جان و خرد رونده بر این چرخ اخضرند
یا هردوان نهفته در این گوی اغبرند؟
عالم چرا که نیست سخن گوی و جانور
گرجان و عقل هر دو بر این عالم اندرند؟
ور در جهان نیند علیحال غایبند
ور غایبند بر تن ما چونکه حاضرند؟
گرچه نه غایبند به اشخاص غایبند
ورچه نه ایدرند به افعال ایدرند
وانگه کز این مزاج مهیا جدا شوند
چیزند یا نه چیز عرضوار بگذرند
گرچیز نیستند برون از مزاج تن
امروز نیز لاشی و مجهول و ابترند
ور لاشیاند فعل نیاید ز چیز نه
وین هر دو در تن تو به افعال ظاهرند
آنکو جدا کند به خرد جوهر از عرض
داند که این دو چیز لطیفند و جوهرند
زیرا بدین دوجسم طبیعی تمام شد
کز باد و آب و خاک و ز افلاک برترند
اهل تمیز و عقل از این دام گاه صعب
غافل نهاند اگرچه بدین دامگه درند
گیتی چو چشم و صورت ایشان درو بصر
عالم درخت برور و ایشان برو برند
درهای رحمتند حکیمان روزگار
وینها که چون خرند همه از پس درند
اینها که چون ستور نگونند نیستشان
زور و توان آنکه بر این چرخ بنگرند
این آفروشهای است دو زاغ است خوالگرش
هر دو قرین یکدگر و نیک درخورند
وین خیمهٔ کبود نبینند وین دو مرغ
کایشان درو یک از پس دیگر همی پرند
دانند عاقلان جهان کاین کبوتران
آب و خورش همی همه از عمر ما خورند
چندین هزار خلق که خوردند این دو مرغ
پس چونکه هر دو گرسنگانند و لاغرند؟
تا کی گه آن سیاه کبوتر گه آن سپید
چون بگذرند پر به ما بر بگسترند؟
تا چند بنگرند و بگردند گرد ما
این شهره شمعها که بر این سبز منظرند؟
این هفتگانه شمع بر این منظر، ای پسر،
از کردگار ما به سوی ما پیامبرند
گویندمان به صورت خویش این همه همی
کایشان همه خدای جهان را مسخرند
زیرا که ظاهر است مرا کاین ستارگان
نز ذات خویش زرد و سپید و معصفرند
گوید همی قیاس که درهای روزیاند
اینها و دستهای جهاندار اکبرند
تا خاک را خدای بدین دستهای خویش
ایدون کند که خلق درو رغبت آورند
سحری است این حلال که ایشان همی کنند
زیرا به خاک مرده همی زنده پرورند
روزی و عمر خلق به تقدیر ایزدی
این دستها همی بنبیسند و بسترند
تقدیرگر شدند چو تقدیر یافتند
زین سو مقدرند و از آن سو مقدرند
چون نیست حالهاشان یکسان و یکنهاد
بل گه به سوی مغرب و گاهی به خاورند
لازم شدهاست کون بر ایشان و هم فساد
گرچه به بودش اندر آغاز دفترند
آنها که نشنوند همی زین پیمبران
نزدیک اهل حکمت و توحید کافرند
بر خواب و خورد فتنه شدهستند خرسوار
تا چند گه چو خر بخورند و فرومرند
مرصبح را ز بهر صبوحی طلب کنند
زیرا ندیم رود و می لعل و ساغرند
اینها نیند سوی خرد بهتر از ستور
هرچند بر ستور خداوند و مهترند
زینها به جمله دست بکش همچو من ازانک
بر صورت من و تو و بر سیرت خرند
گر سر ز مرد معدن عقل است و آن مغز
اینها همه بهسوی خردمند بی سرند
هنگام خیر سست چو نال خزانیند
هنگام شر سخت چو سد سکندرند
اندر رکوع خم ندهد پای و پشتشان
لیکن به پیش میر به کردار چنبرند
گر رسم و خوی دیو گرفتند لاجرم
همواره پیش دیو بداندیش چاکرند
ور گاو و خر شدند، پلنگان روزگار
هموارهشان به دین و به دنیا همیدرند
ور گاو گشت امت اسلام لاجرم
گرگ و پلنگ وشیر خداوند منبرند
گرگ و پلنگ گرسنه گاو و بره برند
وینها ضیاع و ملک یتیمان همیبرند
اینها که دست خویش چو نشپیل کردهاند
اندر میان خلق مزکی و داورند
بی رشوه تلخ و بیمزه چون زهر و حنظلند
با رشوه چرب و شیرین چون مغز و شکرند
ای هوشیار مرد، چه گوئی که این گروه
هرگز سزای جنت و فردوس و کوثرند؟
از راه این نفایه رمهٔ کور و کر بتاب
زیرا که این رمه همه هم کور و هم کرند
این راه با ستور رها کن که عاقلان
اندر جهان دینی بر راه دیگرند
آن عاقلان که اهل خرد را به باغ دین
بار درخت احمد مختار و حیدرند
آن عاقلان که زیر قدم روز عز و فخر
جز فرق مشتری و سر ماه نسپرند
آن عاقلان که مر سر دین را به علم خویش
بر تختگاه عقل و بصر تاج و افسرند
آن عاقلان کز آفت دیوان به فضلشان
زین بی کناره و یله گوباره بگذرند
گیتی همه بیابان و ایشان رونده رود
مردم همه مغیلان و ایشان صنوبرند
آفات دیو را به فضایل عزایمند
و اعراض علم را به معانی جواهرند
بر موج بحر فتنه و طوفان رود جهل
باد خوش بزنده و کشتی و لنگرند
ای حجت زمین خراسان بسی نماند
تا اهل جهل روز و شب خویش بشمرند
همچون تو نیستند اگر چند این خزان
زیر درخت دین همه با تو برابرند
تو مغز و میوهٔ خوش و شیرین همی خوری
و ایشان سفال بیمزه و برگ میخورند



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به بررسی وجود و حقیقت جان و خرد در جهان میپردازد. ناصرخسرو با تأکید بر دوگانگی میان وجود جسم و روح، به تحلیل روابط این دو میپردازد و اشاره میکند که جان و عقل در عین غیبت از ظاهر، در افعال خود حاضرند. او حکیمان را به عنوان درهای رحمت میشمارد و بر اهمیت خرد در تمیز حقایق تأکید میکند، در حالی که بسیاری از مردم به غفلت و بیخبری در دام جهل گرفتار شدهاند. همچنین، شاعر خطاب به عاقلان و خردمندان میگوید که آنها باید از راههای غلط دوری کنند و بر درخت دین بنشینند تا به فضایل و حکمت نزدیک شوند. این شعر در نهایت به تناقضات موجود در جهان و فسادهای اجتماعی میپردازد، با تأکید بر ضرورت پیروی از عقل و خرد در زندگی.
هوش مصنوعی: جان و عقل در این جهان سبز در حال حرکت هستند یا اینکه هر دو در این کرهی خاکی پنهان شدهاند؟
هوش مصنوعی: عالم چرا در این دنیا نیست که سخن بگوید؟ آیا جان و عقل هر دو در این جهان موجودند؟
هوش مصنوعی: اگر در جهان علیرغم ظاهر خود غایبند، پس چرا در وجود ما چون موجوداتی حاضر هستند؟
هوش مصنوعی: اگرچه افراد غایب هستند (حضوری فیزیکی ندارند) اما در واقع در افعال و کارهای خود حاضرند و تأثیرگذارند.
هوش مصنوعی: وقتی این مزاج (جسم) از هم بپاشد و جدا شود، نمیدانیم که آیا وجود دارند یا خیر، بلکه به گونهای ناپیدا و نامشخص خواهند بود.
هوش مصنوعی: هرچند که ممکن است درون بدن چیزی نباشند، اما امروز هم آنها بدون اثر، ناشناخته و ناقص هستند.
هوش مصنوعی: اگر موجوداتی بیارزش و بیمعنیاند، از آنها انتظار هیچ عمل و فعالیتی نیست؛ اما این دو (جوهر و عرض) در وجود تو با کارها و رفتارهایت هویدا و مشهود هستند.
هوش مصنوعی: آن کسی که به دانایی میتواند جوهر (ذات) را از عرض (صفات و ویژگیها) جدا کند، میداند که این دو چیز هرچند از هم متمایزند، اما هر دو لطیف و از جنس مواد طبیعی هستند.
هوش مصنوعی: زیرا این دو جسم طبیعی (باد و آب و خاک) از آن جهت تمامشده و کامل هستند که از عناصر بالاتر، یعنی عناصر افلاک، برتر و عالیترند.
هوش مصنوعی: افراد صاحبنظر و صاحب عقل از این دام که بسیار دشوار است، غافل نیستند، هرچند در این مکان دشوار مانند درندگان (غیر انسانی) رفتار میکنند.
هوش مصنوعی: جهان مانند چشم و چهرهٔ آنها است که در آن، بینندهٔ جهان به درختی که نماد زندگی و شعور است، نگاه میکند و این افراد، همان درخت را به ثمر میرسانند.
هوش مصنوعی: حکیمان عصر ما درهای رحمت هستند، اما کسانی که رفتارشان شبیه خر است، فقط به دنبال ورود از پشت درها هستند.
هوش مصنوعی: اینها که مانند ستوران (حیوانات بارکش) ناتوان و ضعیف هستند، توان و قدرتی ندارند که به چرخ (فلسفه و دنیای بزرگ) بنگرند.
هوش مصنوعی: این دو زاغ در حقیقت نشانههایی هستند که به هم وابستهاند و به خوبی با یکدیگر هماهنگند.
هوش مصنوعی: این دو پرنده که در این خیمهٔ کبود (آسمان/فضا) هستند، به یکدیگر نزدیکاند و به صورت زنجیرهای در حال پروازند، به گونهای که یکی از پشت، دیگری را دنبال میکند.
هوش مصنوعی: عقلتهای دنیای آدمیان میدانند که این کبوترها (مرغها) از آب و غذا فقط عمر ما را میخورند و تغذیه میشوند.
هوش مصنوعی: چندین هزار نفر از این دو پرنده (کبوتران) خوراک میخورند، پس چگونه است که هر دو پرنده گرسنه و لاغر هستند؟
هوش مصنوعی: تا چه زمانی آن کبوتر سیاه و آن کبوتر سفید به ما نزدیک میشوند و بالهایشان را به سمت ما باز میکنند؟
هوش مصنوعی: چند وقت دیگر این شمعهای مشهور که در این فضای سبز میدرخشند، به ما نگاه کنند و دور ما بچرخند؟
هوش مصنوعی: این هفت شمع (نیز افرادی) که در این جا دیده میشوند، ای پسر، پیامهایی از سوی خداوند برای ما دارند.
هوش مصنوعی: میگویند که این ستارهها به صورت خود نشان میدهند و قدرتی دارند که به خدای جهان خدمت میکنند و او را تسخیر کردهاند.
هوش مصنوعی: ظاهر است که من میگویم این ستارگان، زرد و سفید و معصفر (به معنای رنگین) هستند و این ویژگیها ناشی از ذات خودشان است.
هوش مصنوعی: او میگوید که این ستارهها مانند درهایی هستند که روزی را به انسانها میرسانند و دستهای قدرتمند خداوند هستند که جهان را اداره میکنند.
هوش مصنوعی: خداوند با این دستان خویش به خاک زندگی میبخشد و آن را بهگونهای میآراید که مردم به آن جذب شوند و خواهان آن گردند.
هوش مصنوعی: این عمل (دستسازی) در حقیقت حلال است، زیرا از خاک مرده نیز زندگی و زایش به وجود میآید.
هوش مصنوعی: روزی و عمر مردم به سرنوشت الهی تعیین شده است و این دستان هستند که آن را مینویسند و شکل میدهند.
هوش مصنوعی: چون خداوند تقدیرکننده شده و اراده کرده است، آدمیان از این سو و آن سو به مقدرات خود دچار هستند و هر یک سرنوشت خود را دارند.
هوش مصنوعی: حال اینها یکسان و یکدست نیست؛ گاهی به سوی مغرب میروند و گاهی به سمت خاور.
هوش مصنوعی: وجود این افراد برای دنیا ضروری شدهاست و به همین دلیل، فساد در آنها وجود دارد، هرچند که در ابتدایشان از نظر خوبی وضعیت بهتری داشتند.
هوش مصنوعی: افرادی که از پیامبران و سخنان آنها آگاهی ندارند و به این موضوعات اهمیت نمیدهند، نزد اهل دانش و کسانی که به خداوند واحد معتقدند، کافر محسوب میشوند.
هوش مصنوعی: این ابیات به افرادی اشاره دارد که در خواب و خوراک خود غرق شدهاند و به مانند خرسها به شکلی ناآگاه و بیتوجه در حال زندگیاند. میپرسد تا چه زمانی مانند خرها تنها در پی خوراک و لذتهای زودگذر خواهند بود و فراموش میکنند که زندگی هدفدارتر از اینهاست.
هوش مصنوعی: برای صبحانه به دنبال صبحی خوب میگردند، زیرا همدم آنها مینوشی و جام شراب لعلین و ظرفی برای نوشیدن است.
هوش مصنوعی: اینها هیچگاه به اندازهی خرد و عقل برتری ندارند، هرچند که از نظر ظاهر و مقام محترمتر از انسانها به نظر برسند.
هوش مصنوعی: از این افراد و ویژگیهایشان کنارهگیری کن، همانطور که من کنارهگیری کردهام، زیرا در ظاهر و باطن، آنها شبیه به الاغ هستند.
هوش مصنوعی: اگر سر یک مرد باطن و حقیقت را نمایان کند و واقعاً خردمند باشد، پس این موجودات و آدمها که فاقد سرند، همه به سوی حکمتی نمیرسند.
هوش مصنوعی: در زمان خیر و خوشی، افراد سست و ضعیف هستند و مانند برگهای خشک در پاییزی به ناله در میآیند، اما در زمان شر و مشکلات، مثل سدی محکم و استوار مانند سکندر، مقاومت نشان میدهند.
هوش مصنوعی: در حالت رکوع، نه پاهایشان خم میشود و نه پشتشان خمیده است، اما در جلو به مانند حلقهای در حرکتند.
هوش مصنوعی: اگر به شیوه و کردار دیوها عمل کنند، بدیهی است که همیشه در خدمت دیو بداندیش خواهند بود.
هوش مصنوعی: اگر مردم به مانند گاو و خر رفتار کنند، در این روزگار پلنگها (عملاً افراد خطرناک) باید همیشه به فکر دین و دنیا باشند و مراقب اوضاع باشند.
هوش مصنوعی: اگر مسلمانان به حال خود رها شوند و مانند گاو رفتار کنند، در این صورت گرگها و پلنگها و شیرها (موجودات خطرناک) بر آنها تسلط خواهند یافت و از آنها سوءاستفاده خواهند کرد.
هوش مصنوعی: گرگ و پلنگ، که به نماد شکارچیان بیرحم و ظالم اشاره دارند، در اینجا به معنای کسانی هستند که از گرسنگی و نیاز دست به غارت میزنند و زندگی و اموال یتیمان را که ضیاع (زمینها و املاک) آنهاست، میبرند. در واقع، این بیت توصیفگر فساد و ناعدالتی در جامعه است که افراد ناتوان و بیمدافع مورد ظلم قرار میگیرند.
هوش مصنوعی: این افراد که دست خود را مانند شتر (نشپیل) دراز کردهاند، در میان مردم، مزکی (پلیس و ناظر) و داور هستند.
هوش مصنوعی: این افراد بدون رشوه، تلخ و بیمزهاند و درست مثل زهر و حنظل (گیاهی تلخ) هستند، اما با رشوه، خوشمزه و دلچسبند مثل مغز و شکر.
هوش مصنوعی: ای مرد باهوش، بگو چه دلیلی وجود دارد که این گروه بتوانند به بهشت و نعمتهای آن دست یابند؟
هوش مصنوعی: از طریق این دستهٔ نادان و بیخبر مسیر خود را تغییر بده، زیرا که این جمعیت هم نادان هستند و هم بیشنوا.
هوش مصنوعی: این راه را کنار بگذار و ادامه نده، زیرا خردمندان و عاقلان در جهان، دینی متفاوت از این دارند.
هوش مصنوعی: عاقلان که خردمند هستند، درختان دین را در باغ معرفت به برکت شخصیتهای بزرگ اسلامی مانند احمد مختار (پیامبر اسلام) و حیدر (علی بن ابیطالب) میدانند.
هوش مصنوعی: عاقلان حقیقی کسانی هستند که جز برتری و فضیلت روز عز و فخر چیزی را زیر پا نمیگذارند و بهغیر از برتری ستاره مشتری (نقطهای در آسمان) و سر ماه (ماه) توجهی ندارند.
هوش مصنوعی: این عاقلان، با دانش و درک خود، مقام و جایگاه دین را با عقل و بیناییشان مینشینند و برای آن مانند تاج و افسری ارزش قائل هستند.
هوش مصنوعی: عاقلان، از آنجا که دیوانسالاران(فرمانروایان) را به واسطهٔ دانایی و فضل خود نمیشناسند، از هیچ حد و مرز مشخصی عبور میکنند و به صورت آزاد و بدون محدودیت زندگی میکنند.
هوش مصنوعی: دنیا برای دیگران مانند بیابان است و آنها (عاقلان) در آن میرانند، در حالی که مردم معمولی مانند درختان مغیلان (درختان کمارزش) هستند و آنها مانند صنوبرند (درختان باارزش و قد کشیده).
هوش مصنوعی: آفات دیو، یعنی ویژگیهای منفی و بدیها، به فضایل تبدیل میشوند و انسانهای نادان از علم دور میشوند و به معانی ارزشمند و جواهر مانند بیتوجهی میکنند.
هوش مصنوعی: در میان امواج بحر فتنه و طوفان، جهل همچون بادی خوش حرکت میکند و در این وضعیت، کشتی و لنگر در خطر غرق شدن هستند.
هوش مصنوعی: ای حجت خدا در سرزمین خراسان، زمان زیادی نمانده است تا اهل جهل و نادانی روزها و شبهای خود را بشمارند و به خود غفلت کنند.
هوش مصنوعی: هرچند افرادی هستند که در زیر سایهٔ دین به تو شباهت دارند، اما هیچیک از آنها مانند تو نیستند و تنها در ظاهر مینمایند.
هوش مصنوعی: تو مانند مغز و میوهٔ خوشمزه و شیرین هستی که آن را میخوری، در حالی که دیگران فقط از سفال بیمزه و برگها بهرهمند میشوند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
بالای هفت چرخ مدور دو گوهرند
کز نور هر دو عالم و آدم منورند
اندر مشیمهٔ عدم از نطفهٔ وجود
هر دو مصورند ولی نامصورند
محسوس نیستند و نگنجند در حواس
[...]
این عالی اختران که بر این چرخ اخضرند
اندر علو عیال علی بن جعفرند
چندین هزار سال به چندین هزار چشم
مثلش ندیده اند ز چندین که بنگرند
اخلاق او چو عقل همی منفعت دهند
[...]
مرغان او هر آنچه از آن آشیان پرند
بس بیخودند جمله و بی بال و بی پرند
شهباز حضرتند دو دیده بدوخته
تا جز به روی شاه به کونین ننگرند
بر دست شاه پرورش و زقهٔافته
[...]
پیکان آسمان که به اسرار ما درند
ما را کشان کشان به سماوات میبرند
روحانیان ز عرش رسیدند، بنگرید
کز فر آفتاب سعادت، چه با فرند!
ما سایهوار در پی ایشان روان شویم
[...]
این مقبلان که باخبر از روز محشرند
جان را به دین و دانش و طاعت بپرورند
از حسن خلق همچو بهشتی مزینند
یا بند روح روح چو در خویش بنگرند
در بحر فکر غوطه زنانند روز و شب
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.