بخش ۲۶ - در عدالت و ستم ناکردن
شاه چون بستد از رعیّت نان
نقد شد کلّ من علیها فان
از رعیّت شهی که مایه ربود
بُن دیوار کَند و بام اندود
نان خشکار را ز من ببری
میده گردانی و تو میده خوری
برّهٔ خوان که وجه بابزنست
از بهای فروخ بیوه زنست
ملک ویران و گنج آبادان
نبود جز طریق بیدادان
سخت بیخی درخت از بادست
گنج پُر زر ز ملک آبادست
ملک آباد به ز گنج روان
شادی دل ندارد ایچ روان
ابر چون زُفت گشت در باران
شد ستمکش روانِ بیوهزنان
چون ستد شه عوامل از دهقان
ده ازو رفت و ماند بر وی قان
هرکه امسال آب وَرز ببرد
سال دیگر گرسنه باید مرد
گرگ چون خورد گوسفند همه
چه بُوَد سود از کلاب رمه
گر نخواهی برهنه عورت تن
در گریبان مزن ز بُن دامن
شاه را از رعیّت است اسباب
کام دریا ز جوی جوید آب
آب جوی ار ز بحر بازگری
بحر را زان سپس شَمر شمری
بس به کار آمده است و بس دلخواه
سرخی سیب را سپیدی ماه
هرکه جز شاه کالبدشان دان
شاه جانست و خفته نبود جان
مثل شه سر و رعیّت تن
هردو از یکدگر فزود ثمن
تن بیسر غذای زنبورست
سر بیتن سزای تنّورست
رونق جان ز عدل شاه بُوَد
مُلک بیعدل برگ کاه بُوَد
ترک و ایرانی و عرابی و کرد
هرکه عادلتر است دست او برد
شاه را خواب خوش نباید خفت
فتنه بیدار شد چو شاه بخفت
شاه را خواب غفلتست آفت
همچو بیداریش بُوَد رأفت
بالش کودکان ز خفتن دان
بالش مرد سایهٔ خفتان
فلک از همّت ار چه زه دارد
روز شمشیر و شب زره دارد
شب فلک دارد از ستاره حشر
روز دارد ز آفتاب سپر
کم ز نرگس مباش اندر حزم
چون کنی عزم رزم و مجلس بزم
نرگس از خواب از آن حذر دارد
کههمی پاس تاج زر دارد
شه چو غوّاص و ملک چون دریاست
خفتنش در درون آب خطاست
چون سیه روی بود نیلوفر
شب چو ماهی در آب دارد سر
شه چو در بحر یار خواب شود
تخت او زود تاج آب شود
چون برون شد ز کالبد غم نام
خانه ویران شمار و زن بدنام
کور دل همچو کوز می باشد
تیز مغز و ضعیف پی باشد
لیک محرور را دماغ قوی
تو ز تأثیر کوز میشنوی
گور پی بند کیسه پندارد
کور می را هریسه پندارد
عجز رای دلست و قدرت و جاه
خشم و کین و دروغ و بخل از شاه
هرکه بر خشم و آز قاهرتر
اوست بر خصم خویش قادرتر
شاه را در دماغ و بازوی چیر
حزم بد دل بهست و عزم دلیر
اوّل حزم چیست رای زدن
بعد از آن عزم دست و پای زدن
شاه را در خورست حزم درست
ورنه عزمش بود ز غفلت سست
دل و زهره چو نور وام کند
شمس را تیغ در نیام کند
زانکه در کارگاه دولت و دین
عقل بیند به جان حقیقت این
مردی از شاه و خدعه از بدخواه
حمله از شیر و حیله از روباه
حمله با شیر مرد همراهست
حیله کار زنست و روباهست
همچو دریاست شاه خسپرور
گهرش زیر پای و خس بر سر
بد نو کشته گنده نیک کُهن
خار باشد به جای خرما بُن
همه روز از برای لقمهٔ نان
این حدیثست و دوکدان زنان
میل ندهم به بد اگرچه نوست
علف خر سبوس و کاه و جوست
خار بُن گرچه رست و بالا کرد
سر او را سپهر والا کرد
تو طمع زو مدار میوه و گل
یار بد هست بابت سر پل
نه ازو میوه خوب و نه سایه
نه ازو سود به نه سرمایه
عامیان صف کشنده همچو کلنگ
لیک زیشان چو باز ناید جنگ
هست در جنگ نیروی عامه
همچو ارزیز گرم بر جامه
کودکان و زنان و حشو سپاه
دل و صف را کنند هر سه تباه
زود خیزاست و خوش گریز حشر
زود زایست و زود میر شرر
شرر تیز تگ جز ابله نیست
زادهٔ او ز عمرش آگه نیست
زیرکانی که زیر کان دلند
گوهر تخم را چو آب و گِلند
در میادین دین و ملک ملوک
از برای نجات و هلک ملوک
یار دل به ز صبر ننهادند
ظفر و صبر هردو همزادند
شه که دون را بلند و والا کرد
مر بلا را بلندبالا کرد
آتشی کاب را بلند کند
بر تن خویش ریشخند کند
از تف آتش گرش برد به فراز
از کف خویش بکشد آبش باز
زشت زشت است در ولایت شاه
گرگ بر گاه و یوسف اندر چاه
لشکری و رعیتی که سرند
نفع را تیغ و دفع را سپرند
شاه بیبخشش آفت سپهست
بینیازی سپاه ذل شهست
ای بیاموخته به خاطر دون
تاجداری ز گزدم گردون
چاکرت گر بدست و گر بد نیست
بد و نیکش ز تست از خود نیست
چاکر مرد بد نکو نبود
آب خاکی جز از سبو نبود
هست در دست تو چو تیغ و چونی
تو بدی عیب خود منه بر وی
لشکر از جاه و مال شد بد دل
رعیت از بیزریست بیحاصل
رعیت از تو چو با یسار شود
از برای تو جان سپار شود
چون نیابد یسار بگریزد
با عدوی تو برنیاویزد
تن که لاغر بُوَد بُوَد منبل
پس چو فربه شود شود کاهل
مردمی با کسی که بیاصل است
همچو شمشیر دسته با وصل است
سوی او دل چو خاک در دیگست
نزد او جان چو آب در ریگست
چه به بیاصل زر و زور دهی
چه چراغی به دست کور دهی
ای که با دین و ملک داری کار
در شره خوی خرس و خوک مدار
که نکو ناید ار ز من پرسی
خوک بر تخت و خرس بر کرسی
شاه شهری که بیخرد باشد
نیک لشکر به نرخ بد باشد
لهو چون مرگ جان ملک برد
ظلم چون ریگ آب ملک خورد
خاک بر باد کینهور باشد
ریگ بر آب تشنهتر باشد
شه چو بنشست بر دریچهٔ هزل
ملک بیرون پرد ز روزن عزل
هزل با شاه اگر مقیم شود
خاطرش در هنر عقیم شود
اول نور هست باد هبات
آخر ظلمت است آب حیات



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به بیان اهمیت عدالت و عواقب ستمگری در حکومت میپردازد. شاعر میگوید که اگر شاه از رعیت نان برباید، عواقب بدی در انتظار اوست و حکومت بدون عدالت به ویرانی میانجامد. او تأکید میکند که قدرت و عدالت همواره دست در دست هم هستند و در غیاب عدالت، هر حاکمی در خواب غفلت به سر میبرد و جامعه به فساد میافتد. همچنین، رابطهای نزدیک میان شاه و رعیت وجود دارد که در آن رعیت مانند جسم و شاه مانند سر است و هر دو به یکدیگر وابستهاند. شعر بر این نکته نیز تأکید دارد که ظلم و بی عدالتی به دردسرهای زیادی برای مردم و نهایتاً برای خود حاکم منجر میشود.
هوش مصنوعی: وقتی پادشاه نانِ مردم را از دستشان بگیرد، حکم «هر که بر زمین است نابود شدنی است» بیدرنگ تحقق مییابد و ویرانی و نابودی فرا میرسد.
هوش مصنوعی: پادشاهی که سرمایهٔ رعیت را برباید، مانند کسی است که پای دیوار را بکَند و بام را کاهگل کند؛ یعنی بنیاد را خراب میکند و به ظاهر میپردازد.
هوش مصنوعی: خطاب به شاه ستمگر از زبان رعیت: نان سبوسدارِ ساده را از من میگیری، آن را آرد سفید و نرم میکنی و خودت میخوری.
هوش مصنوعی: برّهای که بر سفرهٔ تو برای سیخ و کباب آماده شده، از بهای جوجهمرغِ زن بیوه فراهم آمده است؛ یعنی خوشیِ شاه از دسترنج ناتوانان است.
هوش مصنوعی: اینکه کشور ویران باشد و خزانه آباد، جز روش ستمگران نیست.
هوش مصنوعی: همانگونه که درخت در برابر باد ریشهٔ استوار لازم دارد، خزانهٔ پر از زر نیز تنها از کشورِ آباد به دست میآید.
هوش مصنوعی: کشور آباد از گنج روان و بیپایان بهتر است؛ و بیآن هیچ جانی شادی دل ندارد.
هوش مصنوعی: وقتی ابر در باریدن بخیل شود، جان زنان بیوه زیر ستم و رنج میافتد؛ اشاره به اینکه بخل و ستم شاه، ضعیفان را بیش از همه میآزارد.
هوش مصنوعی: وقتی شاه گاوهای کشت را از دهقان بگیرد، «ده» از دهقان میرود و تنها «قان» برایش میماند؛ بازی لفظی است یعنی دهقان دارایی و زمینش را از دست میدهد و بیچیز میشود.
هوش مصنوعی: هر که امسال آب و وسیلهٔ کشاورزی را از کشاورز بگیرد، سال دیگر باید از گرسنگی بمیرد؛ چون کشتی برنخواهد آمد.
هوش مصنوعی: وقتی گرگ همهٔ گوسفندان را خورد، سگان گله دیگر چه سودی دارند؛ یعنی پس از نابودی رعیت، نگهبانی و لشکر بیفایده است.
هوش مصنوعی: اگر نمیخواهی تنت برهنه بماند، از پایین دامن پارچه نَبُر تا به گریبان بدوزی؛ یعنی با گرفتن از رعیت، کمبود خود را جبران نکن.
هوش مصنوعی: سرمایه و وسایل پادشاه از رعیت فراهم میآید، همانگونه که دریا آبش را از جویها میگیرد.
هوش مصنوعی: اگر آب جویها را از دریا بازگیری، از آن پس دریا را چون آبگیری کمآب خواهی یافت.
هوش مصنوعی: سپیدی و نور ماه برای سرخ شدن و رسیدن سیب بسیار سودمند و دلخواه است؛ یعنی بزرگ و برتر باید پرورندهٔ زیردست باشد.
هوش مصنوعی: همهٔ مردم جز شاه را به منزلهٔ تن بدان و شاه را جان آن تن؛ و جان نباید خفته باشد.
هوش مصنوعی: شاه مانند سر است و رعیت مانند تن، و ارزش هر یک به دیگری افزوده میشود.
هوش مصنوعی: تنِ بیسر خوراک حشرات میشود و سرِ بیتن تنها به درد تنور و پختن میخورد؛ یعنی شاه و رعیت بی یکدیگر بیارزشاند.
هوش مصنوعی: رونق و زندگی جان از عدل شاه است و پادشاهیِ بیعدالت مانند برگ کاه سست و بیارزش است.
هوش مصنوعی: ترک باشد یا ایرانی یا عرب یا کرد، هر که عادلتر باشد پیروز میشود و برتری مییابد.
هوش مصنوعی: شاه نباید آسوده بخوابد، چون هرگاه شاه بخوابد فتنه بیدار میشود.
هوش مصنوعی: خواب غفلت برای شاه آفت است، و بیداریاش برای مردم مایهٔ مهربانی و رحمت است.
هوش مصنوعی: بالش کودکان برای خوابیدن است، اما بالش مردِ کاردان سایهٔ جامهٔ جنگ (خفتان) است؛ یعنی مرد باید همیشه آمادهٔ نبرد باشد.
هوش مصنوعی: آسمان با همهٔ بلندی، همیشه کمان آماده دارد؛ روز شمشیر (پرتو خورشید) و شب زره (ستارگان) دارد.
هوش مصنوعی: آسمان شب لشکری از ستارگان دارد و روز از خورشید سپر دارد؛ یعنی هیچگاه بیسلاح و غافل نیست.
هوش مصنوعی: خطاب به شاه: در دوراندیشی و هشیاری از گل نرگس کمتر مباش، چه آهنگ رزم کنی و چه مجلس بزم.
هوش مصنوعی: نرگس از آن رو از خواب دوری میکند (چشمش همیشه باز است) که نگهبان تاج زرین خود است.
هوش مصنوعی: شاه مانند غواص است و کشور مانند دریا؛ خوابیدن در زیر آب خطاست و مایهٔ هلاکت.
هوش مصنوعی: نیلوفر چون رو سیاه و شرمسار است (به سبب خواب)، شبها مانند ماهی سرش را در آب فرو میبرد؛ یعنی غفلت و خواب مایهٔ سیاهرویی است.
هوش مصنوعی: اگر پادشاه در دریای کشورداری به خواب غفلت فرو رود، تختش زود مانند حباب روی آب ناپایدار و نابود میشود.
هوش مصنوعی: وقتی دغدغهٔ نام و آبرو از وجود کسی بیرون برود، خانهاش را ویران و همسرش را بدنام بدان؛ بیغیرتی مایهٔ تباهی است.
هوش مصنوعی: آدم کوردل مانند گردو است: مغزش تند و گرم است ولی رگ و پیاش سست؛ یعنی در اندیشه شتابزده و در کار ناتوان است.
هوش مصنوعی: اما کسی که مزاج گرم دارد گمان میکند مغزش قوی است، و تو اثر گردو را (که مغز را گرم و آشفته میکند) در او میبینی.
هوش مصنوعی: نادان پی را بند کیسه میپندارد و کور شراب را حلیم؛ یعنی کوردل چیزها را از هم بازنمیشناسد.
هوش مصنوعی: خشم و کینه و دروغ و بخل در پادشاه، با همهٔ قدرت و جاهش، نشانهٔ ناتوانی رأی و سستی دل است.
هوش مصنوعی: هرکس بر خشم و آز خود چیرهتر باشد، بر دشمن خود نیز تواناتر است.
هوش مصنوعی: برای پادشاهی که اندیشه و بازوی توانا دارد، بهترین چیز احتیاطی مانند احتیاط آدم ترسو و ارادهای مانند ارادهٔ دلیران است.
هوش مصنوعی: نخستین گام دوراندیشی، مشورت و اندیشیدن است و پس از آن، اراده برای اقدام و کوشش.
هوش مصنوعی: دوراندیشی درست شایستهٔ پادشاه است، وگرنه ارادهاش از غفلت سست خواهد بود.
هوش مصنوعی: وقتی دل و جرئت از خرد نور بگیرد، چنان درخشان میشود که خورشید شمشیر پرتوش را در نیام میکند.
هوش مصنوعی: زیرا در کارگاه دولت و دین، خرد این حقیقت را با جان میبیند.
هوش مصنوعی: مردانگی شایستهٔ پادشاه است و نیرنگ کار بدخواه؛ چنانکه حمله کار شیر است و حیله کار روباه.
هوش مصنوعی: حمله و یورش همراه مرد شیردل است و حیلهگری کار زنان و روباه.
هوش مصنوعی: پادشاهی که فرومایگان را پرورش دهد مانند دریاست که گوهرش در ته و زیر پاست و خس و خاشاک بر رویش.
هوش مصنوعی: گماردن بدِ تازه به جای نیکِ دیرین، مانند آن است که خار را به جای درخت خرما بکارند.
هوش مصنوعی: این گونه کسان همه روز برای لقمهای نان میکوشند و سخنشان مانند گفتوگوی زنان بر سر دوکدان، ناچیز است.
هوش مصنوعی: به بد، هرچند تازه باشد، دل نمیبندم؛ خوراک خر سبوس و کاه و جو است و فرومایه شایستهٔ چیزهای پست است.
هوش مصنوعی: خاربن هرچند روییده و بلند شده و آسمان سرش را بالا برده باشد،
هوش مصنوعی: تو از آن امید میوه و گل نداشته باش؛ یار بد فقط به کار سرِ پل میآید، یعنی در لحظهٔ گذر و سختی رهایت میکند.
هوش مصنوعی: نه میوهٔ خوبی از او به دست میآید و نه سایهای، نه سودی و نه سرمایهای.
هوش مصنوعی: مردم عامی مانند کلنگها صف میکشند، اما از آنان مانند باز جنگ و شکاری برنمیآید.
هوش مصنوعی: نیروی عامه در جنگ مانند قلع گداخته بر جامه است که سودی ندارد و به خودیها آسیب میرساند.
هوش مصنوعی: کودکان و زنان و سپاهیان بیارزش هر سه دل لشکر و صف را تباه میکنند.
هوش مصنوعی: انبوه مردم زود برمیخیزند و به آسانی میگریزند، مانند شرر که زود پدید میآید و زود خاموش میشود.
هوش مصنوعی: شرارهٔ تیزرو جز نادانی شتابزده نیست؛ آنچه از او زاده میشود از کوتاهی عمر خود آگاه نیست.
هوش مصنوعی: خردمندانی که ژرفای دلشان مانند کان گوهر است، برای پروردن گوهرِ نیکی همچون آب و خاکاند که دانه را میرویانند.
هوش مصنوعی: در میدانهای دین و پادشاهی، که رستگاری یا نابودی شاهان در آن رقم میخورد،
هوش مصنوعی: این خردمندان برای دل یاری بهتر از صبر نیافتهاند، زیرا پیروزی و صبر با هم زاده شدهاند و از هم جدا نیستند.
هوش مصنوعی: پادشاهی که فرومایه را بزرگ و بلندپایه کند، در حقیقت بلا را بزرگ کرده و بر خود افزوده است.
هوش مصنوعی: آتشی که آب را با جوشاندن بالا میآورد، در واقع خود را ریشخند میکند و به زیان خود کار میکند.
هوش مصنوعی: اگر آتش با گرمای خود آب را بالا ببرد، آب با کفِ خود سر ریز میشود و همان آتش را خاموش میکند؛ یعنی فرومایهٔ برکشیده، برکشندهٔ خود را نابود میکند.
هوش مصنوعی: در قلمرو شاه بسیار زشت است که گرگ (نااهل) بر تخت باشد و یوسف (شایسته) در چاه بماند.
هوش مصنوعی: سپاهیان و رعیتی که شایسته و سرآمدند، برای سود رساندن همچون شمشیر و برای دفع دشمن همچون سپرند.
هوش مصنوعی: شاهِ بیبخشش آفت سپاه است، و اگر سپاه به شاه نیازی نداشته باشد، شاه خوار و بیارج میشود.
هوش مصنوعی: ای کسی که با اندیشهٔ پست، شیوهٔ فرمانروایی را از کژدمِ آسمان (یعنی گزندرسانی و آزار) آموختهای،
هوش مصنوعی: چاکرت چه بد باشد و چه نیک، بدی و نیکیاش از توست نه از خودش.
هوش مصنوعی: خدمتکارِ مرد بد نیک نمیشود، همانگونه که آبِ خاکآلود جز از سبوی گلین نیست؛ آب رنگ و مزهٔ ظرف را میگیرد.
هوش مصنوعی: چاکر در دست تو مانند شمشیر و نی (ابزار) است؛ بد تو هستی، عیب خود را بر گردن او مگذار.
هوش مصنوعی: سپاه از فزونی جاه و مال ترسو و سست میشود و رعیت از بیپولی بیحاصل و ناتوان میگردد.
هوش مصنوعی: اگر رعیت از سوی تو توانگر و آسوده شود، در راه تو جانفشانی میکند.
هوش مصنوعی: و اگر به آسایش و دارایی نرسد، میگریزد و با دشمن تو نمیجنگد.
هوش مصنوعی: تنی که بسیار لاغر باشد سست و ناتوان است و چون بسیار فربه شود تنبل میشود؛ پس میانهروی لازم است.
هوش مصنوعی: نیکی کردن با فرومایهٔ بیاصل مانند شمشیری است که دستهاش پیوسته و لرزان است و ممکن است به خود صاحبش آسیب بزند؛ اعتمادی به آن نیست.
هوش مصنوعی: دل نهادن بر او مانند ریختن خاک در دیگ است که خوراک را تباه میکند، و جان سپردن به او مانند ریختن آب در ریگ است که به هدر میرود.
هوش مصنوعی: زر و قدرت دادن به فرومایه مانند دادن چراغ به دست نابیناست که سودی ندارد.
هوش مصنوعی: ای کسی که با دین و پادشاهی سروکار داری، در آزمندی خوی خرس و خوک نداشته باش.
هوش مصنوعی: زیرا اگر از من بپرسی، خوک بر تخت و خرس بر کرسی نشستن هرگز نیکو نیست.
هوش مصنوعی: پادشاه شهری که بیخرد باشد، سپاه نیکش هم بیارزش و کمبها میشود.
هوش مصنوعی: خوشگذرانی و بازی مانند مرگ جانِ پادشاهی را میگیرد و ستم مانند ریگ آبِ کشور را فرو میخورد.
هوش مصنوعی: همانگونه که خاک دستخوش باد کینهتوز است و ریگ تشنهٔ آب است و آن را میبلعد، ستم و هوسرانی نیز پادشاهی را بر باد میدهند و میخشکانند.
هوش مصنوعی: هرگاه شاه بر دریچهٔ شوخی و بیهودهگویی بنشیند، پادشاهی از روزنهٔ برکناری بیرون میپرد و از دستش میرود.
هوش مصنوعی: اگر بیهودهگویی و شوخی همدم همیشگی شاه شود، اندیشهاش در هنر و فضیلت سترون میگردد.
هوش مصنوعی: آغاز روشنیِ ظاهری چیزی جز غبار بر باد رفته نیست، و پایان تاریکی آب حیات است؛ یعنی خوشیِ بیپایه تباه میشود و رنج و جدیت به زندگی جاوید میرسد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
همین شعر » بیت ۸۱
شه چو بنشست بر دریچهٔ هزل
ملک بیرون پرد ز روزن عزل
شه چو بنشست بر دریچه هزل
ملک بیرون پرد ز روزن عزل
همین شعر » بیت ۵۹
شه که دون را بلند و والا کرد
مر بلا را بلندبالا کرد
شه که دون را بلند و والا کرد
مر بلا را بلند بالا کرد
چون بیامد بوعده بر سامند
آن کنیزک سبک زبام بلند
برسن سوی او فرود آمد
گفتی از جنبشش درود آمد
جان سامند را بلوس گرفت
[...]
چیست آن کاتشش زدوده چو آب
چو گهر روشن و چو لؤلؤ ناب
نیست سیماب و آب و هست درو
صفوت آب و گونه سیماب
نه سطرلاب و خوبی و زشتی
[...]
ثقة الملک خاص و خازن شاه
خواجه طاهر علیک عین الله
به قدوم عزیز لوهاور
مصر کرد و ز مصر بیش به جاه
نور او نور یوسف چاهی است
[...]
ابتدای سخن به نام خداست
آنکه بیمثل و شبه و بیهمتاست
خالق الخلق و باعث الاموات
عالم الغیب سامع الاصوات
ذات بیچونش را بدایت نیست
[...]
الترصیع مع التجنیس
تجنیس تام
تجنیس تاقص
تجنیس الزاید و المزید
تجنیس المرکب
[...]
معرفی ترانههای دیگر
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.