گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۰۷ - دیدن ایشان در قصر این قلعهٔ ذات الصور نقش روی دختر شاه چین را و بیهوش شدن هر سه و در فتنه افتادن و تفحص کردن کی این صورت کیست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم »

بخش ۱۰۷ - دیدن ایشان در قصر این قلعهٔ ذات الصور نقش روی دختر شاه چین را و بیهوش شدن هر سه و در فتنه افتادن و تفحص کردن کی این صورت کیست

این سخن پایان ندارد آن گروه

صورتی دیدند با حسن و شکوه

خوب‌تر زان دیده بودند آن فریق

لیک زین رفتند در بحر عمیق

زانک افیونشان درین کاسه رسید

کاسه‌ها محسوس و افیون ناپدید

کرد فعل خویش قلعهٔ هش‌ربا

هر سه را انداخت در چاه بلا

تیر غمزه دوخت دل را بی‌کمان

الامان و الامان ای بی‌امان

قرنها را صورت سنگین بسوخت

آتشی در دین و دلشان بر فروخت

چونک روحانی بود خود چون بود

فتنه‌اش هر لحظه دیگرگون بود

عشق صورت در دل شه‌زادگان

چون خلش می‌کرد مانند سنان

اشک می‌بارید هر یک هم‌چو میغ

دست می‌خایید و می‌گفت ای دریغ

ما کنون دیدیم شه ز آغاز دید

چندمان سوگند داد آن بی‌ندید

انبیا را حق بسیارست از آن

که خبر کردند از پایانمان

کاینچ می‌کاری نروید جز که خار

وین طرف پری نیابی زو مطار

تخم از من بر که تا ریعی دهد

با پر من پر که تیر آن سو جهد

تو ندانی واجبی آن و هست

هم تو گویی آخر آن واجب بدست

او توست اما نه این تو آن توست

که در آخر واقف بیرون‌شوست

توی آخر سوی توی اولت

آمدست از بهر تنبیه و صلت

توی تو در دیگری آمد دفین

من غلام مرد خودبینی چنین

آنچ در آیینه می‌بیند جوان

پیر اندر خشت بیند بیش از آن

ز امر شاه خویش بیرون آمدیم

با عنایات پدر یاغی شدیم

سهل دانستیم قول شاه را

وان عنایت‌های بی اشباه را

نک در افتادیم در خندق همه

کشته و خستهٔ بلا بی ملحمه

تکیه بر عقل خود و فرهنگ خویش

بودمان تا این بلا آمد به پیش

بی‌مرض دیدیم خویش و بی ز رق

آنچنان که خویش را بیمار دق

علت پنهان کنون شد آشکار

بعد از آنک بند گشتیم و شکار

سایهٔ رهبر بهست از ذکر حق

یک قناعت به که صد لوت و طبق

چشم بینا بهتر از سیصد عصا

چشم بشناسد گهر را از حصا

در تفحص آمدند از اندهان

صورت کی بود عجب این در جهان

بعد بسیاری تفحص در مسیر

کشف کرد آن راز را شیخی بصیر

نه از طریق گوش بل از وحی هوش

رازها بد پیش او بی روی‌پوش

گفت نقش رشک پروینست این

صورت شه‌زادهٔ چینست این

هم‌چو جان و چون جنین پنهانست او

در مکتم پرده و ایوانست او

سوی او نه مرد ره دارد نه زن

شاه پنهان کرد او را از فتن

غیرتی دارد ملک بر نام او

که نپرد مرغ هم بر بام او

وای آن دل کش چنین سودا فتاد

هیچ کس را این چنین سودا مباد

این سزای آنک تخم جهل کاشت

وآن نصیحت را کساد و سهل داشت

اعتمادی کرد بر تدبیر خویش

که برم من کار خود با عقل پیش

نیم ذره زان عنایت به بود

که ز تدبیر خرد سیصد رصد

ترک مکر خویشتن گیر ای امیر

پا بکش پیش عنایت خوش بمیر

این به قدر حیلهٔ معدود نیست

زین حیل تا تو نمیری سود نیست

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۳۹

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: در این شعر، گروهی به زیبایی صورت دختر شاه چین در قصر می‌نگرند و بیهوش می‌شوند، زیرا زیبایی او آنها را به فتنه و تردید می‌اندازد. آنها در جستجوی هویت او به مشکلات عمیق‌تری وارد می‌شوند و از فقدان دانش و بصیرت خود رنج می‌برند. سپس متوجه می‌شوند که وابستگی‌شان به عقل و تدبیر خودشان، باعث گرفتار شدنشان در چاه بلا شده است. در نهایت، یک شیخ بینا راز هویت دختر را فاش می‌کند و به آنها می‌آموزد که عقل و تدبیر انسان کافی نیست و باید به عنایت الهی توکل کنند تا از فتنه‌ها و مشکلات رهایی یابند.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# این سخن پایان ندارد آن گروه

صورتی دیدند با حسن و شکوه

هوش مصنوعی: این حرف و سخن هرگز تمام نمی‌شود، زیرا آن گروه صورتی را دیدند که بسیار زیبا و با جلال و شکوه بود.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# خوب‌تر زان دیده بودند آن فریق

لیک زین رفتند در بحر عمیق

هوش مصنوعی: آن گروه زیبایی را که دیده بودند، از آنچه مشاهده کردند، زیباتر تصور کرده بودند، اما حالا به‌خاطر آنچه دیدند، در افکار و احساسات عمیق و پیچیده‌ای فرو رفته‌اند.

# زانک افیونشان درین کاسه رسید

کاسه‌ها محسوس و افیون ناپدید

هوش مصنوعی: چون افیونی که آنها مصرف کردند به این کاسه رسید، کاسه‌ها قابل دیدن و ملموس هستند اما اثر افیون غیرقابل مشاهده است.

# کرد فعل خویش قلعهٔ هش‌ربا

هر سه را انداخت در چاه بلا

هوش مصنوعی: تنهایی و زیبایی دختر شاه چین (که به آن «هش‌ربا» گفته شده) با جاذبه‌ای خاص، هر سه نفر را در چاه مصیبتی انداخته است.

# تیر غمزه دوخت دل را بی‌کمان

الامان و الامان ای بی‌امان

هوش مصنوعی: غمزه، که به‌عنوان تیر بی‌کمان توصیف شده، دل‌ها را مجروح و آشفته کرده است و همه را در وضعیت خطر و بی‌پناهی قرار داده است.

# قرنها را صورت سنگین بسوخت

آتشی در دین و دلشان بر فروخت

هوش مصنوعی: سال‌ها احساسات سنگین و غم‌انگیزی به جان و دین این افراد آسیب زده و آن‌ها را تحت تأثیر قرار داده است. این آتش، به معنای گذشت زمان و سختی‌هایی که متحمل شده‌اند، در دل‌هایشان شعله‌ور شده است.

# چونک روحانی بود خود چون بود

فتنه‌اش هر لحظه دیگرگون بود

هوش مصنوعی: چون او روحانی و معنوی بود، فتنه و شور او همیشه در هر لحظه شگفت‌انگیز و متفاوت بود.

# عشق صورت در دل شه‌زادگان

چون خلش می‌کرد مانند سنان

هوش مصنوعی: عشق به زیبایی دختران شاهزاده‌ها را در دل‌ها مثل خنجر می‌کرد و آن‌ها را عمیقاً آزرده می‌ساخت.

# اشک می‌بارید هر یک هم‌چو میغ

دست می‌خایید و می‌گفت ای دریغ

هوش مصنوعی: هر یک از آن‌ها مانند ابر اشک می‌ریختند و در عین حال پریشان‌حالی، دست‌هایشان را به سوی صورت معشوق دراز می‌کردند و با حسرت می‌گفتند که دریغ از این عشق و زیبایی.

# ما کنون دیدیم شه ز آغاز دید

چندمان سوگند داد آن بی‌ندید

هوش مصنوعی: ما اکنون شاه را از ابتدا دیده‌ایم، اما او به ما سوگند داد که چیزی از او را ندیدیم.

# انبیا را حق بسیارست از آن

که خبر کردند از پایانمان

هوش مصنوعی: پیامبران از سوی خداوند، از آنجا که خبرهایی دربارهٔ سرنوشت و پایان کار ما داده‌اند، بسیار مهم و ارزشمند هستند.

# کاینچ می‌کاری نروید جز که خار

وین طرف پری نیابی زو مطار

هوش مصنوعی: آنچه در این دنیا می‌کاری، جز خار و مشکلات زایشی ندارد. از طرف مقابل، در اینجا هیچ گلی به دست نخواهی آورد.

# تخم از من بر که تا ریعی دهد

با پر من پر که تیر آن سو جهد

هوش مصنوعی: این بیت اشاره به این دارد که تخم (نماد ایده یا نطفه‌ای) باید از من کاشته شود تا رشد کند و میوه‌ای بدهد. پر به معنای بال‌های من است که به تیر (هدف یا مقصد) در آن سوی دنیا پرواز می‌کند. به‌طور کلی، می‌گوید که باید با تمام توان برای رسیدن به هدف تلاش کرد.

# تو ندانی واجبی آن و هست

هم تو گویی آخر آن واجب بدست

هوش مصنوعی: تو نمی‌دانی که واجب بودن این امر بر تو لازم است، و با وجود اینکه این موضوع وجود دارد، تو می‌گویی در نهایت این واجب به دست می‌آید.

# او توست اما نه این تو آن توست

که در آخر واقف بیرون‌شوست

هوش مصنوعی: این «تو» که اشاره به خود فرد دارد، حقیقتی عمیق‌تر از ظاهر او را معرفی می‌کند. این وجود، در نهایت به دانشی و آگاهی عمیق‌تر دست می‌یابد که از مرزهای ظاهری فراتر می‌رود.

# توی آخر سوی توی اولت

آمدست از بهر تنبیه و صلت

هوش مصنوعی: در نهایت، تو به سمت ذات و جوهر خودت برمی‌گردی که همان اول وجودت است، و این بازگشت به خاطر آگاهی و ارتباطی است که باید برقرار شود.

# توی تو در دیگری آمد دفین

من غلام مرد خودبینی چنین

هوش مصنوعی: وجود حقیقی و اصیل تو در دیگری نهفته است. من همچون برده‌ای هستم که گرفتار خودبینی و خودخواهی هستم، و نمی‌توانم آن حقیقت را ببینم.

# آنچ در آیینه می‌بیند جوان

پیر اندر خشت بیند بیش از آن

هوش مصنوعی: آنچه جوان در آینه می‌بیند، پیر در خشت (آجر) نیز می‌بیند، اما در واقع آنچه جوان می‌بیند بیشتر از آن است.

# ز امر شاه خویش بیرون آمدیم

با عنایات پدر یاغی شدیم

هوش مصنوعی: از فرمان شاه خودش بیرون رفتیم و با لطف و عنایت پدر، سرکش و طاغی شدیم.

# سهل دانستیم قول شاه را

وان عنایت‌های بی اشباه را

هوش مصنوعی: ما حرف‌های شاه و نعمت‌های خاص او را ساده گرفتیم و درک نکردیم که این نعمت‌ها و توجهات بی‌نظیر هستند.

# نک در افتادیم در خندق همه

کشته و خستهٔ بلا بی ملحمه

هوش مصنوعی: ما در چنگال مشکلات و بلاهای بزرگ افتاده‌ایم و به شدت خسته و آسیب‌دیده هستیم، بدون اینکه کار یا تدبیری برای نجات خود داشته باشیم.

# تکیه بر عقل خود و فرهنگ خویش

بودمان تا این بلا آمد به پیش

هوش مصنوعی: به خاطر تکیه بر عقل و فرهنگ خود، به این بلا گرفتار شدیم.

# بی‌مرض دیدیم خویش و بی ز رق

آنچنان که خویش را بیمار دق

هوش مصنوعی: در این بیت، بیان می‌شود که ما خود را بدون هیچ بیماری و نارسایی دیده‌ایم، به طوری که گویی هیچ درد و رنجی نداریم، و این احساس خوب به گونه‌ای است که به خودمان شک می‌کنیم که آیا واقعاً چنین حالتی داریم یا در حالت غفلت به سر می‌بریم.

# علت پنهان کنون شد آشکار

بعد از آنک بند گشتیم و شکار

هوش مصنوعی: علت پنهان در دل ما اکنون که بندگی و تسلیم را انتخاب کردیم، برایمان روشن شد و آشکار گردید.

# سایهٔ رهبر بهست از ذکر حق

یک قناعت به که صد لوت و طبق

هوش مصنوعی: سایهٔ رهبر، که به معنای هدایت الهی است، از یاد خداوند بهتر است و داشتن این هدایت کافی است، در حالی‌که صدها کوه طلا و ثروت نتوانند به اندازهٔ همین یاد خدا ارزش داشته باشند.

# چشم بینا بهتر از سیصد عصا

چشم بشناسد گهر را از حصا

هوش مصنوعی: چشم بینا و سالم می‌تواند به‌خوبی الماس را از سنگی بی‌ارزش تشخیص دهد، در حالی که حتی سیصد عصای نابینایی نمی‌تواند چنین کار ارزشمندی را انجام دهد.

# در تفحص آمدند از اندهان

صورت کی بود عجب این در جهان

هوش مصنوعی: در جستجو و بررسی به این نتیجه رسیدند که این تصویر متعلق به چه کسی است، و شگفت‌انگیز است که این‌چنین رازهایی در جهان وجود دارد.

# بعد بسیاری تفحص در مسیر

کشف کرد آن راز را شیخی بصیر

هوش مصنوعی: پس از مدت‌ها جست‌وجو و تحقیق، سرانجام آن راز را شخصی دانا و با بصیرت کشف کرد.

# نه از طریق گوش بل از وحی هوش

رازها بد پیش او بی روی‌پوش

هوش مصنوعی: رازها نه از طریق شنیدن، بلکه از طریق الهام و فرشته‌گی به او منتقل می‌شود و او به‌گونه‌ای بی‌پرده و بی‌هیچ پوششی از این اسرار آگاه است.

# گفت نقش رشک پروینست این

صورت شه‌زادهٔ چینست این

هوش مصنوعی: او می‌گوید که این تصویر زیبا مانند نقش ستارهٔ پروین است و متعلق به شاه‌زاده‌ای از چین می‌باشد.

# هم‌چو جان و چون جنین پنهانست او

در مکتم پرده و ایوانست او

هوش مصنوعی: او همچون جان و مانند جنینی (که در شکم مادر پنهان است) در مکانی مخفی و زیر پرده و در ایوان (که می‌تواند به یک محل اشرافی یا زیبا اشاره داشته باشد) پنهان است.

# سوی او نه مرد ره دارد نه زن

شاه پنهان کرد او را از فتن

هوش مصنوعی: نزدیک او هیچ‌کس، چه مرد و چه زن، نمی‌تواند نزدیک شود، زیرا شاه (که در اینجا اشاره به خداست) او را از آشفتگی و فتنه‌ها پنهان کرده است.

# غیرتی دارد ملک بر نام او

که نپرد مرغ هم بر بام او

هوش مصنوعی: ملک نسبت به نام او (دختر شاه چین) غیرتی دارد و به همین دلیل هیچ پرنده‌ای جرأت نمی‌کند بر بام او بنشیند.

# وای آن دل کش چنین سودا فتاد

هیچ کس را این چنین سودا مباد

هوش مصنوعی: چه悲心‌انگیز است آن دلی که در چنین خیال و حرارتی افتاده است. آرزو می‌کنم که هیچ کس به این درد و وسوسه دچار نشود.

# این سزای آنک تخم جهل کاشت

وآن نصیحت را کساد و سهل داشت

هوش مصنوعی: کسی که تخم جهل را در دل خود کاشته و نصیحت‌های خوب را نادیده گرفته و آسان گرفته است، باید متوجه عواقب این کار باشد و به سرنوشت تلخی دچار شود.

# اعتمادی کرد بر تدبیر خویش

که برم من کار خود با عقل پیش

هوش مصنوعی: او به تدبیر و هوش خود اعتماد کرده است و تصمیم می‌گیرد که کارهایش را با عقل و خرد خود پیش ببرد.

# نیم ذره زان عنایت به بود

که ز تدبیر خرد سیصد رصد

هوش مصنوعی: نیم ذره‌ای از لطف و عنایت کافی است، چرا که در برابر تدبیر و عقل، از سیصد تدبیر هم نیاز نیست.

# ترک مکر خویشتن گیر ای امیر

پا بکش پیش عنایت خوش بمیر

هوش مصنوعی: ای امیر، از ترفندهای خود دست بکش و خودت را به خواست و لطف الهی بسپار. برای درک این عنایت و بهره‌مندی از آن، قدم بردار و از خودگذشتگی کن.

# این به قدر حیلهٔ معدود نیست

زین حیل تا تو نمیری سود نیست

هوش مصنوعی: این‌طور نیست که این‌گونه نیرنگ‌ها به تعدادی کم باشد؛ تا زمانی که تو آماده‌ی مرگ نشوی، فایده‌ای از این نیرنگ‌ها نخواهی برد.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۱۰ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

دکتر صحافیان در ‫۷ سال و ۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۹ مهر ۱۳۹۸، ساعت ۱۱:۵۱ نوشته:

کل تمثیل برای سیر و سلوک و رهایی از "خودمی باشد.
شاه تمثیل عقل کل است که آفرینش از او آغار شده و ادامه دارد و سه شاهزاده سه نوع سالک با روش های تفاوت سلوک است.
قلعه ذات الصور یا دژ هوش ربا جهان مادی است با نقشهای بسیار فریبنده که خداوند در این زمینه چنان استادی کرده است که همه فراموش می کنیم دنیای مادی بازی است. (و این بزرگترین آزمایش است که آیا فریفته نقشهای شگفت انگیز دنیا می شویم یا نه؟ )
این قلعه 5 در به سوی خشکی دارو یعنی 5 حس مادی و 5 در به سوی دریا دارد یعنی 5 حس معنوی دل.
تندیس بسیار زیبای دختر چین تمثیل عشق مجازی است که می تواند باعث شود تا انسان از هزار گونه نقش دیگر فاصله بگیرد و اگر منجر به عشق حقیقی شود سعادت سالک را به ارمغان می آورد.
برادر بزرگتر که دست به قمار عاشقانه زد؛تمثیل سالکی است که وصول به حق را از راه تلاش خویش جستجو می کند.و نقص او این بود که تا پایان عمر عشق دختر شاه در دلش باقی بود و این عشق پلی برای وصول نشد.
برادر میانی سالکی است که به پای خود نرفته است بلکه در اثر برخورد به اولیا به او موهبت شده است.که قدر آن را نمی دانند و دچار خودبینی شده فراموش می کنند چه کسی دست آنها را گرفت (در دانش هم همین است معمولا فراموش می کنیم که این نکته را از چه کسی یاد گرفتیم.)
برادر کوچکتر تمثیل سالکی است که در تسلیم محض است و ضمن حفظ شوق خود،تنها منتظر فیض خداوند است . اندیشه گهربار توحید ،تمامی عوامل موثر جز حضرت حق را از ذهن او پاک کرده است.
این سالک موفق ترین سالک است که هم به وصال مادی دختر چین رسید و هم به وصول به حق پیدا کرد.
کانال و بلاگ آرامش و پرواز روح

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

بهرام خاراباف در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، جمعه ۲۸ شهریور ۱۴۰۴، ساعت ۰۷:۳۰ نوشته:

او

تو است ،

امّا نه این تو آن تو است

که در آخِر ، واقفِ بیرون شو است

تویِ آخِر سویِ تویِ اَوّلت

آمده ست از بهرِ تنبیه و صِلَت

تویِ تو در دیگری آمد دفین

من غلامِ مردِ خودبینی چنین

#مولوی

صِلَت = وصلت ، پیوند دادن ، وصل کردن

تنبیه=دراینجا:هوشیارکردن،آگاه ساختن

دراین ابیات (تو)برانگیخته شده به گونه ای که به عنوان ضمیردوم شخص به اول شخص وسوم شخص بدل می گردد ودر(او)و(این تو)(واقف بیرون شو) و(دیگری)و(مردخودبین)و(تویی که درتواست)تجلی پیدا می کند

بهرام خاراباف

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۰۱ نوشته:

قرنها را صورت سنگین بسوخت

آتشی در دین و دلشان بر فروخت

منظور از قرنها چیست ؟.

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۰۴ نوشته:

کاینچ می‌کاری نروید جز که خار

وین طرف پری نیابی زو مطار

مصرع دوم یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۰۶ نوشته:

او توست اما نه این تو آن توست

که در آخر واقف بیرون‌شوست

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۰۸ نوشته:

توی تو در دیگری آمد دفین

من غلام مرد خودبینی چنین

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۱۰ نوشته:

بی‌مرض دیدیم خویش و بی ز رق

آنچنان که خویش را بیمار دق

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱ سال قبل، شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۵:۱۲ نوشته:

در تفحص آمدند از اندهان

صورت کی بود عجب این در جهان

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱ سال قبل، یکشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۰۶:۲۲ نوشته:

این به قدر حیلهٔ معدود نیست

زین حیل تا تو نمیری سود نیست

یعنی چه ؟

Fateme Zandi در ‫۳ ماه قبل، چهارشنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۶:۳۴ نوشته:

3760

این سخن پایان ندارد آن گروه / صورتی دیدند با حُسن و شُکوه

این سخنان نغز و دقیق تمام شدنی نیست . بهتر است به ادامه حکایت بپردازیم . آن شاهزادگان در قلعۀ ذات الصُّور تندیسه ای زیبا و شکوهمند دیدند .

بیت 3761

خوبتر زآن دیده بودند آن فریق / لیک زین رفتند در بحرِ عمیق

اگر چه آن گروه (شاهزادگان) پیش از این هم تندیسه های زیبا دیده بودند . ولی این تندیسه چیز دیگری بود . چندانکه از فرط جمال آن به دریای ژرفِ عشق و حیرت فرو رفتند .

بیت 3762

زآنکه افیون شان در این کاسه رسید / کاسه ها محسوس و ، افیون ناپدید

زیرا که افیون در این کاسه به آنان رسید . گرچه کاسه ها قابل رویت است . ولی خودِ افیون ناپیداست . [ افیون = مادّه ای است مخدِّر که از عصارۀ خشخاش سیاه می گیرند . در اینجا منظور شرابی است که از افیون می سازند . به هر حال «افیون» در اینجا کنایه عشق مجازی و صوری است . ]

منظور بیت : هر کس ربودۀ عشقی است که در ظرفی قرار گرفته است . ظرف ها اهمیّتی ندارند . آنچه مهم است مظروف است . چندانکه اگر یک نوع شراب را در ظروفی مختلف بریزند در سکرانیّت و مستی آور بودن آن هیچ فرقی پدید نمی آید .

بیت 3763

کرد فعلِ خویش قلعۀ هُش رُبا / هر سه را انداخت در چاهِ بلا

قلعۀ هُوش رُبا کارِ خود را کرد و هر سه شاهزاده را در چاهِ محنت و ابتلا انداخت .

بیت 3764

تیر غمزه دوخت دل را بی کمان / اَلاَمان و اَلاَمان ، ای بی امان

تیرِ غمزۀ آن تندیسه بدون آنکه کمانی بکشد بر دلِ شاهزادگان بنشست . ای تندیسه ای که به کسی امان نمی دهی . به فریادم رس ، به فریادم رس . [ غمزه = اشاره به چشم و ابرو / اَلاَمان = کلمه ای است که به هنگام نزول بلا و رخداد ناگوار به جهت یاری خواستن گویند . این لفظ مکرّراََ گفته می آید . ]

بیت 3765

قِرن ها را صورتِ سنگین بسوخت / آتشی در دین و دلشان برفروخت

آن تندیسه سنگی ، هستی سه شاهزاده ای را که همتا و همشأن یکدیگر بودند بسوزانید . و بر خرمن دین و دلشان شَرر زد . [ قِرن = نظیر ، مانند ، همتا / سنگین = سنگی ، ساخته شده از سنگ ]

بیت 3766

چونکه او جانی بُوَد ، خود جون بُوَد ؟ / فتنه اش هر لحظه دیگرگون بُوَد

در جایی که بتِ سنگی که روح و جانی ندارد این قدر جذّاب و فریبنده باشد . تو ببین اگر روح و جانی می داشت چگونه می شد ؟ مسلماََ افعال فتنه انگیزش متغیّر و نو به نو می بود و تعداد بیشتری را اسیر و عبید خود می کرد . [ جانی = آنچه دارای روح و جان است ، آنچه از عالم روح و جان است ]

بیت 3767

عشقِ صورت در دلِ شَه زادگان / چون خَلِش می کرد مانندِ سِنان

عشق آن تندیسه سنگی مانند سرنیزه در دلِ شاهزادگان فرو می رفت . [ خَلِش = فرو رفتن خار و تیغ در بدن / سِنان = سرنیزه ، تیزی سرنیزه ]

بیت 3768

اشک می بارید هر یک همچو میغ / دست می خایید و می گفت : ای دریغ

هر یک از شاهزادگان مانند ابرِ بهاری می گریست و انگشت ندامت به دندان می گزید و می گفت : افسوسا ، دریغا . [ میغ = ابر / مراد از «دست» در اینجا «انگشت» است ]

بیت 3769

ما کنون دیدیم ، شَه ز آغاز دید / چندمان سوگند داد آن بی ندید

آنچه را که ما اکنون دیدیم . شاه از همان اوّل دیده بود . آن شاهِ بی همتا چندین بار ما را قسم داد که به این قلعه در نیابیم . [ نَدید= همتا ، نظیر ]

بیت 3770

انبیا را حقِّ بسیار است از آن / که خبر کردند از پایان مان

پیامبران بر گردن همۀ آدمیان حقِ فراوان دارند . زیرا که ما آدمیان را از فرجامِ در شدن به دژِ پُر نقش و نگار دنیا آگاه کردند . یعنی به ما گفتند که مبادا مجذوبِ هواهای نفسانی و جاذبه های دنیوی شوید .

بیت 3771

کانچه می کاری ، نروید جز که خار / وین طرف پَرّی نیابی زو مَطار

مثلاََ به ما گفتند بذری که در مزرعۀ دنیا می کاری . چون بذر شهوت است از آن چیزی نمی روید مگر بوتۀ خار . پس اگر به جانب شهوات پرواز کنی . جای چرواز نخواهی یافت . یعنی نمی توانی به جانب مسائل روحانی طیران کنی . [ مَطار = پریدن ، جای پریدن ]

بیت 3772

تخم از من بَر ، که تا رَیعی دهد / با پَرِ من پَر ، که تیر آن سو جهد

از من بذر بگیر تا میوۀ نکو دهد . و با بال و پَر من پرواز کن که تیر بدان جانب پرتاب کند . یعنی به مدد روحانیّت من پرواز کن تا تیر همّت و سعی ات به سویِ کوی حقیقت بشتابد . [ رَیع = ثمره و حاصل / رَیع دادن = میوه و ثمره دادن ]

بیت 3773

تو ندانی واجبیِّ آن و ، هست / هم تو گویی آخِر آن واجب بُده ست

تو واجب بودن آن امر را نمی دانی . یعنی تو نمی دانی که اطاعت از قول و فعل انبیا امری واجب است . حال آنکه در واقع واجب است . امّا سرانجام تو نیز خواهی گفت که آن امر از ابتدا واجب بوده است . [ واجبی = وجوب ، واجب بودن ]

بیت 3774

او تو است ، امّا نه این تو آن تو است / که در آخِر ، واقفِ بیرون شو است

او تویی ، امّا نه این «تو» که فعلاََ هستی . بلکه «تو»یی که سرانجان راهِ نجات را خواهد شناخت . یعنی آن «تو»یی که سرانجام حقیقت را خواهد شناخت غیر از آن «تو» است که در حال حاضر چشم حقیقت بین ندارد . تو خیال می کنی که حقیقتِ «تو» همین «تو»یی است که ظاهراََ می بینی . حال آنکه «تو»یِ حقیقی «تو» در «تو»یِ ظاهری تو پنهان است . [ منظور اینست که نَفسِ انسانی دارای پیچیدگی و مراتب و بطون مختلف است که از آن به «تو» تعبیر می کند . مثلاََ این «تو» هستی که خطایی مرتکب می شوی و باز همین «تو» هستی که به خطای خود واقف می شوی و خود را ملامت می کنی . پس در آن مرتبه «تو»یِ تو ، نَفسِ امّاره است و در این مرتبه نَفسِ لوّامه و در مراتب بالاتر «تو»یِ تو ، نَفسِ راضیّه و مرضیّه و مطمئنّه خواهد بود ( شرح مثنوی مولوی ، ص 67 ) ]

بعضی از شارحان مرجع ضمیر «او» را خداوند دانسته اند . که با این فرض بیت فوق ناظر است به وحدت حق و خلق بر مبنای وحدتِ وجود .

بیت 3775

تویِ آخِر سویِ تویِ اَوّلت / آمده ست از بهرِ تنبیه و صِلَت

«تو»یِ آخرینت برای آگاهی دادن و به وصال رساندن «تو»یِ اوّلیّنت به سویِ آن آمده است . ( صِلَت = همان وصلت است به معنی پیوند دادن و وصل کردن ) [ اگر از قول و فعل انبیا اطاعت کنی «تو»ی حقیقی تو فعّال می شود و «تو»ی موهوم و کاذبت را می آگاهاند و به وصال حق می رساند . ]

بیت 3776

تویِ تو در دیگری آمد دفین / من غلامِ مردِ خودبینی چنین

امّا «تو»ی حقیقی تو در «تو»ی کاذبت دفن شده است . من غلام کسی هستم که هویّت حقیقی خود را ببیند . یعنی مردم به واسطۀ آنکه به امور کاذب دل سپرده اند . حقیقت خود را گم کرده اند و شخصیّت و هویّتی ساختگی و بی اساس کسب کرده اند . [ دفین = مدفون ، دفن شده ]

بیت 3777

آنچه در آیینه می بیند جوان / پیر اندر خشت بیند پیش از آن

هر چه را که جوان در آینه تماشا می کند . پیر آن را در خشت می بیند [ مراد از «جوان» ، انسان خام طبع و قلیل الشّعور است و مراد از «پیر» ، کامل در معرفت و واصل به حقیقت است . ]

بیت 3778

ز امرِ شاهِ خویش بیرون آمدیم / با عنایاتِ پدر یاغی شدیم

وقتی که شاهزادگان در قلعۀ ذات الصُوَر خود را دچار بلا و اندوه و غصه دیدند گفتند : از فرمان شاه رُخ برتافتیم و در برابر الطاف و توجّهاتِ او طغیان کردیم .

بیت 3779

سهل دانستیم قولِ شاه را / وآن عنایت های بی اَشباه را

سخن شاه و الطاف و توجّهات بی نظیر او را دست کم گرفتیم . [ آشباه = همانندها ، مانندها ]

بیت 3780

نَک در افتادیم و در خندق همه / کشته و خَستۀ بلا ، بی مَلحَمه

اکنون بدون جنگ و کارزار ، جملگی کُشته و مجروحِ تیرِ بلا شده ایم . و به خندق رنج و زحمت فرو افتاده ایم . [ مَلحَمه = جنگ ، کارزار ]

بیت 3781

تکیه بر عقلِ خود و فرهنگِ خویش / بودمان ، تا این بلا آمد به پیش

از آنرو که بر عقل و فرزانگی خود تکیه داشتیم . این بلا بر سرمان آمد .

بیت 3782

بی مرض دیدیم خویش و بی زِ رِقّ / آنچنانکه خویش را بیمارِ دِقّ

همانطور که بیمار مبتلا به دِقّ خود را سالم می پندارد . ما نیز خود را صحیح و سالم و آزاد می پنداشتیم . [ رِقّ = بندگی / دِق = نوعی تبِ متّصل و پیوسته ای است که شخص را نحیف و لاغر می کند . ابن سینا می گوید کسی که به این بیماری دچار شده روز به روز لاغر و پژمرده می شود . امّا چون تب ، جزیی از مزاجِ او شده رنجِ ناشی از آن را احساس نمی کند ( قانون ، کتاب چهارم ، ص 173 و 174 ) ]

بیت 3783

علّتِ پنهان کنون شد آشکار / بعد از آنکه بند گشتیم و شکار

امّا بعد از آنکه توسّطِ صیّادِ بلا صید شدیم و به بندِ اسارت درآمدیم بیماری پنهانی ما آشکار شده است . یعنی حال که به ابتلا دچار آمده ایم تازه دریافته ایم که نَفسِ ما پیش از این بیمار بوده است .

بیت 3784

سایۀ رهبر بِه است از ذکرِ حق / یک قناعت بِه که صد لُوت و طبق

سایه مُرشد از ذکرِ حق بهتر است . چنانکه مثلاََ یک قناعت از انواع و اقسام طعام ها بهتر است . ( لَوت = انواع طعام های لذیذ / طَبَق = مجازاََ به معنی انواع طعام ها ) [ این بیت و بیت بعدی در بیان لزوم مُرشد داشتن در سلوک است . این موضوع از پایه های اساسی سلوک در مکتب مولاناست و بیش از سایر مسائل و لواحق سلوک مورد توجّه قرار گرفته است . ]

بیت 3785

چشمِ بینا بهتر از سیصد عصا / چشم بشناسد گُهر را از حَصا

زیرا چشم بصیر از سیصد عصا بهتر است . چرا که چشم بینا گوهر را از سنگ تشخیص می دهد . [ حَصا = ریگ ، سنگریزه ]

بیت 3786

در تَفحّص آمدند از اَندُهان / صورتِ کِه بوَد عجب این در جهان ؟

شاهزادگان از شدّت غصّه و اندوه دست به جستجو زدند تا دریابند که ایت تندیسه سنگی به کدام زن زیبا تعلّق دارد ؟

بیت 3787

بعدِ بسیارِ تفحّص در مسیر / کشف کرد آن راز را شیخی بصیر

پس از جستجوهای بسیاری که شاهزادگان صورت دادند بالاخره در راهی به عارفی دیده ور برخورد کردند و او پرده از این راز برداشت .

بیت 3788

نه از طریقِ گوش ، بل از وحیِ هوش / رازها بُد پیشِ او بی روی پوش

البته نه از طریقِ گوش ، بلکه از طریقِ وحی هوش . زیرا اسرار در نزد آن عارفِ کامل بی پرده و حجاب بود . یعنی آن راز را از طریق حواسِ ظاهره درنیافت بلکه از راه مکاشفاتِ قلبی دریافت .

بیت 3789

گفت : نقشِ رَشگِ پروین است این / صورتِ شَه زادۀ چین است این

آن عارف به شاهزادگان گفت : این تندیسۀ زیبا موردِ حسدِ ستارۀ پروین ( = ثریا ) است . این تندیسه به دختر شاهِ چین تعلّق دارد . یعنی ستارۀ پروین با همۀ زیبایی و درخشش به جمال این تندیسه غبطه می خورد .

بیت 3790

همچو جان و چون جَنین پنهانست او / در مُکتَّم پرده و ایوانست او

دختر شاهِ چین مانند روح و جَنین ، پنهان است . و در پرده و ایوان کاخ پوشیده و نهان است . [ مُکتَّم = مکتوم ، پوشیده ، نهان ]

بیت 3791

سویِ او نه مرد ره دارد نه زن / شاه پنهان کرد او را از فِتَن

هیچ مرد و زنی مجاز نیستند سراغ او را بگیرد . شاه او را از جمیعِ فتنه ها و دردسرها مخفی داشته است . [ فِتن = فتنه ها ]

بیت 3792

غیرتی دارد مَلِک بر نامِ او / که نَپَّرَد مرغ هم بر بامِ او

شاهِ چین نسبت به اسم دخترش چنان غیرت می ورزد . که حتّی پرنده هم نمی تواند بر بامِ او پرواز کند .

بیت 3793

وایِ آن دل کِش چنین سودا فتاد / هیچ کس را این چنین سودا مباد

وای به حال آن دارندۀ دلی که خیال ملاقات با دختر شاهِ چین به سرش بزند . الهی که هیچکس چنین خیالِ باطلی نداشته باشد .

بیت 3794

این سزایِ آنکه تخمِ جهل کاشت / وآن نصیحت را کساد و سهل داشت

اینست سزای کسی که بذر نادانی کاشت و نصایح شاه را حقیر و ناچیز شمرد . یعنی شاهزادگان چون به نصایح پدر گوش نکردند به محنت دچار آمدند .

بیت 3795

اعتمادی کرد بر تدبیر خویش / که بَرَم من کارِ خود با عقل پیش

به تدبیر خود اعتماد کردند و گفتند که ما باتکیه بر عقل و فکرت خویش امورِ خود را پیش می بریم .

بیت 3796

نیم ذرّه زآن عنایت بِه بُوَد / که ز تدبیر خِرَد سیصد رَصَد

نیم ذرّه از الطاف و توجّهاتِ پادشاه بهتر از سیصد بهره ای است که از تدبیر عقل حاصل شود . ( رَصَد = در اینجا مناسب معنی بهره و نصیب است ) [ این بیت و بیت بعدی دو مطلب اساسی در مکتب عرفانی مولانا را بیان داشته است . یکی اینکه : « جهدِ بی توفیق ، جان کندن بُوَد » یعنی بشر هر قدر که بکوشد و بجوشد . مادام که سایۀ توفیقات ربّانی بر سرش نباشد کاری از پیش نخواهد برد . یک ذرّه از عنایت حضرت حق از خروارها جدّ و جهد بشر مؤثرتر است .دوم اینکه : بشر به مددِ عقل و فکرت خویش نمی تواند به مراتب کمال برسد . رسیدن به مقامِ عالی کمال ، موقوف جذبۀ الهی است ( تفسیر مثنوی مولوی ، ص 70 ) ]

بیت 3797

تَرکِ مَکرِ خویشتن گیر ای امیر / پا بکش ، پیشِ عنایت ، خوش بمیر

ای فرمانروا از مکر و تدبیر خود دست بدار و در ظلِّ عنایت الهی قرار گیر و بخوبی بمیر . [ مراد از این «مرگ» ، مرگِ اختیاری است . یعنی مردن از هواهای نفسانی . ]

بیت 3798

این به قدرِ حیلۀ معدود نیست / زین حیَل تا تو نمیری ، سود نیست

پیش بردن کارهایت در محدودۀ تدبیر و ترفندهای محدودِ عقل جزیی در نمی گنجد . زیرا تا از تدبیرها و ترفندهای عقلِ جزیی ات نمیری و آنها را بکلّی ترک نگویی به رستگاری و نجاح نخواهی رسید .

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۱۰۷ - دیدن ایشان در قصر این قلعهٔ ذات الصور نقش روی دختر شاه چین را و بیهوش شدن هر سه و در فتنه افتادن و تفحص کردن کی این صورت کیست

تازه‌های نرم‌افزار گنجور