یکی طفل دندان برآورده بود
پدر سر به فکرت فرو برده بود
که من نان و برگ از کجا آرمش؟
مروت نباشد که بگذارمش
چو بیچاره گفت این سخن، نزد جفت
نگر تا زن او را چه مردانه گفت:
مخور هول ابلیس تا جان دهد
همان کس که دندان دهد نان دهد
تواناست آخر خداوند روز
که روزی رساند، تو چندین مسوز
نگارندهٔ کودک اندر شکم
نویسنده عمر و روزی است هم
خداوندگاری که عبدی خرید
بدارد، فکیف آن که عبد آفرید
تو را نیست این تکیه بر کردگار
که مملوک را بر خداوندگار
شنیدی که در روزگار قدیم
شدی سنگ در دست ابدال سیم
نپنداری این قول معقول نیست
چو قانع شدی سیم و سنگت یکی است
چو طفل اندرون دارد از حرص پاک
چه مشتی زرش پیش همت چه خاک
خبر ده به درویش سلطانپرست
که سلطان ز درویش مسکینترست
گدا را کند یک درم سیم سیر
فریدون به ملک عجم نیم سیر
نگهبانی ملک و دولت بلاست
گدا پادشاه است و نامش گداست
گدایی که بر خاطرش بند نیست
به از پادشاهی که خرسند نیست
بخسبند خوش روستایی و جفت
به ذوقی که سلطان در ایوان نخفت
اگر پادشاه است و گر پینهدوز
چو خفتند گردد شب هر دو روز
چو سیلابِ خواب آمد و مرد برد
چه بر تخت سلطان، چه بر دشت کرد
چو بینی توانگر سر از کبر مست
برو شکر یزدان کن ای تنگدست
نداری بحمدالله آن دسترس
که برخیزد از دستت آزار کس



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
این حکایت نغز از بوستان با ماجرای پدری آغاز میشود که پس از دندان درآوردن نوزادش، از ترس ناتوانی در تأمین معیشت او به گرداب اضطراب فرو میرود؛ اما همسر باایمان و خردمندش با کلامی روشن به او نهیب میزند که وسوسهٔ ابلیس را واگذارد، چرا که همان پروردگاری که توان جویدن و دندان عطا کرده، روزی و نان آن را نیز از پیش مقدر ساخته است.سعدی از دل این گفتوگوی ساده، به تبیین عمیق مفاهیمی چون توکل، قناعت و توهم قدرت دنیوی پل میزند. او کیمیای تبدیل سنگ به سیم را نه در افسانهها، بلکه در مقام قناعت و پیراستن دل از حرص میبیند و با سنجش روان پادشاهان و تهیدستان نشان میدهد که پادشاهی چون فریدون با تمام ملک عجم سیر نمیشود و مدام در رنج پاسداری از تاجوتخت خویش به سر میبرد، در حالی که درویش قانع با اندکی خرسند است و روستایی فقیر در کلبهاش خوابی آرامتر از خفتن سلطان در کاخ دارد؛ خوابی که وقتی بیاید، تمایز میان تخت مرصع پادشاه و خاک صحرا یا دستان سلطان و پینهدوز را یکسره فرو میریزد. در پایان، شاعر تهیدستی را موهبتی شایستهٔ شکر میداند، زیرا فقر مانع از آن میشود که آدمی سرمست از کبر و قدرت، دست به ستمگری و آزار خلق بگشاید.
کودکی نوپا دندان درآورده بود و پدرش از ترس و دغدغهٔ تأمین خوراک او، سر به گریبان اندیشه و نگرانی فرو برده بود.
با خود میگفت: من خوراک و توشه و لوازم زندگی او را از کجا فراهم کنم؟ از جوانمردی و انصاف هم دور است که او را به حال خود رها کنم.
هنگامی که آن مرد درمانده این دغدغه را نزد همسرش بیان کرد، ببین که آن زن چقدر شجاعانه، خردمندانه و باهمت به او پاسخ داد:
فریب ترس و وسوسهٔ شیطان را مخور؛ تا زمانی که انسان جان در بدن دارد، همان پروردگاری که دندان برای جویدن داده، نان و روزی آن را هم خواهد رساند.
آفریدگاری که روشنایی و وسعت روز را پدید میآورد، تواناست که روزی را هم برساند؛ پس تو جان خود را اینچنین در آتش اضطراب مسوزان.
همان خالقی که کودک را در تاریکی رحم مادر صورتگری و تصویر کرده، اندازهٔ طول عمر و مقدار روزی او را نیز مقدر و ثبت نموده است.
اربابی انسانی وقتی بردهای را میخرد، خوراک و آسایش او را تأمین میکند و نگاهش میدارد؛ پس چگونه ممکن است خدایی که خود بنده را آفریده، او را تباه سازد؟
شگفتا که تو به آفریدگار توانا آنقدر توکل و اطمینان نداری که یک بردهٔ خریدهشده به صاحب و ارباب ناتوان خود دارد!
آیا شنیدهای که در گذشته میگفتند سنگ در دست مردان پاکنهاد و اولیای خدا (اَبدال) تبدیل به نقره و سیم میشد؟
گمان مبر که این سخن دور از عقل یا امری غیرمنطقی است؛ حقیقت این است که اگر به مقام قناعت برسی، نقره و سنگ در نظرت تفاوتی نخواهند داشت و نیازی به زر احساس نخواهی کرد.
همانطور که کودک دلی پاک و پیراسته از حرص دارد، در پیشگاه انسان والاهِمّت و قناعتپیشه نیز یک مشت زر با مشتی خاک بیارزش برابر است.
به آن فرد تهیدستی که پادشاهان را بزرگ میپندارد و به موقعیتشان غبطه میخورد بگو: پادشاه به خاطر افزونطلبی، از درویش هم بینواتر و محتاجتر است.
یک سکهٔ نقره، نیازمند را سیر و خرسند میسازد، اما پادشاه بزرگی مانند فریدون حتی با داشتن تمام قلمرو ایران هم طمعش سیراب نمیشود و حریص باقی میماند.
پاسداری و مراقبت از فرمانروایی و ثروت، رنج و بلایی دائمی است؛ بنابراین تهیدستی که از این دغدغهها رهاست، شاه واقعی جهان است هرچند به نام گدا خوانده شود.
نیازمندی که دلش در بند دلبستگیها و نگرانیهای دنیا نیست، بسیار برتر از پادشاهی است که از داشتههای خود آرامش و رضایت ندارد.
یک مرد روستایی و همسرش در کلبهٔ سادهٔ خود با چنان آرامش و لذتی به خواب میروند که هیچ پادشاهی در کاخ مجلل خود هرگز چنین خواب خوشی ندیده است.
خواه آن فرد پادشاهی باجلال باشد و خواه کفاشی پینهدوز، هنگامی که چشمانشان به خواب میرود، شب آرام برای هر دو سپری میشود و در خواب هیچ امتیازی بر هم ندارند.
وقتی سیلاب سنگین خواب جاری شود و هوش را از سر ببرد، تفاوتی نمیکند که بر تخت مرصع پادشاهی خوابیده باشی یا روی خاک و خار بیابان.
ای انسان تهیدست، هرگاه ثروتمندی را دیدی که از فرط غرور و تکبر ناشی از مال از خود بیخود شده است، برو و پروردگار را سپاس بگوی؛
خدا را سپاس بگزار که به تو آن قدرت و مکنت داده نشده که به واسطهٔ آن به آزار و پایمال کردن حقوق دیگران دست بزنی.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
میخواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.
میخواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۱۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.