه سجود
نکردم و نکنم جز به صدر خواجه ایاب
وگر ز سکهٔ طاعت بگشتهام جانم
چو سکه باد نگون سار زیر زخم عذاب
چو خاتمم همه چشم و چو سکهام همه روی
اگرچه نقش کژم هست نیست جای عتاب
که موم و زر به کژی نقش راستی یابند
ز مهر خاتم سلطان و سکهٔ ضراب
چو خاتمم به دروغی به دست چپ مفکن
که دست مال توام پایبند مال و نصاب
چو موم محرم گوش خزینهدار توام
نیم فسرده مرا زآتش عذاب متاب
چو پشت آینه پیش تو حلقه در گوشم
ز من چو آینهٔ زنگ خورده روی متاب
وگر ز ظلم گله کردهام مشو در خشم
که منصفی قسمی نو شنو به فصل خطاب
به چار نفس و سه روح و دو صحن و یک فطرت
به یک رقیب ودو فرع و سه نوع و چار اسباب
به تیز دستی نار و به کند پائی خاک
به خاک پاشی باد و به باد ساری آب
بدین دو خادم چالاک رومی و حبشی
درم خرید دو خاتون خرگه سنجاب
بهشت مهر بهشت اندرین سه غرفهٔ مغز
به هفت حجلهٔ نور اندر این دو حجرهٔ خواب
به رشتهٔ زر خورشید نور بافنده
که بافت بر قد گیتی قبای گوهر تاب
به چتر شام ز انفاس بحر کرده سواد
به تیغ صبح ز کیمخت کوه کرده قراب
به کوه برق مثانه ز سنگ پارهٔ لعل
به بحر ماه مشیمه ز نور بچهٔ ناب
به پری و به فرشته به حور و عین و وحوش
به آدمی و به مرغ و به ماهی و به دواب
بدان نفس که بر افرازد آن یتیم علم
بدان زمان که بر اندازد این عروس نقاب
به تاب آینهٔ دل در این سیاه غلاف
به آب آینهٔ جان در این کبود سراب
به مطلع خرد و مقطع نفس که در او
خلاص جان خواص است از این خراس خراب
به تیر ناوکی از شست آه یاوگیان
که چار بالش سلطان درد به یک پرتاب
به اشک چون نمک من که بر سه پایهٔ غم
تنم زگال ودلم آتش است و سینه کباب
به عدل تو که توئی نایب از خدا و خدیو
به فضل تو که توئی تائب از شرور و شراب
که بر من از فلک امسال ظلمها رفته است
که هم فلک خجل آید به بازپرس جواب
برو که روز اذا الشمس کورت بینام
بنات نعش فلک را بریده موی و مصاب
همای کش تر از ین کرکسان جیفه نهاد
ندیدهام که ز عنقا کنند طعمه عقاب
بماندهام ز نوا چون کمان حاجب راست
نخورده چاشنی خوان حاجب الحجاب
ز بند شاه ندارم گله معاذ الله
اگرچه آب مه من ببرد در مه آب
سیاه خانه وعیدان سرخ بر دل من
حریف رضوان بود و حدائق اعناب
ولی به جوشم ازین خام خای سگ سبلت
قراطغان شه پشمین، گه طعان و ضراب
که گفته است فلان میگریزد از پی آن
که شاه بشنود و باز داردم به عقاب
کجا گریزم سوی عراق یا اران
کجا روم سوی ابخاز یا به باب الباب
به شام یا به خراسان به مصر یا توران
به روم یا حبشستان به هند یا سقلاب
مرا گریز ز خانه به خانقاه بود
چو طفل کو سوی مادر گریزد از بر باب
به مهر مام و دو پستان و زقهٔ خرما
به جان باب و دبستان و تختهٔ آداب
به عید و نشره و ادینه و نماز دگر
به حق مهر زبان و سر خلیفه کتاب
به فرفره به مشاق و به کعب و سرمامک
به خرد چاهک و چوگان و گوی در طبطاب
به خایهای بط از نان خورده در دامن
به شیشههای بلور از خیو به شکل حباب
به کلبه و به سفال و ترازوی نارنج
به جفت و طاق آلوی جنابه و به جناب
به مشتگاه و به کشتی گه و به پیچیدن
فراز لب لب جوی محله چون لبلاب
به سر بزرگی حساد من که بودیشان
دراز گوش ندیم و دراز دم بواب
به باد فتق براهیم و غلمهٔ عثمان
به دبهٔ علی موشگیر وقت دباب
به دفهٔ جد و ماشوره و کلابهٔ چرخ
به آب گیر و به مشتوت و میخ کوب و طناب
به لوح پای و به پاچال و قرقر بکره
به نایژه به مکوک و به تار و پود ثیاب
به اره پدر و مثقب و کمانه و مقل
به خط مهرهٔ گردون و پرهٔ دولاب
به ریزه رندهٔ او هم چو جعد زنگی پیر
به نوک تیشهٔ او هم چو زلف رومی شاب
به دوستان دغل رنگ من که بیزارم
به عهد ماضی از اسلاف و حال از اعقاب
فلک برات برائت میان ما رانده است
ز یوم ینفخ فیالصور تا فلا انساب
به دنبهٔ بش بوسعد طفلی از بوشهر
به قندز لب بونجم روبه از تلخاب
به طبلههای عقاقیر میر ابوالحارث
به هیلهای بواسیر میر ابوالخطاب
به طبل ناقهٔ مستسقیان بخورد جراد
به باد رودهٔ قولنجیان به پشک ذباب
به چار پارهٔ زنگی به باد هرزهٔ دزد
به بانگ زنگل نباش و گم گم نقاب
به ریش تیس و به بینی پیل و غبغب گاو
به خرس رقص کن و بوزنینهٔ لعاب
به سیر کوبهٔ رازی به دست حیدر رند
به گو پیازهٔ بلخی بخوان جعفر باب
به روی زال و به سر خاب پنبه و ابره
به حیز و خشنی این زال گشته آن سرخاب
به غلمهٔ طبقات طبق زنان سرای
به آب گینه و مازو و کندرو و گلاب
به زلف مقری مصروع و مؤذن بسطام
به سر منارهٔ مؤذن به لب تنور قطاب
به زر سفرهٔ پشت از فشارش امعا
به سیم کان میان ران ز جنبش اعصاب
به شرط بیبی شمس و به شرب بابا خمس
به مصطکی و به بادام و پسته و عناب
به باد نمرود از سهم کرکس پران
به ریش فرعون از نظم لولوی خوشاب
به حیض هند و بروت یزید و سبلت شمر
به تیز عتبه و ریش مسیلمهٔ کذاب
به زیبقی مقنع، به احمقی کیال
به روز کوری صباح و شب روی احباب
به عمر و خاص که عمرش سه باره کرد جهان
به عمر و عاص که عمرش دوباره یافت شباب
به گربزی کف نفط و سر بزی شیرو
به خشک ریشهٔ یونان و شقشقه داراب
به جان آنکه چو عیسیم برد بر سر دار
نشست زیر و جهودانه میگریست به تاب
به موش زیر برو گربهٔ خیانت کن
که این هژبر به چنگ است آن پلنگ به ناب
به ناب موش کز او سر فکندهام چون چنگ
به چنگ گربه کزو دست بر سرم چو رباب
به ابن صبح که سرپنجههاکند چو نجوم
به ابن عرس که دم لابهها کند چو کلاب
به سام ابرص و حربا و خنفسا و جعل
به جیفهگاه و بناووس و مستراح و خلاب
کزاین نشیمن احسان و عدل نگریزم
و گرچه بنگه عمرم شود خراب و یباب
طریق هزل رها کن به جان شاه جهان
که من گریختنی نیستم به هیچ ابواب
ز من حکیمی سوگند نامهای درخواست
به نام شاه جهان قبلهٔ اولوالالباب
ازین قصیده که گفتم سخنوران جهان
به حیرتند چو از منطق طیور، غراب
زهی تمیمهٔ حسان ثابت و اعشی
زهی یتیمهٔ سحبان وائل و عتاب
سخن که خیمه زند در ضمیر خاقانی
طناب او همه حبل الله آید از اطناب
بقای شاه جهان باد تا دهد سایه
زمین به شکل صنوبر فلک به لون سداب
ملک هر آینه آمین کند که بختش را
دعوت قد سمع الله دعوتی و اجاب
دعاش گفتم و اکنون امید من به خداست
الیه ادعوا برخوانم و الیه اناب



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این شعر، خاقانی از رضی الدین ابونصر نظام الملک، وزیر شروان شاه، ستایش و مدح میکند و به جنبههای مختلف شخصیت و فضایل او میپردازد. شاعر با بهرهگیری از توصیفات مجازی و نمادها، به مقام و منزلت نظام الملک، ارتباط او با آسمان و نقش برجستهاش در اداره حکومت اشاره میکند. او نیز از عملکرد نظام الملک در عدالت و تقوا یاد کرده و او را استانداری الهی و عادل میداند که همگان را به طاعت و ادب دعوت میکند. خاقانی در نهایت از نظام الملک میخواهد تا به او رحمت و بخشش عطا کند و روشنایی و امید را در زندگیاش به ارمغان آورد.
هوش مصنوعی: صدای هَاتف (ندای الهی یا روحانی) به من میگوید که از این رواق (محل مجللی) صدایی میشنوم که در حال شنیدن آن هستم.
هوش مصنوعی: اگر میخواهی صدای مرغان را بشنوی، باید به طنین و نغمههای آسمانی گوش فرا دهی و در جستوجوی سلیمان، به نزد مقام والای خواجه (نظام الملک) بروی.
هوش مصنوعی: فضای آسمان همواره پر از آواز و آهنگهای معنوی است و در این صدا، نام و آوازهٔ وزیر بزرگ، یعنی رضیالدین ابونصر نظامالملک، به خوبی به گوش میرسد.
هوش مصنوعی: نظام کشور پنجم، رضی الدین ابونصر، که به لقب «رضای ثانی» مشهور است، همانند اسب در زیر فرمان و رکاب است، به این معنا که او در مدیریت و اداره کشور بسیار موثر و مهم است.
هوش مصنوعی: علی، که دلش به یزیدیان وابسته است، قلمش همان تأثیری را دارد که در دین ذوالفقار (امام علی) نصرت و پیروزی به بار میآورد.
هوش مصنوعی: آسمان به دنبال وزیر هارون با شگفتی هدف خود را بر روی او قرار داده و به میزان بزرگی او احترام میگذارد. این تعجب به خاطر این است که ویژگیهای هارونی را در او میبیند.
هوش مصنوعی: فلک، که به معنای آسمان است، همچون کمربندی به دور هارون قرار دارد و این نشاندهندهی برتری و فضیلت اوست. هارون در اینجا به عنوان یک مقام برجسته توصیف شده و این تصویر از او بهعنوان موجودی قابل ستایش و درستکار ارائه میشود.
هوش مصنوعی: فلک با دستانش همچون آفتاب رحیم به تو سایه افکنده و سوگند که زحل با قلمش سر تو را چون مشتری نوازش میکند.
عطای دست تو قسمت غنایم [سورهٔ انفال] باد و سه آیهٔ سوره احزاب (که در شأن پیامبر است) سفیر جان تو. (این معنی از شرح دیوان خاقانی، نسخه خطی مجلس به شماره ثبت 91193 برگرفته شده است).
هوش مصنوعی: من دو دست و قلم تو را دیدم که در کل بخشش، مانند دو قله بلندی هستند، اما در واقع تو سه محور و مرکز درخواست و طلبی.
هوش مصنوعی: به جان عقل کل موجودات، یعنی تو که موجودات فرعی و سطحی هستند و تو اصل و مغز این جهان هستی.
هوش مصنوعی: ولی (دوستی) و دشمنی تو در جنت (بهشت) و سقر (جهنم) خاص و مشخص است، زیرا اینگوینده است که ندای «پیروزی حاصل شد» را میشنود و آن (دشمن) هم در حال خواب است.
هوش مصنوعی: وزیر، که دارای صفات و ویژگیهای شاهانه است، به تو تعلق دارد و از آن توست. دل من به خاطر تو پر از عشق است و وجودم برای تو سامان و سبب وجود دارد.
هوش مصنوعی: خبررسانان به دربار شاه رساندند که فلانی فرمانبردار این پادشاه شده است و خود را در خدمت او قرار داده است.
هوش مصنوعی: قلب انسان در ابتدا خالص و بدون آلودگی بود، اما اکنون به مانند سکهای تقلبی و فریبنده دچار فساد و خیانت شده است.
هوش مصنوعی: میان خالی و سر و پایین، در واقع، یکی است؛ مانند وجود اشکال و نمادهای مختلف که در تمامی حالتها، شباهتهای خاصی دارند، همانطور که شکل خاتم و حرف میم در کلمات به یکسان حضور دارند.
هوش مصنوعی: به قدرت و عظمت خداوند متعال و به حقایق بزرگ، و به جان پیامبر (حضرت محمد) و به اصل و ریشهٔ کتاب (قرآن) قسم میخورم.
هوش مصنوعی: دل من به مهر و نشان خاتم خداوند، مانند مهر خاتم وحی بر کلام عربی، نقش بسته است.
هوش مصنوعی: در این بیت به دو منبع قدرت و علم اشاره شده است: یکی «مکتب جبروت» که به فوران عظمت الهی و روحانی اشاره دارد و دیگری «علم القرآن» که نشان از علم و دانش قرآنی دارد. همچنین «مبدء ملکوت» به آغاز و منبع آسمانی و دنیاست و «مبدع الارباب» به خالق و آفرینندهٔ اربابهای عالم اشاره دارد.
هوش مصنوعی: به بهترین خط و زیباترین شکل، و در آخرین لحظهٔ تحویل سال به نور خورشید و هویت واقعی، به دقت و اندازهٔ چهارمین قسمت دایرهنما اشاره دارد.
هوش مصنوعی: ابرها که تیرهتر از تخممرغهای بزرگ هستند، وقتی با بارش خود، مایهٔ سپیدی را به زمین میآورند، شبیه به تخممرغی میشوند که زردهٔ آن بیرون آمده و سفیدهاش نمایان شده است.
هوش مصنوعی: به خدای بزرگ قسم، آن کسی که به بچهها از آسمان باران میدهد مانند شیری که از پستان ابرهای تیره مینوشند.
هوش مصنوعی: هرگاه که اهرمن (نماد شر و اهریمنگی) دود رنگ خاکستری ایجاد کند، مانند این است که آتش و شهاب (فلز داغ) از آسمان به وجود میآید. در واقع، وجود این دود و آتش نشاندهندهٔ اتفاقات پرجنبوجوش و تباهی است.
هوش مصنوعی: چراغ علم مانند خضر و اسکندر در آب تاریکی میتابد و حقیقت را از میان آتش دلها میسازد. اینجا اشاره به این دارد که علم و دانایی میتواند تاریکیها را روشن کند و از رنجها و عذابها به وجود بیاید.
هوش مصنوعی: شب به مانند یک چشم میماند که در تاریکی و ناامیدی به سر میبرد، اما روز با روشناییاش که مانند حنایی بر صبح است، به آن ناخن میزند و آن را میخواباند. درواقع، در این تصویر، روشنایی روز میتواند مشکلات و تاریکیهای شب را برطرف کند.
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف جایگاه و عظمت وجود مقدس امام عصر (عج) اشاره دارد. او به عنوان قائم و ولی خدا در قبهای که زمینی و آسمانی را در بر میگیرد، قرار دارد و همچنین در ارتباط با کوهها، آسمان و ماه به تصویر کشیده شده است.
هوش مصنوعی: در این مصراع، شاعر به زیباییهایی که به عروس عرب نسبت داده میشود، اشاره میکند و آنها را با سنگ کعبه و حلقه ازدواج و همچنین آستان و حجاب مقایسه میکند. به عبارت دیگر، قصد دارد تا نشان دهد که این زیباییها مقدس و باارزش هستند.
هوش مصنوعی: آدم به خاطر عطسهاش شکر میگوید و هیکل او که دست خداوند از گل و آب ساخته شده است.
هوش مصنوعی: انسان با یک حرکت و چهار بنیاد و سی صبح، این سه مفهوم الف، دال و میم را بدون حرکتی از اعراب نشان میدهد. به نوعی اشاره دارد که میتوان به سادگی و بدون پیچیدگی به مفاهیم عمیق دست یافت.
هوش مصنوعی: به تأکید بر نقش انسان در آغاز خلقت و در تاریخ، به این نکته اشاره میکند که به دلیل خشکسالیهایی که در تاریخ به مدت هفت هزار سال رخ داده، در سال پانصد پس از میلاد، فتح درهایی به سوی آگاهی و دانش اتفاق افتاده است.
هوش مصنوعی: به بهترین جانشین و چهل صبح پدر اشاره دارد که در روز قیامت و در پنجاه هزار روز حسابرسی، درخشانی و مقامی ویژه دارد.
هوش مصنوعی: در میهمانی احمد، که اشاره به فضیلتها و ویژگیهای او دارد، و در جمع مخصوص و خاص او، شبی که در آن سی ستارهٔ پاک از ویژگیهای او فراتر رفته و بر او تأثیر گذاشتهاند.
هوش مصنوعی: تاب یک سر ناخن به قدری زیبا و درخشان است که میتواند قوارهٔ تمام ماه را به دو شاخ مانند کند، مانند زیبایی و پرتو اندکی که از یک ناخن ساطع میشود. این تصویر به حس زیبایی و جاذبهٔ خاصی اشاره دارد که اشیاء کوچک میتوانند داشته باشند.
هوش مصنوعی: به دلیل سوز و آتش دین، بلال (مؤذن مشهور) مانند عودی سوخته است و دندانهای سپید اصحاب (یاران پیامبر) نیز به قدری غمانگیز و سیاه شده که گویی سوختهاند.
هوش مصنوعی: به دوست و همدمی که در عمیقترین رازها شریک است، و به سرپرست و صاحب لباس، به فردی که در شور و غوغا جان باخته و به شیر قوی و دلاور جنگل اشاره دارد.
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که خاقانی در این بیت به ابوبکر قنبر، غلام علی (علیبن ابیطالب) اشاره دارد و او را «شاه بهشت» میداند. او در اینجا بر شرافت و مقام قنبر تأکید میکند و میگوید که زندگی و جانش فدای خاک و آستانهٔ اوست، جایی که کنیزان زیبا و جوان در آنجا گرد هم آمدهاند.
هوش مصنوعی: به هفت نوبت چرخ، یعنی به هفت بار چرخش آسمان (که نشاندهندهٔ گذر زمان است) و به پنج نوبت فرض، یعنی به پنج بار دایرهٔ معین، این دو صبح، یعنی دو صبح روشن، به حالت گرداگرد از آتش و سیماب (که به گوهرهایی مثل طلا و نقره اشاره دارد) حالتی زیبا و شگفت ایجاد کرده است.
هوش مصنوعی: صوفیانی که در بلای عشق هستند، عافیت را دشمن میدانند و به راستی که در پایان، غم را به جان خود تحمل میکنند.
هوش مصنوعی: در هفت مردان، که اشاره به هفت نفر نجاتیافته از طوفان نوح دارد، امید را در کوه جودی و لبنان بیان میکند. به دو کوه اشاره میکند و میگوید که در آنجا کشتی بدون بار و دریا بیپایان است، که نشاندهندهٔ بینیازی و آرامش است.
هوش مصنوعی: عنکبوت و کبوتر با ترس مواجه شدند و در این حالت، همای (پرندهای بزرگ و نمادین) که نمایانگر دین است، تحت تأثیر خوار بودن غراب (زاغ سیاه) قرار گرفت و به ضعف و ذلت درآمد.
هوش مصنوعی: به سگی که وفادار ماند، نام جاودان رسید، اما به پشهای که در جنگ شرکت کرد، پاداش میدهد.
هوش مصنوعی: به گوسفندی که کلیم (موسى) آن را شبان خود میدانست، اشاره دارد که در نهایت به دست قصاب، خلیل (ابراهیم) قربانی شد. این بیت به نوعی از تقدیر و سرنوشت گوسفند صحبت میکند که از یک حالت تا دیگری پیش میرود.
هوش مصنوعی: در نامگذاری پادشاهی به نام «ملک اشراق» (پادشاهی که نور و روشنایی را نمایندگی میکند)، او روی سکه خود از تصویر یا نشانی استفاده کرده که نماد خورشید است و این تصویر با طلا (زر مذاب) ساخته شده است.
هوش مصنوعی: به سکه و با نقش و نگار وظیفهٔ ستایش او که به واسطهٔ آن، او را بزرگترین پادشاه و فرمانروای بزرگ میخوانند.
هوش مصنوعی: پس از اینکه در عبادت خدا، قرآن و کعبه را مورد اطاعت قرار دادم، در سجدهام، درود میفرستم بر پیامبر و یارانش در محل نماز.
هوش مصنوعی: جز در محضر شاه، به هیچکس احترام نمیگذارم و تا به حال نیز در هیچمجلسی دیگر به غیر از آن، سجده نکردهام و نخواهم کرد.
هوش مصنوعی: اگر از زمرهی بندگان طاعت و احترام به شاه خارج شدهام، جانم همچون سکهای است که زیر ضربههای عذاب در حال سقوط است.
هوش مصنوعی: من مانند یک انگشتر که فقط زیباییام را نشان میدهد، بیآنکه عیبی داشته باشم، همه چشم هستم و مانند سکهای که فقط ظاهرش دیده میشود، همه روی دارم. هرچند که باطن من ممکن است نادرست به نظر برسد، جایی برای سرزنش نیست.
هوش مصنوعی: اگرچه نقش این سکه و خاتم نادرست است، اما از تاثیر مهر سلطانی و اعتبار آن سکه نمیتوان چشمپوشی کرد، زیرا همچنان باطل را به حقیقت تبدیل میکند.
هوش مصنوعی: اگر انگشترم را به دروغ به دست چپ بیندازی، یعنی آن را در دست چپ بگذاری، توجه کن که من به خاطر مال و ثروت تو تحت تأثیر و وابسته هستم.
هوش مصنوعی: من همچون موم در دست خزینهدار تو هستم و در آتش عذاب نیمهذوب شدهام؛ مرا از این عذاب منحرف نکن.
هوش مصنوعی: من مانند آینهای هستم که زنگ زده و در مقابل تو ایستادهام؛ بر من بتاب و از زنگارهای وجودم نگزین، زیرا که فقط به خاطر تو و بر اساس خواست تو اینگونه هستم.
هوش مصنوعی: اگر از ظلم و ستم شکایت کردهام، در خشم مدار، زیرا منصفی وجود دارد که به حق و انصاف گوش میدهد و به موقع درباره این موضوع قضاوت میکند.
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به عناصر و عوامل مختلفی که در زندگی و روح انسان وجود دارد اشاره میکند. او از تعداد و تقسیمات مختلف نفسها، روحها، صحنها، و اسباب صحبت میکند که نشاندهنده پیچیدگی و تنوع موجود در وجود انسان و شرایط زندگیاش است.
هوش مصنوعی: به نرمی و با تلاش، هر چیزی که بیمقدار است به زمین میپاشی و باد به آرامی مایعات را در فضا پخش میکند.
هوش مصنوعی: دو خدمتکار چالاک، یکی رومی و دیگری حبشی، برای خرید دو زن، خرگهای (سکوی) از سنجاب (باز) درست کردند.
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به توصیف بهشت میپردازد و میگوید که بهشت مانند باغی از مهربانی است که در آن سه اتاق از مغز (عصاره) و هفت سکوی نورانی وجود دارد، و این دو اتاق خواب، نشانهای از آرامش و زیبایی در زندگی است.
هوش مصنوعی: خورشید، که نور آن همچون رشتهای از زر بافته شده است، بر قامت جهان همانند قبایی از جواهر میدرخشد.
هوش مصنوعی: دودهای یک شب تار بر اثر نفسهای سینهٔ دریا به سیاهی تیره و سردی شب شباهت دارد و روشنایی صبح مانند تیغی است که کوهها را شکافته است.
هوش مصنوعی: در این بیت، خاقانی به زیبایی و درخشندگی طبیعت اشاره میکند؛ به گونهای که کوهها همانند برق درخشاناند و سنگهای سرخ رنگ نمایان از لعل (یاقوت) و دریا به مانند ماهی در عمق مشیمه (رحم) با نور نوزاد نابی درخشانند.
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به زیبایی و خوبی تمام موجودات عالم اشاره میکند، از جمله پری، فرشته، حور (دختران بهشتی)، عین (چشمان زیبا)، وحوش (حیوانات وحشی)، آدمی، پرندگان، ماهیها و دواب (حیوانات چهارپایی). این ابیات نشاندهندهٔ تنوع و زیبایی آفرینش در عالم هستی است.
هوش مصنوعی: به نفسِ (روح) مقدسی که علم را به علیه (بالا) میبرد، اشاره شده است؛ یعنی وقتی آن یتیمِ علم، عروسِ دانایی را از زیر نقابِ جهل (پنهانی) خارج میکند.
هوش مصنوعی: آینهٔ دل به زیباییهایی اشاره دارد که در دل وجود دارد، اما در پوشش سیاه و غمآلودی پنهان شدهاند. همچنین آینهٔ جان به عمق درونی انسان و حقیقت او اشاره میکند که در دریاچهای کبود و غبارآلود از ناامیدی و یأس قرار دارد.
هوش مصنوعی: به آغاز عقل و پایان نفس که در آن روح انسان به ویژگیهای خاص خود خلاصه میشود، در این خراسان ویران و خراب.
هوش مصنوعی: با تیر ناوک (تیرک) که از شست آه دلسوزان رنجور را به یاد میآورد، درد سلطانی را در یک پرتاب (پرواز) میتوان درک کرد. این اشاره به شدت درد و اندوهی است که مانند تیر بر جان انسان اثر میگذارد.
هوش مصنوعی: چشمهایم مانند نمک اشک میریزند و این اشکها بر سه دلیل غم تنم میریزد؛ دل من آتشگرفته و سینهام به شدت در حال سوختن است.
هوش مصنوعی: به خاطر عدل تو که جانشین خدا هستی و به خاطر مقام والای تو که از بدیها و فساد دوری میکنی، من به تو اعتماد دارم.
هوش مصنوعی: در این سال بر من ظلمهای زیادی از آسمان (فلک) گذشته است بهطوریکه حتی آسمان نیز به دلیل این ظلمها شرمنده است و نمیداند چگونه به بازپرس (خدایی که در روز قیامت قضاوت میکند) پاسخ دهد.
هوش مصنوعی: برو که روزی خواهد رسید که خورشید جمع خواهد شد و ستارههای ابر را به خواب خواهد برد، در آن زمان فلک را مانند موی پریشان و زخمی خواهد دید.
هوش مصنوعی: هرگز ندیدهام پرندهای بهچنان بلندی که از لاشهٔ کرکسها پایینتر بیافتد و طعمهٔ عقاب شود، زیرا همای، پرندهای افسانهای و نشانهٔ بلندی و عظمت است.
هوش مصنوعی: من از نظر شادی و سرزندگی مثل کسی هستم که با کمان ترک خوردهای بر زمین مانده است، زیرا هرگز طعم و لذت از شنیدن نوا و موسیقی را نچشیدهام، همانطور که کماندار نتوانسته است تیر خود را بسازد و آماده کند. در اینجا «حاجب» به معنی پیشخدمت و «حاجب الحجاب» به معنی دربان یا نگهبان مهم است.
هوش مصنوعی: من از بند شاه هیچگونه شکایتی ندارم، فرصتی نمیخواهم که این نقصان به من آسیب بزند، حتی اگر آب مه (راهنمای زندگی) من را به سمت آب (مرگ) ببرد.
هوش مصنوعی: در دل من، منزل و وعدههایی تیره و سرخ قرار دارد، اما رفیق من در این حال، بهشتی است و باغهای انگور به من نوید میدهد.
هوش مصنوعی: اما من از این خاموشی مانند آب جوش میزنم، مانند سگی که بر سیاستمدار قراطغان، یعنی پادشاهی که پشمین است، طعنه و ضربه میزنم.
هوش مصنوعی: کسی گفته است که فلانی از ترس این که شاه متوجه شود، فرار میکند و میخواهد مرا به عقاب (یعنی به عنوان مجازات) برگرداند.
هوش مصنوعی: نمیدانم به کدام سمت بروم؛ آیا به عراق یا اران که بروم، یا به روستای ابخاز و دروازهٔ قفقاز؟
هوش مصنوعی: من نمیدانم به کجا بروم؛ آیا به شام، خراسان، مصر، توران، روم، حبش، هند یا سقلاب (سرزمینهای اسلاو)؟ انتخابهای من بسیار متنوع و گمراهکننده است.
هوش مصنوعی: من از خانه به سوی خانقاه فرار میکنم، مانند کودکی که از نزد پدر به سوی مادر میدود.
هوش مصنوعی: من در پی محبت و دو حقوقی که از آن برخوردارم (مثل شیر مادر و خرما که به کودک داده میشود) به جان پدر و مکانی که در آن علم و آداب آموختم، نیازمندم.
هوش مصنوعی: به مناسبت عید و روزهای جشن و برگزاری نماز، به حق مهر و محبت زبان (اشاره به تأثیر کلام نیک) و سر (رئیس یا فرمانروای) خلیفه در کتاب (اشاره به مقام و دانش) تأکید میکند.
هوش مصنوعی: در این بیت، اشاره به بازیها و سرگرمیهای مختلفی است که در زندگی روزمره یا جشنوارهها وجود دارد. فرفره، مشاق (چوگان)، کعب (نوعی بازی) و دیگر مواردی همچون چاهک و گوی بیانگر تفریحاتی هستند که مردم در اجتماعات خود از آنها لذت میبرند. طبطاب نیز به معنای سرگرمی و بازی است.
هوش مصنوعی: شاعر به زیباییهای طبیعی و اشیاء اشاره میکند و از خایهای بط (جمع خای، یعنی زیبایی) که در دامن طبیعت وجود دارند و نان خوردهاند، سخن میگوید. همچنین به شیشههای بلورین اشاره میکند که در خیو (یک منطقه) به شکل حباب دیده میشوند، که نشاندهندهی ظرافت و زیبایی این اشیاء است.
هوش مصنوعی: به کلبه و سفال، کنار ترازوی نارنج، به دو تکه و طاق آلوی مخصوص، و به مقام جناب اشاره میکند. اینجا به عناصر ساده و سنتی زندگی اشاره دارد که در کنار هم ساخته میشوند.
هوش مصنوعی: به محل کار و به مکانهای مسابقه و به پیچیدن روی لب جویهای محله مانند گیاه لبلاب (که به دور چیزها میپیچد).
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به حسادت خود از کسانی اشاره میکند که گویا از غیرت و جایگاه او بیشتر برخوردارند و به آنها میگوید که هیچ وقت در مقامها و صفات بلند، مانند الاغ و دم دراز به آنها نبوده و نیست. در واقع به نوعی تحقیر آنها پرداخته و برتری خود را نسبت به آنها میسنجد.
هوش مصنوعی: به خاطر باد فتق (نوعی باد و فشار) که به ابراهیم نسبت داده شده و به گلابیسانی عثمان و به دبهای که مرتبط با علی (علی موشگیر به معنی کسی که موش را میگیرد) است، به وضعیتی در حال دقت و توجه اشاره دارد. این تصویر به شکلی از گرفتاری یا دردسر در زندگی و رفتار افراد اشاره میکند.
هوش مصنوعی: با سرعت و در حین چرخش چرخها، در جاهایی مثل مانع و ضیای آب، باید ابزارهایی مانند میخ، طناب و دیگر وسایل را به کار گرفت تا کار به درستی انجام شود.
هوش مصنوعی: به ابزارهایی که برای کار با چوب و پارچه استفاده میشود، از جمله «لوح پای» (تابلویی که برای کار هنری یا نوشتن استفاده میشود) و «قرقر بکره» (چرخ دوستی و چرخش)، اشاره شده است. همچنین به «نایژه» (نوعی ساز) و «مکوک» (نوعی شیء فلزی) و نخی که در پارچه به کار میرود، اشاره کرده و به طور کلی از وسایل و ابزارهای مختلف صحبت میکند.
هوش مصنوعی: با استفاده از ابزارهایی مانند اره و مثقب (ابزاری برای ایجاد سوراخ)، کمانه (ابزاری برای خم کردن) و مقل (ابزار نجاری)، و با خطی که مانند مهرهٔ آسمان است و با پرههای دولاب (دستگاههای چرخان) میتوان هنر و صنعت را به تصویر کشید.
هوش مصنوعی: موهای او همچون موهای زنی سیاهپوست است که به دقت تراشیده شده، و چهرهاش با دقت و زیبایی به شکل زلفهای رومی است که به خوبی تراشیده شدهاند.
هوش مصنوعی: من از دوستان شیاد و فریبکار بیزارم و به گذشتهٔ نیاکانم و حال نسلهای بعد نیز بیاعتنا هستم.
هوش مصنوعی: فلک (آسمان) از روزی که در صور (شیپوری که در روز قیامت دمیده میشود) دمیده میشود، برائت (پاکی و جدا شدن) ما را به رسمیت شناخته و نسبتها را از میان برده است.
هوش مصنوعی: بوسعد، کودکی از بوشهر، به دنبهای (چربی) به قندز میآید و روی لبانش بوی خوشی دارد که به تلخاب (محل یا خاصیت) شبیه است.
هوش مصنوعی: با استفاده از داروها و درمانهای تخصصی میر ابوالحارث (اگر به معنی پزشک باشد) و گیاهان و موادی برای درمان بواسیر به وسیلهٔ میر ابوالخطاب (که احتمالاً هم پزشک دیگری است)، اشاره شده است.
هوش مصنوعی: صداهای طبل ناقهٔ افرادی که دچار بیماری میشوند، به صدای وزش باد رودهٔ کسانی که از قولنج رنج میبرند، و به غرش حشرهای به نام ذباب (که نوعی مگس است) تشبیه شده است.
هوش مصنوعی: به چهار قسمت تقسیم شدهٔ زنگی (زنگی به معنای رنگ سیاه یا سیاهپوست و به طور خاص اشاره به شخصی خاص دارد) و به هوای هرز دزد (که به معنای بیهدف و فریبنده است)، نباید صدای زنگ (که نشاندهندهٔ هشیاری و آگاهی است) را نادیده بگیری و در زیر نقاب گمشدهای باقی بمانی.
هوش مصنوعی: به سبیل بز و به دم فیل و غبغب گاو، به خرس برقص و بر روی بوزنینهٔ (ماده بز) بازی کن.
هوش مصنوعی: به نوازش کوبهٔ رازی توسط حیدر رند (حیدر، به معنای شیر و شجاعت، اشاره به علی ابن ابیطالب است) برکت خواندن پیاز بلخ (پیاز بلخی، به عنوان نمادی از غذاهای خوشطعم و خوشعطر) را نسبت بدهید و به جعفر باب، که میتواند اشاره به شخصیتی برجسته در ادبیات یا تاریخ باشد، یادآوری کنید.
هوش مصنوعی: بر روی زال (که به معنای ابروهای بلند و زیباست) و بر روی سر پهن منگولهای از پنبه و ابر رنگین وجود دارد، در حالی که به شکل و قوام این زال، سرخابی (سرخ و زیبا) جلوهگری میکند.
هوش مصنوعی: در سرای خوشبختی طبقات مختلفی از زنان وجود دارد که به زیبایی و لطافت مانند آب گینه، مازو (چوب خوشبو)، کندرو (گلی خوشبو) و گلاب هستند.
هوش مصنوعی: به زلف زیبای مقری (مؤذن)، که معمولاً در بسطام (شهری در ایران) قرار دارد، در کنار منارهٔ مؤذن، شبیه به چهرهٔ شیرینی است که در لب تنور نان پخته میشود.
هوش مصنوعی: فشار سفره طلا در پشت او باعث ترس و بیقراری در شکم او میشود و نقره در میان رانهایش از حرکت زیاد اعصابش نشأت میگیرد.
هوش مصنوعی: به شرط اینکه بیبی شمس (که ممکن است به عنوان یک شخصیت زن مهم اشاره داشته باشد) و بابا خمس (که به احتمال زیاد به مردی محترم اشاره دارد) در این مهمانی دعوت باشند، با خوردن مصطکی (مادهای معطر)، بادام، پسته و عناب (میوهای شیرین و خوشمزه) موافقت میکنم.
هوش مصنوعی: به خاطر دسیسههای نمرود (پادشاه ظالم) که شبیه کرکس پرندهای خبیث است، بر ریش فرعون (حاکم مصر) افتادهاست، ماجراهای خوشایندی از طرز رفتار خوشاب (نوعی چغندر) بیان میشود که به نظم و ترتیب در میآید.
هوش مصنوعی: از دورانهای تاریخی و شخصیتهای مختلف، به زنهای هندی و یزید بن معاویه (از خلفای اموی) و شمر بن ذی الجوشن (از کسانی که در قتل امام حسین نقش داشت) اشاره میشود. با تصویر کردن عذاب و سختی، به سرعت قتل و فتنههایی که با ریش مسیلمهٔ کذاب (پیامبر دروغین) همراه بوده، پرداخته میشود.
هوش مصنوعی: برخی افراد با زیبایی و زینتی خاص مانند "زیبقی" (که میتواند به یک زن زیبا اشاره داشته باشد) و دیگرانی بیفایده و بیعقلاند. روزی که در آن آفتاب کور باشد و شبها صورت دوستان قابل تشخیص نباشد، بیانگر نابودی و تاریکی است.
هوش مصنوعی: به عمر بن الخطاب که زندگیاش سه بار به شکلی متفاوت تکرار شد و به عمر بن عبدالعزیز که او نیز دوباره جوانی را تجربه کرد.
هوش مصنوعی: به گربهای که با سم خود نفت را میخورد و به سَری که شیر میدوشد (سر بز) اشاره میشود، و همچنین به ریشههای خشک کشور یونان و به شقشقه داراب (که به داراب پادشاه هخامنشی اشاره دارد) اشاره میکند. این ابیات به نوعی به وضعیت فساد و ویرانی در مکانهایی با سابقه فرهنگی غنی اشاره دارد.
هوش مصنوعی: به جان آن کسی که مانند عیسی (ع) بر دار (چوبهٔ دار) رفت و زیر آن به شیوهٔ یهودیان به شدت میگریست.
هوش مصنوعی: بگو به موش زیر (یعنی خائن) که با گربهای همدست شود؛ زیرا این شیر (هژبر) در چنگ او است و پلنگ در مسیر خالصی (به ناب) قرار دارد.
هوش مصنوعی: من از موشی پست و حقیر که سر خود را به زیر افکنده میبیند، چون با گربه در چنگ است، به چنگ او گرفتار شدم، گویی دستم زیر سمّ اوست و حالتی مثل رباب دارم که تحت فشار است.
هوش مصنوعی: منظور از این بیت، اشاره به ابن صبح (که احتمالاً شخصیتی معلوم است) و توانایی او در انجام کارهایی پیچیده و نجومی است. همچنین به ابن عرس (احتمالاً به گربهای که به جستجوی طعمه میپردازد) اشاره دارد که به صورت زیرکانهای به دنبال شکار خود میگردد. این ابیات ضمن مقایسه، به مهارت و حیلهگری این افراد اشاره دارد.
هوش مصنوعی: به انسانهای بدبخت و فرومایهای مثل سام ابرص (کسی که در روایات و افسانهها به شرارت معروف است)، حربا (کسی نادرست و فاسد) و خنفسا (که نشاندهنده چیزهای پلید است) و جعل (یعنی چیزهایی که بیارزش و بیفایدهاند) و در مکانهای نجس و کثیف اشاره میکند.
هوش مصنوعی: هرگز از این مکان پر از احسان و عدل فرار نمیکنم، حتی اگر در طول عمرم به ویرانی و بیابانی تبدیل شود.
هوش مصنوعی: به خاطر احترام و عشق به شاه جهان، از شوخی و ناپسند صحبت کردن کنار برو و بدان که من قصد فرار از هر در و دری را ندارم.
هوش مصنوعی: من از یک حکیم خواستهام که سوگندنامهای به نام شاه جهان، که محور و سرپرست اندیشمندان و صاحبنظران است، بنویسد.
هوش مصنوعی: سخنانی که من در این قصیده بیان کردهام، برای شاعران و سخنوران جهان شگفتانگیز است، مانند حرفزدن پرندگان که در آن، کلاغ هم به نحوی فلسفی و متفکر میآید.
هوش مصنوعی: شادباش به تمیمهٔ حسان، شاعر مشهور و ثابت و اعشی، و همچنین یتیمهٔ سحبان وائل و عتاب، به خاطر زیبایی و بلاغت آنها.
هوش مصنوعی: وقتی که سخن در درون خاقانی جا میگیرد، طناب او مانند تمام رشتههای ارتباط با خداوند خواهد بود که به وسیلهٔ طولانی بودن و گستردگی خود، او را به حقیقت نزدیک میکند.
هوش مصنوعی: امیدوارم که سلطنت شاه جهان برقرار بماند تا سایهاش بر روی زمین مانند درخت صنوبر باشد و رنگش مانند سبز روشن و شاداب باشد.
هوش مصنوعی: سلطنت هرگز باطل نمیشود، چرا که او همواره به دعای کسانش پاسخ مثبت میدهد و برکت را به او ارزانی میدارد.
هوش مصنوعی: من در حال دعا کردن بودم و اکنون آرزوم این است که به خدا امیدوار باشم؛ به سوی او دعا میکنم و به سوی او بازمیگردم.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
چو سیر گشت سر نرگس غنوده ز خواب
گل کبود فرو خفت زیر پرده آب
چو سرخ گل بسر اندر کشید سبز ردا
نمود باغ بدان شمعهای خویش اعجاب
ز لاله باغ پر از شمع بر فروخته بود
[...]
بفرخی و سعادت بخواه جام شراب
که باز باغ برید از پرند سبز ثیاب
ز رنگ میغ و ز برگ شکوفه پنداری
زمین حواصل پوشید و آسمان سنجاب
بشاخ سوسن نازک قریب شد قمری
[...]
شده است بلبل داود و شاخ گل محراب
فکنده فاخته بر رود و ساخته مضراب؟
یکی سرود سراینده از ستاک سمن
یکی زبور روایت کننده از محراب
نگر که پردر گردید آبگیر بدانکه
[...]
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینه لبلاب
مرا ازین تن رنجور و دیده بی خواب
جهان چو پر غرابست و دل چو پر ذباب
ز بهر تیرگی شب مرا رفیق چراغ
ز بهر روشنی دل مرا ندیم کتاب
رخم چو روی سطرلاب زرد و پوست بر او
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۱۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.