اروند در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۱۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۰۷:
در بیت ششم که بیت بسیار زیبا و مست کننده ایست حافظ میفرماید: دیشب بر یاد همکیشان که همان خراباتیان و ملامیان است به خرابات رفتم که به غمی از دل برکنم و این درد فراق را به فراموشی بسپارم نگو آنجا هم نتوانست درد دل من را تسکین دهد زیرا می که مسکن درد است ناراحت دیدم و پایش را در گل دیدم که بسیار زیبا استفاده شده همانطور که برای عمل آمدن شراب آن را تا نصفه در خاک فرو میبرند
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۰۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۶۱:
کِی شعر ِتَر انگیزد خاطر که حزین باشد؟
یک نکته ازاین معنی گفتیم وهمین باشد
غزلی زیبا ، ناب،خوش آهنگ وخلاصه هرچه که باید یک غزل خوب داشته باشد تا ماندگار بماند وروح نوازدلها وفرح فزای جانهاباشد این غزل به تنهایی دارد. به نظرنگارنده ی این سطور، غزل درپاسخ به شخصی مثلِ شاه شجاع سُروده شده است. چنین به نظرمی رسد که حافظ با بی مهری مخاطب روبروشده ومدّتی ارتباط خودرا با مخاطب قطع کرده است. بااین احتمال که تنهاظنّ وگمانی بیش نیست، انتظارمُخاطب پس از مدّتی بسرآمده وجویای حالِ حافظ شده واز وی تقاضای شعر ِآبدار وتازه کرده است. اگراین احتمال درست بوده باشد، مخاطب هرکه بوده باشد ازکرده ی خویش پشمان شده وبادرخواستِ شعری تروتازه ازحافظ، قصد دلجویی و آشتی درسرداشته است
غزلی زیبا ، ناب،خوش آهنگ وخلاصه هرچه که باید یک غزل خوب داشته باشد تا ماندگار بماند وروح نوازدلها وفرح فزای جانهاباشد این غزل به تنهایی دارد. به نظرنگارنده ی این سطور، غزل درپاسخ به شخصی مثلِ شاه شجاع سُروده شده است. چنین به نظرمی رسد که حافظ با بی مهری مخاطب روبروشده ومدّتی ارتباط خودرا با مخاطب قطع کرده است. بااین احتمال که تنهاظنّ وگمانی بیش نیست، انتظارمُخاطب پس از مدّتی بسرآمده وجویای حالِ حافظ شده واز وی تقاضای شعر ِآبدار وتازه کرده است. اگراین احتمال درست بوده باشد، مخاطب هرکه بوده باشد ازکرده ی خویش پشمان شده وبادرخواستِ شعری تروتازه ازحافظ، قصد دلجویی و آشتی درسرداشته است
تَر: طروات و تازگی ، ناب ، سلیس و روان ، آبدار
کی شعرِتَرانگیزد خاطرکه حزین باشد؟: کی وچگونه شعرتر وتازه،ازطبع شاعرتراوش می کند وقتی که خاطرش خسته وآزرده شده است؟
شاعر اگر به یاد شخص یا ازدست جوروجفای روزگار، غمگین و حزین بوده باشدوشعری بسراید، آن شعر نیز به طور طبیعی غم‌انگیزواندوهبارخواهد بود. چراکه عواطف و احساسات شخصی شاعر، دربسترشعرجاری شده وطراوت ولطافت آن راتحت تاثیزقرارمی دهد.
"یک نکته ازاین معنی" اشاره به همین عبارت "خاطرشاعر وقتی که اندوهناک باشد شعرباطراوت و آبدار ترواش نمی کند".
"گفتیم وهمین باشد" اشاره به این غزل هست یعنی اگراین غزل اینقدرحُزن آلودوغم انگیزاست و باطراوت وشادکننده نیست بدان سبب است که خاطرشاعر اندوهباروملول بوده است.هرشعری بسان آئینه ایست که احوالات درونی شاعر رابازتاب می دهد.
معنی بیت:
کِی ،کجا وچگونه، شعر آبدار وباطراوت ازخاطرخسته و اندوهبارشاعر تراوش می کند!؟ یک نکته ای ازاین حقیقتِ بازگوکردیم ودرنهایت همین غزل ازآب درآمد.
حافظ بااین عبارت شاعرانه،پارادکسی حافظانه خلق کرده است هم اندوه ودلخوری ودلگیری خودرا به اطلّاع مخاطب رسانده وهم درپاسخ به درخواست ِ اوشعری آبدار وباطراوت سروده است! حافظ شاعرتضادّهاست. اواستاد ماهر وبی مانند جمع ضدّین است. ازطرفی می فرماید:
ازخاطر اندوهناک، شعرآبدار نمی تروَاد، ودرعین ِ حالی که این جمله رابیان می کند غزلی نغز و باطراوت وتازه می سراید! درادامه نیز به منظور اینکه شدّت غصّه واندوه خودرا انعکاس دهد، می فرماید:
ازاین حقیقت، ازاین موضوع،نکته ای سربسته گفتم وجزاین چیزی نیست. اتّفاق خاصی نیافتاده است. غمگینی باعثِ درسکوت فرو رفتنم شده است. چون خاطرم خسته وآزرده است شعر با طروات بَرنمی آید! به اصطلاح عامه، حالم گرفته وذوقی برای شعرگفتن ندارم.
گویی که مُخاطب سئوال کرده بوده که چه شده دیگر ازآن شعرهای آبدار وناب خبری نیست آیا ازما دلگیرشده ای ، موضوع چیست؟
همین که حافظ دلیلِ سکوتِ خودرا غمناکی اعلام می کند، غیرمستقیم به مخاطب می رساند که من نیز دلتنگِ توهستم، یعنی ناراحت وملولم ازاینکه رابطه ی دوستی ما به سردی گرائید! خیال مکن که من دردورانِ سردیِ رابطه، حال وروز خوشی دارم!
نگارنده ازآن جهت تصوّرمی نماید که "شاه شجاع" جویای حال وی شده وحافظ پاسخ خود را بااین غزل داده است که بین این دو، رابطه بسیارگرم وصمیمانه بلکه عاشقانه بوده وازحال وهوای این غزل چنین برمی آید که مدّتی این رابطه بادسیسه وتوطئه ی بدبینان واطرافیان قطع شده بوده وحال دوباره هردو به این نتیجه رسیده اند که رابطه ی عاطفی ِ ازهم گسسته شده را دوباره ترمیم کنند.
عشقبازی راتحمّل باید ای دل پای دار
گرملالی بود بودو گرخطایی رفت رفت
🌿━━━━━━━━━━🌿
از لَعلِ تو گر یابم انگشتریِ زنهار
صد ملکِ سلیمانم درزیر نگین باشد
لَعل : سنگی قیمتی،زینتی و سرخ رنگ که برای نگین استفاده می کنند. چون قیمتی ،خوشرنگ و به رنگِ لب است درادبیّاتِ عاشقانه ی ما استعاره از لب معشوق است.
انگشتریِ زنهار : درقدیم گاهی پادشاهان علامت مخصوص و مُهر خودرا بر نگین انگشتری حَک می کردند و وقتی امان نامه ای را با آن انگشتری مُهرمی کردند صاحبِ امان نامه،آن رابه مامورین نشان داده و درپناه حمایت قانونی قرارمی گرفت وامان وآرامش می یافت اشاره به همان مطلب است. امّا دراینجا مُهر ِ لب بسیارباارزش تراز مُهر پادشاهیست، چراکه مُهرلب در حقیقت گرفتن ِ بوسه ازمخاطب است که برای عاشق ارزش دیگری دارد.
معنی بیت:
ازلبِ سرخ تو اگر بوسه ی ِ مهرآمیزی (امان نامه ای) دریافت کنم وموردِ لطف وعنایتِ توباشم، اعتبارواقتداری فوق العاده پیدا می کنم. بطوریکه گویی فرمانروایِ صدها مُلک سلیمان هستم. یعنی جایگاهی همآنندِ سلیمان که انگشتری سحر آمیز داشت به دست می آورم صاحبِ همه چیز می شوم وکامرواوکامیاب می گردم.
دهان ِ تنگِ شیرینش مگر مُلکِ سلیمانست
که نقش خاتم ِلعلش جهان زیرنگین دارد.
🌿━━━━━━━━━━🌿
غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل
شاید که چو وابینی خیر تو دراین باشد
معنی بیت:
خطاب به دل خود ش می فرماید:
ای دل، اگرحسودان وتوطئه گران، دَسیسه هاکردند ورابطه ی میان تو ومعشوق رابه هم زدند، یا زیان وخسارتی به توواردکردند، غمگین واندوهگین مباش، شاید مدتی خاطرت آزرده شد لیکن این ظاهروصورتِ کاراست چه بسا اگرزاویه ی نگاهِ خودرا عوض کنی شاید ماجرا به سود ونفع تورقم خورده باشد! اگرنیک بنگری این دلخوری اندک به سرعت محوشده ورابطه ی توبامعشوق عمیق تر ومحکم ترازپیش خواهدشد.
گر بدی گفت حسودیّ و رفیقی رنجید
گوتوخوش باش که ماگوش به احمق نکنیم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
هرکو نکند فهمی زین کلکِ خیال انگیز
نقشش بِه حرام اَرخود صورتگر چین باشد
کِلک: قلم
کِلک خیال انگیز : قلم آفرینش ِ نقّاش هستی
" نقشش به حرام " یعنی کسی که زیبائی رانمی فهمد درتاریکی زندگی می کند و زندگانیش بیهوده است هیچ نقش موثری درجریان هستی ندارد، کارش فقط خوردن وخوابیدن است.
صورتگرچین: مجسمّه سازان ونقّاشانِ چینی به ویژه درمینیاتور درقدیم زبانزدِ همگان بودند وشهرتی جهانی داشتند.
معنی بیت:
هرکس که از این نقّاشی ِ خیال انگیز جهان هستی، وازهنرمندی قلم سِحرآفرینِ نقّاش کائنات به ذوق وشوق نیاید،اگرنتواند بانسیم برقصد وازبوی گلها وآوازپرنده هاسرمست شود اگرتوانایی دیدن ودرک زیبائیهای پیرامون خویش رانداشته و مهارت لذّت بردن ازآنهارانداند، اگرچه این شخص،خود نقّاش ومجسمّه ساز چینی بوده باشد،زندگانیش باطل وبیهوده باد.
حافظ جهان بینی ِ جالبی دارد. اوکائنات راهمانندِ نقّاشی ِسحرانگیز می بیند وعبادت وبندگی را در فهم ِ زیبائیها وتحسین کردن ِ نقّاش هستی می داند. اوبه جای تعظیم کردن،تحسین کردن راترجیح می دهد. تفاوتِ اساسی وبنیادی ِ نگرش ِ حافظ با زاهد وعابد دقیقاً درهمین نکته هست. اوبا دیدن ِ زیبائیهابه وَجدوشورآمده و به زیبای مطلق ونقّاش ِ هستی آفرین می گوید. اوزیبا می بیند وبه زیبائیها نظرمی افکند نظربازی می کندودرغایت به زیبائی نیز می رسد.
خیز تا بر کِلکِ آن نقّاش جان افشان کنیم
کاین همه نقش ِعجب درگردش ِپرگارداشت.
🌿━━━━━━━━━━🌿
جام ِمی وخون دل هریک بکسی دادند
در دایره ی قسمت اوضاع چنین باشد
بعضی ازشارحان بدون شناختِ جهان بینی حافظ، بااستناد به یک یاچندبیت، عجولانه قضاوت کرده واتّهام جبری گری به این اَبَرانسانِ آزادمنش ِ آزاداندیش می زنند! آنها نمی دانند که حافظ جزدرعالم محبّت،درپشت هیچ مرزی منتظر ومتوقف نمی ماند ودرمسیر جُستن ِ حقیقت در هیچ چارچوبی آرام نمی گیرد. اوتابع هیچ عقیده ای جزعشق ورزی نیست وانتسابِ اوبه هرمَسلک وهرفرقه ای جفای نابخشودنیست. حافظ نه جبری گراست، نه اختیارگرا، حافظ به همان تعدادشعری که درتاییدجبرگرایی سروده ، درتایید اراده واختیارنیزسروده است برای نمونه:
چرخ برهم زنم اَرغیرمرادم گردد
من نه آنم که زبونی کشم ازچرخ فلک
بنابراین، حافظ متفکّرانه وواقع نگرانه،دراین موردنیزبهترین راه رابرگزیده است. درنظرگاه اودر صورتی فرد، دارای آزادی ِ اراده هست که راههایی عملی، پیش پای او برای انجام و اقدام وجود داشته باشد واگرهیچ امکانی برای تغییروضعیت وجودندا‌شته باشد دراینصورت،بایدپذیرفت که بعضی امورات مانندانتخاب پدرومادر،مکان ،خانواده وفرهنگی که ازکودکی دران رشدونموّمی کنیم وهزاران موارددیگر جبری وتحمیلی هستند وتغییردادن انها ازعهده ی ماخارج است. امااینکه بعدازبه بلوغ فکری وجسمی رسیدن چه مسیری رادرپیش بگیریم دارای اراده واختیارهستیم. گرچه بعضی براین باورند که ماحتّی بعدازبلوغ نیز هرتصمیمی مطابق میل واراده ی خویش بگیریم متاثرازگذشته ی کودکیمان ماخواهدکه ان نیزجبری بوده است.
بنابراین همانگونه که حافظ،درقرنهاپیش بدان رسیده بوده،جبری واختیاری بودن امورات نسبی هست وهیچکدام قطعیّت کامل ندارند. به عبارت روشن تر فرد اگر بخواهد یانخواهدکاری را انجام دهد درهردو مورد باید قادر به انتخاب راههای دیگربوده و این راهها دردسترس او باشند.
معنی بیت:
جام می(نمادِ شادخواری ) رابه یکی وخون ِ دل( نمادِغمخواری) رابه یکی دیگرداده اند. آری این تصمیم خالقِ هستیست. قسمتِ هرکس چیزی شده است واین قانونی هست که ازابتدای خلقت بوده است.
حافظ ازاین موضوع ناراحت وگله مند نیست. اوقانونی را متذکّرمی شود که ازآغازهستی به اجراگذاشته شده است. هرآنچه که به توداده شده همان است چیزی دیگراضافه نخواهدشد باگریه والتماس وزاری، اگر طلب روزی ننهاده کنی خون دل خواهی خورد پس رضابه داده بده وازجبین گره بگشاکه دربعضی اموراختیاری به ماداده نشده است.
درآغاز خلقت یکی آدم(مرد) ودیگری حوّا(زن) خَلق شده است وهمه چیز برهمین منوال پیش رفته است. مگرمی شد هردو "آدم" (مرد) خَلق می شد!؟ تفاوتهاوتضادهاست که زندگی می آفریند،هیجان وشوق می آفریند وعشق می آفریند. باید یکی سیاه باشد دیگری سپید که دیده شوند. تصوّرکنید همه جارابرف سپیدی فراگرفته باشد درآن میان دو خرسِ سپیدِ برفی رانیزتصوّرکنید که باهمدیگر گلاویزشده وبرروی برفها کشتی می گیرند، آیا دیدن ِ این صحنه هیچ ذوقی در آدم برمی انگیزد؟ آیا اصلاً این صحنه دیده می شود؟حتّی تصوّرچنین صحنه ای غیرممکن است؟ پس حق وعدالت دراین است که حتماً یکی سیاه ودیگری سپید باشد، یکی شوخ طبع، دیگری عبوس، یکی شاد،دیگری غمگین،یکی کوچک،دیگری بزرگ، یکی زیبا،دیگری زشت، و.... تابدین وسیله نقّاشی و جریان هستی شکل بگیرد. تفاوت ها ورنگ آمیزی متضاد وسایه روشن هاست که به نقّاشی جلوه ی خیال انگیز می دهد.
بنابراین حافظ به یک نکته ی بسیاراساسی وبنیادی اشاره دارد وباقاطعیّت می فرماید که غیرازاین ممکن نبود، باید اینگونه همه چیز متمایز ومتفاوت باشد. مگرمی شودهمگان دریک اندازه، یک شکل، یک وزن با یک خُلق وخو، بایک طبع، بایک صدا وبایک خصوصیّات بوده باشند؟ درآنصورت هیچ چیزخوشآیند نمی بود وقطع یقین دستِ انسان پی چیزی می گشت تا این یکنواختی ویکدستی را برهم زند،ازبنیاد برافکند وتفاوت وتمایزایجادکند.
تنوّع ،تفاوت وتضاد،پویایی وحرکت آفرین وهیجان بخش است .اگرهمه عاشق می شدند پس نقشِ معشوق راچه کسی بازی می کرد. کارگردان ِ هستی برای هرکس نقشی درنظرگرفته وازهرکس براساس نقشی که دارد،استعدادی که دارد،امکاناتی که دارد، انتظاردارد تا به بهترین وجه ایفای نقش کند واین ازنظرگاهِ حکیمانه ی حافظ عین ِ عدالت است. حافظ درمقابل ِ این شرایط همانندِ خیّام شورش نمی کند بلکه خردمندانه، فیلسوفانه ورندانه آن راقبول کرده وسعی دراین دارد که نقشش را به خوبی ایفاکند ونقشش به حرام وباطل نگردد. اوضاع واحوالات ماهیچگاه ناگواروناروا نیستند این ماهستیم که بایدبهترین روش برخورد بااین نامرادیها رااتخاذکنیم وبه سمت کمال حرکت کنیم کسی که بدون انجام کاری درانتظار بهبود اوضاع می نشیندنمی داندکه تاآخرعمردرانتظاری آزارنده بسر خواهدبرد.
ساقی به چند رنگ مِی اندر پیاله ریخت
این نقش ها نگرکه چه خوش درکدوببست
"کدو" کلّه های ما وباده های رنگارنگ افکار واندیشه های ماست.
🌿━━━━━━━━━━🌿
در کار گلاب و گل حکم ِ ازلی این بود
کاین شاهدبازاری وان پرده نشین باشد
بعضی ازشارحان گل راشاهدبازاری درنظرگرفته وگلاب را پرده نشین دانسته اند! اما بنظرنگارنده ی این شرح، مقصودحافظ به دلایلی که درشرح مطلب بیان می شود عکس این قضیه هست.
اراده و فرمان خالقِ زیبائیها درموردِ هرکس متفاوت است. تقدیر بر این بوده که گلاب همیشه ودرهمه جا دردسترس باشد. زمستان و بهار ندارد هرکس هروقت اراده کند می تواند گلاب راازبازارتهیّه وازآن استفاده کند.
درست است که گلاب عصاره ی گل است،امّا این حاصل ِدسترنج بشریست ودرکارگاهها طی فرآیندی به منظور دسترسی ِ راحت تر و بیشتربه منظور استفاده درفصلهایی غیرازبهار تهیه واستخراج وروانه ی بازار می شود. درشیشه بودن ِ گلاب به معنی پرده نشینیِ اونیست. اتّفاقاً درشیشه بودن یعنی دربازار ودردسترس همگان بودن است. این خودِ گل است که ازابتدا درپرده ی غنچه پنهان بوده وپس ازشکفته شدن نیزهمچنان پرده نشین می ماند چراکه ساختارآن پرده های تودرتوست.
ضمن انکه درنظرگاهِ حافظ، گل نماد وسمبل ِمعشوقیست. معشوق همیشه درپرده نهانست. معشوقِ حافظ هرگز شخصیّتِ بازاری وهرجایی ندارد ودرپس پرده پنهانست.
به غنچه می زد ومی گفت درسخنرانی
که تنگدل چه نشینی زپرده بیرون آی
پس می بینیم که گل درپرده ی غنچه نهان شده وعاشقانش منتظربیرون آمدنِ گل ازپرده هستند.
یادرجایی دیگرمی فرماید:
چون گل ومِی دَمی ازپرده بردن آی ودرآ
که دگر باره ملاقات نه پیدا باشد
به هرصورت منظورحافظ ازبیان این مطلب این است که بسیاری ازمسایل خارج ازاختیار واراده ی ماست. به هرکس نقشی داده شده،باید درآن نقش فرورود وخوب بازی کند. گل نمی تواند ازاین موضوع که چرامن پرده نشین باشم وگلاب بازاری؟ دلگیرشود. حُکم ازلی براین بوده وبایدپذیرفت. قبلاً گفته شد که مانمی توانیم ازاینکه چرا پدرومادر من این دونفرهستند ناراحت شویم! دراینجا ماهیچ اختیاری نداریم، حکم ازلی چنین بوده که ماحاصل ازدواج این دونفرباشیم. مابایدسعی کنیم با نقشی که به ماداده اند ارتباط برقرارکنیم وآن راخوب بازی کنیم.شایدکسی دوست داشته باشد ای کاش به جای خودش ، مثلا فلان کس می بود وشب وروز ازاینکه چرابه جای فلان کس آفریده نشده نق وناله کند! قطعاً این شخص هرکاری کند نمی تواندبه جایِ آن شخص موردِ نظرش بوده باشد. باید به نقش ِ خود توجّه کند وبپذیرد که بسیاری ازامورات رانمی توان تغییر داد.روانشادشریعتی جمله دعاییِ جالبی دراین مورددارد :
پروردگارا! به من آرامشی عطا فرما تا بپذیرم آنچه را که نمی توانم تغییر دهم و شهامتی،تا تغییر دهم آنچه را که می توانم و بینشی تا تفاوت این دو را بدانم.
🌿━━━━━━━━━━🌿
آن نیست که حافظ رارندی بشود ازدست
کاین سابقه ی پیشین تا روز پسین باشد
اگرآن احتمالی که درموردِ پیشقدم شدن ِ شاه شجاع برای آشتی که درابتدای غزل متصوّرشدیم درست بوده باشد، بااین حساب،حافظ درپایان ِ غزلی که درپاسخ به اوسروده شده، چراغ سبزی به مخاطب نشان داده وتمایلِ خویش را به ترمیم ِ رابطه ی عاطفی ِ ازهم گُسسته شده اعلام ومی فرماید:
نه…. اینگونه نیست که حافظ، رندی،نظربازی وعاشقی را فراموش کرده و کنار گذاشته باشد. هرگزچنین نبوده ونخواهدبود . "رندی ونظربازی" نقشیست که به من داده شده است. تقدیرمن از ازل اینگونه بوده و تا قیام قیامت اینگونه خواهدبود.
رندان وروشندلان مسلک حافظانه ، ابتداچارچوبها، حصارهاودیوارهایی را که جامعه ،سیستم حاکمیّت، ومذاهب برای به بردگی گرفتن توده هاطراحی و ساخته اند تخریب می کنند تا پس از آزادی، باتحقیق وتفحّص،مسیر رشدونموّمعنوی خودراپیداکنند. آنهااختیارفکرواندیشه ی خودرابه کسی نداده وازهیچ کس تقلید نمی کنند. برای رندان هیچکس نمی تواندتعیین تکلیف کرده وبایدونباید مشخص کند. آنهاحتی به خداوند نیز ایمانی شخصی دارند وگرفتاروظایف دینی وآداب ورسوم مذهبی نیستند. رندان مسلک حافظانه، درظاهر بنظرمیرسند که کامجو وخوشگذران باشند امارفتارهای آنها درحقیقت، باایمانی خالصانه، مسئولانه وشورقلبی به انجام می رسد آنان شهسواران حقیقی عشق وایمان ودیانت هستند.
مراکاری به جز رندی نفرمودند
هرآن کاری که آنجاشدازان افزون نخواهدشد
فرشید در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۵۷ دربارهٔ سعدی » مواعظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۸:
این غزل شیخ اجل براستی گوهری یگانه و برجسته ای در گنجینه ادبیات فارسی است.
موجود دوپا بروی این کره خاکی میبایست از سه مرحله گذر کرده و تکامل یافته تابه وادی، مکان، مقام ویا هرآنچه چه مایل هستید نام ببرید، وارد شود که بنام آدمیت (آدم شدن) از آن یاد میشود. این چهار مرحله حیوانیت، بشریت، انسانیت و آدمیت است. وقتی که به مقام آدمیت رسیدید فرشتهگان بر شما سجده خواهند کرد.
بیاییم به پیام و مفهوم درونی این غزل زیبا توجه داشته باشیم و از آن مهم تربه آن عمل کنیم. بحث در مورد مقام، مکان، وادی ویا هرچیز دگر، درجا زدن در این مسیر است. این غزل یک نقشه راه در زمینه اخلاق و عمل است که ما را به مدینه فاضله رهنمون است.
لیلا در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۴۳ دربارهٔ ملک‌الشعرا بهار » غزلیات » شمارهٔ ۱۰۰:
این شعر رو دوست دارم
چون عزیزی برام خونده که خیلی دوستش دارم و عاشق لحن و صداشم
اروند در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۳۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۱۰:
حافظ این غزل را در ستایش شیخ ابو اسحاق بعد از گریز از شیراز به اصفهان سروده و با توجه به استفاده رمزی از کلماتی مانند طره ی هندو(موی سیاه) منظور ایشان است و یا پهلو(ایهام به کنار و هم راد مردی و جوانمردی ) که از صفاتی است که به والی شیراز شیخ ابواسحاق میداده.
منبع: حافظ خراباتی،دکتر رکن الدین همایون فرّخ
منصور در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۱۴ دربارهٔ حافظ » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۶:
بین تا بتده و تابنده جناس زیبایی اتفاق افتاده است
شادی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۷:۵۸ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۴:
متشکرم از شما عزیزان بابت نوشتن پی نوشت برای این شعر بسیار زیبا
ابوالفضل حدادی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۶:۴۷ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۰۵۹:
در مورد سرودن این غزل در مناقب العارفین افلاکی [فصل 3 بند 21] این چنین آمده است:
ملک المدرّسین مولانا شمس الدین ملطی رحمة الله علیه، از کِبار یارانِ محرم بود و در انواعِ حِکَم مشارٌ الیه و متفقٌ علیه، روایت کرد که روزی مصحوبِ حضرت مولانا در باغِ جنیدالزمان، معروف الوقت، چلبی حُسام الدین بودیم و حضرت مولانا هر دو پای مبارک خود را در آبِ جوی کرده و معارف میفرمود. همچنان در اثنای کلام به اثنای صفات سلطان الفقرا مولانا شمس الدین تبریزی مشغول گشته، مدح‌های بی‌نهایت فرمود و خدمت مقبول الاقطاب بدرالدین ولدِ مدرّس رحمة‌الله که از اکابرِ کُمَّلِ اصحاب بود، در آن حالت آهی بکرد و گفت: زهی حیف، زهی دریغ. مولانا فرمود که چرا حیف و چه حیف و این حیف برکجاست و موجبِ حیف چیست و حیف در میانِ ما چه کار دارد؟ بدرالدین شرمسار گشته، سرنهاد و گفت: حیفم بر آن بود که خدمت مولانا شمس‌الدین تبریزی را درنیافتیم و از حضورِ پرنورِ او مستفید و بهره‌مند نگشتیم و همه‌ی تاسف و تلهّف بنده بدان سبب بود. همانا که حضرت مولانا ساعتی عظیم خاموش گشته و هیچ نگفت. بعد از آن فرمود که اگر به خدمت مولانا شمس‌الدین تبریزی، عظَّم اللهُ ذکرَه، نرسیدی، به روان مقدس پدرم، به کسی رسیدی که در هر تای موی او صد هزار شمس تبریزی آونگان است و در ادراکِ سرِّ سرِّ او حیران!
اصحاب شادی‌ها کردند و سماع برخاست و حضرت مولانا این غزل آعاز فرمود:
گفت لبم ناگهان نام گل و گلستان
آمد آن گلعذار کوفت مرا بر دهان
گفت که سلطان منم جان گلستان منم
حضرت چون من شهی وآنگه یاد فلان
الی آخره. و گویند که قُربِ چهل روز چلبی بدرالدین رنجور و مهجور خفته بود، مستغفر گشته، صحت یافت، باز به عنایت مخصوص شیخ مشرف شد.
روفیا در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۵:۱۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۲:
چشم استعاره برای یار سفر کرده است چه او به اندازه چشم ارزشمند، قابل اعتماد و بصیرت افزاست، و جهان بین است چون می توان از دریچه او جهان را دید، باز هم به همان دلایل ساده!
نورا در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۵:۰۵ دربارهٔ فروغی بسطامی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۹:
با سلام بر دوستان گرامی
در مورد ابات آخر این غزل زیبا، فکر میکنم هر شاعر بلکه هر انسانی شرایط خاص زمان خودش رو داره و انسان در طول زمانه که به رشد و تعالی می رسه، پس بهتر و شایسته تر اینه که روند و سیر تکاملی هر شخصیت دیده بشه و به یک نقطه از زمان و حال و احوال فرد توجه و قضاوت نکنیم.
احتدیث بسیاری از معصومین هست از جمله حضرت علی و امام باقر ع که ما را سفارش کرده اند تا به سخن گوش دهیم و نه به گوینده.
با آرزوی توفیق برای همه عزیزان
دکتر علیرضا محجوبیان لنگرودی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۴:۲۳ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۸۸:
همچنانکه دوستان تذکار داده اند دو بیت از غزل افتاده است که ملاحت و زیبایی بسیار دارد و اندام واره های شعر بدون آن دو بیت چیزی کم دارد، گویی عروس شعر سعدی دو چشمش را ازدست داده است. یاحق
احمد در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۳:۰۳ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر اول » بخش ۲ - عاشق شدن پادشاه بر کنیزک رنجور و تدبیر کردن در صحت او:
ترک استثنا مرادم قسوتیست
تصحیح شود
ترک استثنا مرادم قسوتی است
haamed در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۲:۴۹ دربارهٔ ملک‌الشعرا بهار » قطعات » شمارهٔ ۳ - تاریخ وفات ایرج میرزا:
قالب شعر اصلا به قطعه نمیخوره
این شعر غزل هست نه قطعه
rezasafari در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۲:۴۲ دربارهٔ بیدل دهلوی » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۷۴:
دربیت دوم، باتوجه به وزن شعر؛جهانی صحیح می نماید
باتشکر
سمیه در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۰:۰۴ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴۲۶:
لیست دموع عینی هذا لنا العلامه
معناش می‌شه: آیا این اشک چشمم نشانه‌ای نیست؟
تلگرام طربستان در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۸:۲۲ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را:
غلط:
خوانش بر هر گونهٔ آشی بود
درست:
خوانش پر هر گونهٔ آشی بود
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۳:۳۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۶۰:
گرازین منزل ویران به سوی خانه روم
دگـر آنجـا که روم عـاقل و فرزانه روم
به سفررفتن یانرفتن خواجه ی شیراز حضرت "حافظ " درهاله ای ازابهام فرورفته ومستنداتِ تاریخی دراین مورد وجود ندارد ومصداق ِ"هرکسی برحَسَبِ فکر گمانی دارد"شده است! آنچه که ازدیوان آن حضرت استنباط می گردد این است که حافظ زیاداهل مسافرت نبوده، ویشتربه سیروسلوک معنوی توجّه داشته است. اوبه درستی دریافته بود که زندگی خودیک سفرمحض ومطلق است سفری که درغایت به هیچ منتهی می شود به جایی که درهیچ کجا وجودندارد! تمام نگرانیهاودلشوره های آدمی، مربوط به مقصد وهدفیست که خود تعیین می کند اگرآدمی هیچ هدف ومقصدی نداشته باشد خودبخود نگرانیها ودلهره ها نیزرنگ می بازند وفضایی حاصل می شود که به راحتی بتوان در لحظه وحال زندگی کرد وازمسیر لذّت کافی برد.
برای پی بردن به شأن نزول این غزل ،باید درنظرداشت که به رغم آنکه حافظ پرورش یافته ی مکتب قرآن بود بااینحال خیلی زود بارسیدن به سطحی از آگاهی، بسرعت بابازاندیشی، خودراازبندتعلّقات دینی ودنیوی،وهرآنچه که ازجامعه وخانواده تحمیل شده بود خلاص نمودوبه آزاداندیشی روی آورد. کاری که اغلب روشن ضمیران وجویندگان حقیقت، خودراملزم به انجام آن می کنند وباتخریب باورهاو اعتقادات مذهبی ،دینی وسنتی ،فضایی بازایجادمی کنند تابابرداشته شدن موانع رشدونموّ هوشیاری،به راحتی درهرزمان باافزایش آگاهی وبیداری،توانسته باشند نظرات متفاوت ومتضادرابپذیرند. ایمان راسخ واعتقادات محکم به هرچیزی فارغ ازدرست ونادرست بودن موضوع، باعث توقفِ جوینده شده وهیچ فضایی برای رشدونمو وشکوفایی باقی نمی گذارد.
ازآن به بعد بودکه نگرش حافظ نسبت به همه چیزشامل: چیستی وچرایی زندگی، مذهب،شریعت، آخرت ومهم ترازهمه "عشق" متحول گشت ونه تنهاراه او ازراه زاهدان ومتشرّعین جداشد بلکه دربسیاری ازجهات اوو زاهدان ومتشرّعین،مقابل یکدیگر قرارگرفتند. ودرنهایت حافظ ازسوی متشرّعین متعصّب به سبب زیرسئوال بردن قداستِ پوشالی آنها وآگاهسازی مردم درمظان اتهام تکفیر واقدام علیه امنیت ملی!قرارگرفته وبه یزدتبعید شد. اوگمان می کردکه شاه شجاع ودوستان درباریش به حرمت دوستی ورفاقت ازاو حمایت کرده ومانع ازاجرای حکم تبعید خواهندشد اماظاهرا شاه شجاع ویارانش فقط توانسته بودند حکم اعدام اورابه تبعیدو حصردرمنزل درشهر یزد تقلیل دهند.
در دیوان "حافظ" چند غزل هست که احتمالاً طیّ ِ این سفر اجباری سروده شده است. از جمله این غزل:
"منزل ویران" : اشاره به یزد دارد. گویندحتی هنوز هم باقیمانده‌های بافتِ قدیمی شهر که با خِشت و گِل ساخته شده ویـرانه به نظر می‌رسد و احساس دلتنگی به آدم دست می‌دهد و نیـز وجود خانه‌ای به نام "زندان سکندر" باعث شده که یزد را منزل ویـرانه و زندان سکندر بنامند.
معنی بیت : اگر ازاین شهر ویـرانه‌ی یـزدخلاصی یابم، این‌بـار بـا حکمت و مصلحت اندیشی به شیـراز می‌روم تا دیگرباربه چنین بلایایی مبتلا نگردم.
حافظ گویی که رنج ومصیبتِ فراوانی تحمّل نموده وسرش به سنگ ِ ندامت خورده باشد می فرماید که اگر این تبعید به سلامتی به پایان رسد سعی می کنم پس ازاین با تعقّل رفتار کنم،مصلحت اندیشی کنم وبه تبلیغ باورها وعقایدِ خود نپردازم! لیکن باروحیّه ی عصیانگرانه ای که ازاو سُراغ داریم باتعقّل رفتارکردنِ او بعید بنظرمی رسد! مگرآنکه مصلحت اندیشی وباتعقّل رفتارکردن ِ اونیز معنا ومفهوم حافظانه ای داشته باشد!
خرّم آن روزکزین منزل ِ ویران بروم
راحتِ جان طلبم وزپی جانان بروم
🌿━━━━━━━━━━🌿
زین سفر گربسلامت به وطن بازرسم
نذرکردم که هم از راه به میخانه روم
"وطن" : اشاره به شیـراز
"نذر": یک اصطلاح شرعیست : تعهّدیست که بنده با خدا می‌بندد تا اگرآرزویش برآورده شود کارخیری مثل: توزیع غذا وکمک به مستمندان انجام دهد. در فقه وشریعت، نـذر شرایطی دارد ، از جمله اینکه : عمل به نـذر واجب است ، نـذر نبایـد مـنـکر و گناه باشد ، حتماً بعد از نیّت باید صیغه‌یِ نـذر بر زبان جاری شـود.
در اینجا می بینیم که حافظ نه تنها در"زمان ِتبعید" سرش به سنگ نخورده و دست از باورهایش برنداشته ،بلکه "نـذر" کرده قبل ازآنکه به خانه برسد اوّل به میکده رفته وبه شرابخواری بپردازد وسپس به منزل مراجعت کند! روشن است که "تبعید" نیز همانندِ تهدید وتکفیر نتوانسته، اورا واداربه تسلیم وشکست نماید. ضمن آنکه حافظ "نذر کردن" رانیز دراینجابه سُخره گرفته وبه متشرّعین دهن کجی می کند!.
مـعـنـی بـیـت : نذر کرده‌ام که اگرازاین سفر به سلامت به شیراز برسم، قبل ازهرچیزیک راست به میخانه بروم وپس ازنوشیدن ِ شراب به منزل خود بروم!
تازمیخانه ومی نام ونشان خواهدبود
سرماخاک ره پیرمُغان خواهدبود.
🌿━━━━━━━━━━🌿
تابگویم که چه کشفم شدازین سیروسلوک
بـه دَرِ صـومـعه با بـَربط و پـیمانه روم
"کشف شدن" : آشکار شدن
"سیر": گردش ، سفـر
"سلوک" : رفتار کنترل شده
"سیر وسلوک" : در مسیر کسب ِدانش ومعرفت و رسیدن به مقامات معنوی تلاش کردن. سیروسلوک حافظ نیزباسیروسلوکهای معمول عارفانه متفاوت ومنحصربفرد است. چنانکه دراینجانیزحافظ، این مدت زمان تبعید وسفراجباری رافرصتی برای سیروسلوک تبدیل کرده وبه رشدونموّ معنوی پرداخته است.
"صومعه" درنظرگاهِ حافظ مکان خوشنام نیست، درآنجا خرقه پوشانی تجمّع کرده اند که ریاکار و فریبکارند! تنها جایی که درنظرگاه ِ حافظ ازاعتبارمعنوی برخورداراست میخانه،دیرمُغان و خرابات است. تنها دریکی دوغزل از"صومعه" به نیکی یادکرده است. قطعاً درآنهانیز صومعه ی خرقه پوشان مدِّ نظرنبوده بلکه صومعه ای رامتصوّرشده که در "عالـَم قـُدس" جای دارد نه درروی زمین:
صـوفی صـومعه‌ی عالـَم قـُدسم لیکن
حالـیا دیر مـُغـان ست حـوالت‌گـاهم
"بـربط" :آلت موسیقی
مـعـنـی بـیـت : درادامه یِ بیتِ قبلی می فرماید: پس ازآنکه به میخانه رفتم وسرمست شدم، غزلخوان وپایکوبان باآهنگ موسیقی وپیمانه ی شراب دردست، به سوی صومعه حرکت می کنم وخرقه پوشان وصوفیان را ازکشفیّاتی که درطول مدّتِ تبعید به دست آوردم آگاه می سازم.
حافظ بخیل وحسود نیست هرچه بدست می آوردسخاوتمندانه وبی هیچ منّتی بامردم درمیان می گذارد. اونیک می داند که زندگانی آدمی بسته به میزان آگاهیست وآگاهی نقش کلیدی درسعادت یا سیه بختی هرکس دارد.
همچوجم جُرعه ی مانوش که سرِّدوجهان
پرتو ِ جام ِجهان بین دَهدَت آگاهی
🌿━━━━━━━━━━🌿
آشنایان ره عشـق گرم خون بخورند
ناکسم گربه شکایت سوی بیگانه روم
"گرم خون بخورند" : اگرهم خونم رابریزند یا اگرهم زَجرم دهند وخون ِدل به خوردِ من بدهند.
حافظ عشق را آنقدرگرامی وعزیز ومقدّس می داند که هرزیان وخسارتی که ببیند وبگونه ای مرتبط باعشق باشد، آن خسارت را نعمت می داند ودرمقام جبران زیان برنمی آید ازاین رومی فرماید:
اگرازاطرافیانم یاهمفکرانم یاهرکسی دیگرکه باعشق آشناهست به من ضرروزیانی برساند یاحتّی بخواهد خونم رابریزد ویاآنقدرزجر واندوه دهد که باعثِ خون شدن دلم گردد، به حُرمتِ اینکه باعشق آشناست اوراخواهم بخشید. نامرد وناجوانمردم اگر بخواهم از چنین کسی گله و شکایت به یک غریبه بروم.
غریبه درنظرگاهِ حافظ کسی هست که باعشق بیگانه هست حتّی اگرنزدیکترین خویشاوند نیزبوده باشد نامَحرم وغریبه هست!
تانگردی آشنا زین پرده رمزی نشنوی
گوش نامَحرم نباشد جای پیغام سروش
🌿━━━━━━━━━━🌿
بعد ازین دست من وزلف چوزنجیرنگار
چند وچـند از پی کام دل دیوانه روم ؟!
حافظ درخیال تصوّرمی کند که ازاین سفر بسلامت به منزل رسیده، اوّل مستقیم به میکده سری زده،سپس بابربط وپیمانه به صومعه رفته تا ازکشف وشهودی که درطول ِ تحمّل ِ تبعید داشته به خرقه پوشان بازگوکرده است. حالا تصمیم می گیرد دیگر زلفِ یار را رها نکند وتاپایان عمر درسعادت ونیکبختی درپناه زلف یارزندگی کند.
"دست به زلف رسیدن" نشانه‌ی وصال و برطرف شدن هجران است
مـعـنـی بـیـت : بعد از بازگشت از سفر دست دل در حلقه های زنجیرزلفِ معشوق خواهم کرد وهیچ کارباطل و حاشیه ای یا ازروی هوا وهوس انجام نخواهم داد. فقط بعد از این باید کنار معشوقم باشم و از وصال اوبهرمندگردم. دیگر بطلالت وبیهودگی بس است ازامروزکارخواهم کرد.
کام خود آخرعمرازمِی ومعشوق بگیر
حیفِ اوقات که یکسربه بطالت برود.
🌿━━━━━━━━━━🌿
گـر بـبینم خم ابروی چو محرابش باز
سجده‌ی شـُکرکنم وز پی شـُکرانه روم
"باز" دراینجا هم به معنایِ گشادگی ِ ابروکه نشانه یِ رضایتِ دوست است، هم به معنای دوباره هست.
مـعـنـی بـیت : اگرقسمت شود ودستِ دل درحلقه های زنجیرزلفِ یارببندم، اگرمحرابِ ابروان معشوق را دوباره ببینم، اگر گره برابروی یار نبینم واورا سرحال ودرحالِ رضایتِ خاطرببینم، من به منتهای آرزو می رسم ودیگر خوشبخت وکامروا می گردم. درآنصورت به میمنتِ این اتّفاق ودرمقام شکرگزاری ،پیشانی برخاک می نهم وسجده ی شُکرمی گزارم وهمواره لحظاتِ خودرا به سپاسگزاری وشکرکردن سپری می کنم.
خوش کردیاوری فلکت روز داوری
تاشُکرچون کنیُّ وچه شکرانه آوری
🌿━━━━━━━━━━🌿
خـُرّم آن دم کـه چـو حافظ بـه تولاّی وزیر
سرخوش از میکده بـا دوست به کاشانه روم
حافظ معمولاً دربیتِ پایانی، خودرا ازنگاهِ دیگران موردِ تجزیه تحلیل وارزیابی قرارمی دهد واز زاویه ی یک شخصی دیگر خودرا نگاه می کند.
"تولاّ" : دوستی و عنایت ،توجّه و محبّت
معنی بیت:
ای خوش آن لحظه‌ای که سَرمست وشادان، دوشادوش دوست صمیمی ورفیق ِ شفیق (احتمالاً منظور"خواجه جلال الدین تورانشاه" است که باحافظ اُنس واُلفتی عاطفی داشته) ازمیخانه بسوی خانه روان گردم وبا اودوباره مجلس انسی برپانموده وبه عیش ونوش بپردازم.
نه حافظ می کندتنهادعای خواجه تورانشاه
زمدح آصفی خواهد جهان عیدیّ ونوروزی
حسین در ۹ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۱۶ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۸:۱۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۳:
لطفا صاحب نظران معنی کامل بیت گر به نزهتگه ارواح برد بوی تو باد
عقل و جان گوهر هستی به نثار افشانند رو بفرمایند.
سیدعلی (رضا) ساقی در ۹ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۱۶ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۸:۰۷ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۵۲:
گر بُـوَد عمر به میخانه رسم بار دگـر
بـجز از خدمت رنـدان نکنم کار دگـر
میخانه : میکده
رنـد : پاکباخته ی پاک باطن ِ پاک پندارکه ظاهرش گناهکار ،خطاکار وبی قید وبنداست. درست نقطه مقابلِ زاهد که ظاهری آباد، آراسته، پاکیزه دارد لیکن دارای ِ باطنی خراب،پریشان وکثیف دارد......
میخانه ، میکده ، دیرمغان تنها مکان ِ موردِ قبول ِ حافظ برای پالایش ِ درون وتمرین ِ راستی ودرستیست.
میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.
باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است. .
میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.
گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عاشقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین عشق های کذایی هریک ازطرفین سعی درتصاحب ومالکیت یکدیگر دارند وآزادی همدیگرراتباه ساخته وطرف مقابل رازندانی خویش می کنندوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجارمی گردد.
درعشق حقیقی که نه ازبلوغ جنسی بلکه ازبلوغ روحی، آگاهی وغنای درونی نشٱت می گیرد تصاحب کردن وتملیک وجودندارد وبجای آن بخشیدن ورهاکردن ومحبت بی قیدوشرط است که تداوم رابطه رامیسر وجاودانه می سازد.
دراین چنین عشقی، درجریان ملاقاتهای عاشق ومعشوق شرابی گیراو گوارا به عمل می آید بدین معناکه وقتی یک عاشق صادق درمحضرمعشوق حضورپیدامی کند زمان متوقف شده و بین آنهااتفاق غریبی رخ می دهد، به هر دوی آنها ازغیب چیزی اعطامیگرددوهردو رابه غایتِ خوشی وسرورمی رساند.
🌿━━━━━━🌿
دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه راد مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .
هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.
به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش
چنین که حافظ مامست باده ی ازل است
اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:
هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.
محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردومیکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.
درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...
🌿━━━━━━🌿
به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.
حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند
معنی بیت :
اگرفرصت داشته باشم واگر عمری باقی باشد و یکبار دیگر توفیقِ حضور در میخانه را پیداکنم،غیر از خدمتگزاری به رندان پاکباطن ِ بی ریا به کاردیگری نخواهم پرداخت.
حافظ طریق عشقبازی راآگاهانه وباتحقیق انتخاب نموده و عبادت وبندگی را درعشق ورزی وخدمت به خَلق می داندوبه عبادتِ عابدان وزاهدان اعتقادی ندارد چراکه این بظاهرمومنان،بدترین دروغ گویان هستند آنها خدایی رامی پرستند که نمی شناسند! آنها درباره ی دینی که جامعه وخانواده به آنهاتحمیل کرده هیچ تحقیق وتفحّصی ننموده اند! عبادتهای آنان به قصدمنافع شخصی وفریب دیگران است.
به کوی میکده هرسالکی که ره دانست
دری دگر زدن اندیشه ی تبه دانست
🌿━━━━━━🌿
خُرَّم آن روز که با دیده‌ی گریـان بـروم
تـا زنم آب ، درِ میکـده یـک بـار دگر
خرّم : ای خوش، چه خوش است.
حافظ از"با دیده‌ی گریان بروم" سه معنی گرفته است : 1- به خاطر مدّتی که از میخانه دوربوده است.(احتمالاً این غزل نیز درزمان تبعید به یزد سروده شده است.زیرا فَحوای کلام بیانگر شرایطِ زندگی اجباری دریزد است. 2- به خاطر شوق رسیدن به میخانه(باتوّجه به واژه ی خرّم) 3- به خاطر رفت و روب و آبپاشی میخانه چشمانش را پُرآب کرده است.
معنی بیت : ای خوش آن روزی که با چشم های اشکبار(بادرنظرگرفتن ِهرسه مورد) به میخانه بروم و یکبار دیگر جلوی میخانه را با اشکهایم آبپاشی کنم.
حافظ راهِ خودراپیدا کرده وتمام تلاش وکوشش خودرا دراین راه(عشق ورزی وپرهیزازریا وتزویر بکارگرفته ونه تنها تبعید وتکفیر که هیچ چیز جلودار او نیست.
تااَبدبوی محبّت به مشامش نرسد
هرکه خاکِ درمیخانه به رُخساره نرفت
🌿━━━━━━🌿
معرفت نیست در این قوم خدارا سببی
تـا بـرم گوهر خود را بـه خریـدار دگـر
معرفت :ادب ودانش، شناخت، درک وآگاهی
قوم : گروه ، ایل و طایفه
حافظ دریزد دچار رنج ومشقّاتِ زیادی شد. تبلیغات ِ منفی وشایع شدن ِ خبرخروج ازشریعت وموردِ تکفیر قرارگرفتنِ حافظ، فضای سنگین وسختی ایجاد کرده بود وبه همین سبب استقبال ِ چندانی ازوی وباورها ،اعتقادات ویافته های ارزشمندش صورت نگرفت.
منظور از "قوم" حاکمیت متعصّب مذهبی، خرقه پوشان ،صوفیان و مدّعیان یکسویه نگرست که جزخود، دگراندیشان راناحق ومستوجبِ مرگ می دانند. همین متعصّبان خشکه مغز هستند که امروزه با لقبِ داعش ظهورکرده وجزخودشان تمام اندیشه ها وافکارها راباطل می شمارند وچه خونهایی که برای خشنودی ورضایت خداوند می ریزند!!!
تصوّرکنید درآن روزگاران که تفکّر داعشی حاکمیّت داشته، چه مصایب ومشقّاتی برسرروشنفکرانی مثل حافظ می آورده اند؟! باید دربرابرشهامت وشجاعتِ حافظ درمبارزه با قشری نگری ِ ،تعصّبِ خشک ، تزویر وریاکاری، سرتعظیم فرودآورد، اواسطوره ی همیشه جاویدِ تاریخ انسانیت وآزادگیست.
معنی بیت : این قوم خشک مغز ومتعصّب، خودرابه خواب زده ونمی خواهندبیدارشوند! اینها ظرفیّت ِ پذیرش ِاندیشه های نو را ندارند. این طایفه توان این راندارد که تلقیناتِ گذشتگان راکنار گذاشته واز زاویه ای دیگر به زندگی، انسانیّت وعشق نگاه کنند! محض ِ رضایِ خدا سببی فراهم سازید تا من ازاین وضعیّت نجات پیداکرده وتوانسته باشم اندیشه های نابِ انسانی ام را،هنر ونبوغ ِ ارزشمندم را به گوهر شناسان (قدرشناسان) دیگر ارائه کنم.
متاسّفانه این موضوع که: "هرچه بیشتر بفهمی بیشتر دچار عذاب ورنج می شوی" قانون نانوشته ایست که درهمه ی روزگاران قربانی گرفته وهمچنان می گیرد! حافظ نیز یکی ازاین قربانیان است هم اوکه جلوتراززمان ِ خویش بود، اوکه فراترازعلوم زمانه رامی دانست شاهین چالاک طبع او که درفراخنای آسمان اندیشه، بالاترازهمه به پروازدرمی آمد، باهوشمندی، نیرنگ وحُقّه های فریبکاران راتشخیص می داد وازاین بابت که چرا مردم علیهِ آنها نمی شورند خون ِ دلها می خورده است.! اوآرزومندِ خَلقی بیدار ومردمی روشن فکربود تا خریدار گوهرهای ارزشمندوکمیابش باشند.
ای کاش درآن هنگامه،کسی سرفرا گوش ِ نازنینِ حافظ می آورد وبه آواز ِحزین،این بیت ازشعرخودِ اورا به اویادآورمی شد تااندکی ازدردها وآلام ِ اوکاسته باشد:
گوهرجام جم ازکانِ جهانی دگراست
توتمنّا زگِل کوزه گران می داری!!
🌿━━━━━━🌿
یاراگررفت وحق ِ‌صحبتِ دیرین نشناخت
حاشَ لِلّه کـه روم من ز پی یـار دگــر
حاشَ لِلّه : به معنی ِ امکان ندارد،هیهات
عاشقی راباید ازحافظ آموخت، اورسول ِ عشق است و انتظاری غیرازاین ازوی نیست معشوق هرکاری کند حُکم ازآن اوست عاشق فقط بایداظهارنیاز کند وناز معشوق را بکشد.
معنی بیت : اگرمعشوق نسبت به من بی توجّهی کرد ومرا ترک کرد، گِله وشکایتی نیست. هرچه فرمان اوباشد همان درست است. معشوق اگرحقّ دوستی و نشست و برخاست های گذشته را رعایت نکرد و قدرش ندانست مُختار است. من ِ عاشق، فقط وظیفه دارم عشق ورزی کنم امکان ندارد که من به جای دوست غیری بگزینم.
اگربرجای من غیری گُزیند دوست حاکم اوست
حرامم باداگرمن جان به جای دوست بگزینم!
🌿━━━━━━🌿
گر مُساعِد شودم دایـره‌ی چرخ کبـود
هم به دست آورمش باز به پرگار دگر
مُساعدشودم : سازگارشود مرا، موافقِ خواستِ من گردد
دایره‌ی چرخ کبود :روزگار،زمانه، چرخ ِفلکِ نیلگون
پَرگار: وسیله ای مهندسی جهتِ ترسیم دایره، کنایه ازدوران وحرکتِ دورخویش، "پَرگارفلک": دور ِ فلک، حافظ دراینجا معنای حرکت ، تدبیر و چاره اندیشی را ازپَرگارگرفته است.
بازهم واژگان خویشاوندان ِ یکدیگرند. بین ؛ دایره ، چرخ و پَرگار ایهام ِتناسب وپیوندمعنایی برقرار است .
معنی بیت : اگر چرخش ِروزگار با خواست من سر سازگاری داشته باشد،امیدوارم دردوره ای دیگر، دوباره یار را به دست بیاورم. حافظ هرگز امید وایمان ِ خویش را دررسیدن به سرمنزل مقصود وبه دست آوردن دامن دوست ازدست نمی دهد.
گربادِ فتنه هردوجهان را به هم زند
ما وچراغ چشم ورهِ انتظار دوست!
🌿━━━━━━🌿
عافیت می‌طلبد خاطرم اَر بگذارند
غمزه‌ی شوخش وآن طرّه‌ی طَرّاردگر
عافیت : تندرستی وسلامتی، آرامش ِ ِخاطر
غَمزه : عشوه ،کرشمه ، حرکاتِ دلبرانه ی چشم و ابرو و صورت ازجانبِ معشوق
طُـرّه : بخشی ازموی ِسر که روی پیشانی ریزند.
طَـرّار : دزد وراهزن
معنی بیت : خاطری آسوده آرزومندم، به آرامش نیازمُبرم دارم. دلم می خواهد اندکی بیاسایم لیکن غمزه وعشوه ی دلربای معشوق و زلفِ رهزن ِ یار، راحتم نمی گذارند، حرکاتِ دلبرانه ی چشم وابروی یارتحریکم می کنند وپریشان خاطرم می سازند.
حُسن ِخُلقی زخدامی طلبم خوی تورا
تا دگر خاطر ما از تو پریشان نشود.
🌿━━━━━━🌿
رازسربسته‌ی‌ما بین‌که بدَستان گفتند
هر زمان با دَف و نی بر سر بازار دگر
دَستان : سرود ، نغمه
ازقدیم گفته اند عشق وسرفه رانمی توان پنهان کرد! رنگِ رُخسار عاشق خبرازسِرّ ضمیر می دهد ودرو دیوارگواهی می دهند که اتّفاقی افتاده است!
عشق حافظ نیزازمقوله یِ "عشق رسواییِ مَحض است حاشانشود" خارج نیست وبه رغم تلاشهایی که درپنهان کردن عشق صرف نموده، رازش بَرمَلا شده است.
معنی بیت : راز ِ پوشیده وپنهانِ عاشقی ِ ما را ببینید که چگونه از پَرده برون افتاده ومردم آن را با سازودُهُل بر سر هرکوچه و بازار می‌خوانند!
سِرّسودای تودرسینه بماندی پنهان
چشم ِتَردامن اگرفاش نکردی رازم
🌿━━━━━━🌿
هردم از درد بنالم که فلک هرساعت
کـنــدم قـصد دل ریش به آزار دگر
ریش : مجروح ، زخمی
معنی بیت : هرلحظه، دایماً از این دردومصیبت ناله و افغان دارم که روزگار، موافق باخواستِ من نیست، هر لحظه با آزاری دیگر، دل مجروحم را آزرده خاطرمی سازد!
عاشق تازمانی که درآغوش معشوق آرام نگیرد رضایت خاطرپیدانمی کند وبیتاب وبیقرار درتب وتاب می سوزد ومی سازد.
تاشدم حلقه بگوش درمیخانه ی عشق
هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم
🌿━━━━━━🌿
بازگویم نه دراین واقعه حافظ تنهاست
غرقه گشتند در این بـادیـه بسیار دگـر
واقعه : همان ماجرای عشق ورزیست
بادیه : بیابان بی آب و علف
غرقه‌گشتند : غرق شدند، دراینجاجان سپردن فنا گشتن است.
معنی بیت : با خودمی گویم که دراین ماجرا، من تنهانیستم که دچار غم واندوه ورنج شده ام. این حادثه‌ی جانسوز عشق برای خیلی ازکسان دیگر اتّفاق افتاده است. حافظ تنها نیست بلکه بسیاری دیگر نیزهمچون من درگیراین جریان رازآلود هستندودر بیابان بی آب و علف هجران و حیرانی فنا شده‌اند.
نه من برای آن گل ِعارض غزل سرایم وبس
که عندلیبِ توازهرطرف هزارانند.
سعید در ۹ سال و ۱ ماه قبل، دوشنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۱:۱۷ دربارهٔ اوحدی مراغه‌ای » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۴: