دی ز دلتنگی زمانی طوف کردم در چمن
یک جهان جان دیدم آنجا رسته از زندان تن
بی طرب خوشدل طیور و بیطلب جنبان صبا
بی دهن خندان درخت و بی زبان گویا چمن
سوسن آنجا بردویده تا میان سرو بن
نرگس آنجا خوش بخفته در کنار نسترن
چاک کرده بر نوای عندلیب خوش نوا
فوطهٔ کحلی بنفشه شعر سیما بی سمن
بسته همچون گردن و گوش عروس جلوهگر
شاخ مرجان ارغوان و عقد گوهر یاسمن
بوی بیرون سوی و عطار از درون سو مشک سوز
نقش بیرون سوی و نقاش از درون سو خامه زن
من در آن صحرای خوش با دل همی گفتم چنین:
کاینت عقل افزای صحرا وینت جان پرور وطن
باغ رفت از راه دیده کی سنایی آن تویی
بر چنین آواز و رنگ و بوی مانده مفتتن
مجلس نجم القضاة و قاری و حالش ببین
تا هم از خود فارغ آیی هم ز بلبل هم ز من
رنگ و بوی باغ و بستان را چه بینی کهاهل دل
دل بدین تزویرها هرگز ندارد مرتهن
سوی قاضی شو که خلق و خلق او را چاکرند
نقش بندان در خطا و مشک سایان در ختن
راستی از نارون بینی ولی از روی ضعف
پیش هر بادی که بینی چفته گردد نارون
نجم را آن استقامت هست کهاندر راه دین
جز به پیش راستی چفته نشد چون نون «ان»
شمع ما را گر لگن کردهست چرخ از خاک و خون
هست شمع گفت او را سمع هشیاران لگن
چون عروس فکرت او چهره بگشاید ز لب
نعرههای «طرقوا» برخیزد از جان در بدن
ساکنی از حلم او خیزد چو جزم از حرف «لم»
برتری از علم او زاید چو نصب از حرف «لن»
من چه گویم گر ز فردوس برین پرسی تو این
کز تو خوشتر چیست؟ گوید: مجلس قاضی حسن
نجم را باغ این ثنا میگفت وز شاخ چنار
فاخته کوکوکنان یعنی که کو آن انجمن
شاد باش ای مهتری کز بهر چشم زخم تو
خرقه دربازد فقیر و بت بسوزد برهمن
چون به منیر برشوی «والشمس» خواند آسمان
چون فرود آیی ازو «والنجم» خواند ذوالمنن
ای نثار دوستان از کان تو یاقوت علم
وی مقر دشمنان از رد تو تابوت ظن
انجمن دلها تویی چون پشت برتابد هدی
پردهٔ خلقان تویی چون روی بنماید محن
این بتان کهامروز بینی از سر دون همتی
بندهٔ یک بت شود آن گه که بسپارد ثمن
اندرین بتخانه قاضی صدهزاران بت بدید
کز سر همت یکی بت را نشد هرگز شمن
سوسن آزاده را بینی که بیتایید اصل
گنگ ماندهست ارچه هستش ده زبان در یک دهن
شمع دنیا را ببین کز یک زبان در یک زمان
در طریق دین بگوید صدهزار الوان سخن
این خطابت از دو معنی چون برون آید همی
گر چنین خوانمت نجمی ور چنان خوانم مجن
اندر آن ساعت که همنامت ز دست دشمنی
زهر خورد و دوستان گشتند از آن دل پر حزن
زین عبارت گر لبش خالی نبودی در دهانش
زهره خون گشتی وز آن چون مشک زادی با لبن
روضهٔ شرع معینالدین ز بهر عز دین
از جمال لفظ خود هم عدن گردی هم عدن
هر دلی کز عشق و جاه و مال چون بتخانه بود
سوختی بتخانه و در هم شکستی آن وثن
نسبت از محمودیان داری و بهر عز دین
همچو محمود آمدی بتخانه سوز و بت شکن
مدعی بسیار داری اندرین صنعت ولیک
زیرکان دانند سیر از سوسن و خار از سمن
بیجمال یوسف و بی سوز یعقوب از گزاف
توتیایی ناید از هر باد و از هر پیرهن
گرچه در میدان قالی لیکن از روی خرد
رفتهای جایی که بیش آنجا نه ما گنجد نه من
از برای انتظار مجلست را روز و شب
گر نه بهر مصلحت بودی ز من گشتی زمن
شادباش ای عندلیبی کز پی وصفت همی
مرغ بریان طوطی گویا شود بر بابزن
گر تن ما جامهٔ عیدی ندارد گو مدار
چون پری پوشیده شد گو باش عریان اهرمن
جان ما آن جامه پوشیده ز اوصافت که بیش
با فنا هرگز بدین پوشش نگردد مقترن
افسری سازم ز گرد نعل اسبت روز عید
میروم چون شمع سر پر نور و دل پر سوختن
تا ز روی تهنیت گویند اجرام سپهر
کی نهاده بر میان فرق جان خویشتن
مادحت عریان کجا ماند که گر مدح ترا
بر مرید مرده خواند هم دراَندازد کفن
باد عمر و عز تو اندر زمانه لایزال
باد جسم و جان تو تا روز محشر بیوسن
شادمان باش از من و از خود که اندر نظم و نثر
نز خراسان چون تویی زادهست نز غزنین چو من
تا نگردد صعوه مانند عقاب تیز چنگ
تا نگردد شیر غرنده شکار پیرهزن
تا جهان بر جای باشد نقش دین بر وی نگار
تا فلک بر پای باشد فرش دین بر وی فگن
فرخ و فرخنده بادت نوبهار و روز عید
ای بقای تو بهار و قدر عید مرد و زن
کام دین داران تو جوی و نام دینداران تو بر
شاخ بدگویان تو سوز و بیخ بد دینان تو کن



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شاعر در این قصیده به ستایش قاضی نجمالدین حسن غزنوی میپردازد و به وصف زیباییهای طبیعت و دلانگیزی باغ و چمن میپردازد. او به دلتنگی خود در طبیعت اشاره میکند و از صفات نیک قاضی صحبت میکند که در مسیر دین استقامت و صداقت دارد. در ادامه، شاعر نیکویهای فردوسی را مقایسه میکند و بر سبکی و زبانی غنایی تأکید دارد که او را به سوی قاضی جلب میکند. در نهایت، شاعر با آرزوی عمر طولانی و بقا برای او و بیان نقش او در پرچم دین، این مدح را به پایان میرساند.
هوش مصنوعی: دیروز از دلتنگی مدتی در چمن گردش کردم و آنجا جهانی از جانها دیدم که گویی از زندان تن آزاد شده بودند؛ یعنی گیاهان و گلها چون روحهای رها جلوه میکردند.
هوش مصنوعی: پرندگان بیساز و آواز شاد بودند، باد صبا بیآنکه چیزی بخواهد میوزید، درختان بیدهان میخندیدند و چمن بیزبان سخن میگفت.
هوش مصنوعی: گل سوسن تا کمر درخت سرو بالا دویده بود و نرگس با آسودگی در آغوش نسترن خفته بود.
هوش مصنوعی: بنفشه با شنیدن آواز خوش بلبل، دستار یا لُنگ سرمهایرنگ خود را چاک کرده بود؛ تعبیر پایان مصراع دوم روشن نیست و شاید به ظاهر لطیف و مویمانند بنفشه یا نسبت آن با یاسمن اشاره دارد.
هوش مصنوعی: ارغوان شاخههایی چون مرجان و یاسمن رشتههایی چون گردنبند گوهر بسته بودند، مانند زیورهایی که بر گردن و گوش عروسِ جلوهگر میآویزند.
هوش مصنوعی: بوی خوش در بیرون بود و عطارش در درون مشک میسوزاند؛ نقش در بیرون بود و نقاشش در درون قلم میزد؛ یعنی پشت این زیباییها آفرینندهای پنهان کار میکند.
هوش مصنوعی: من در آن دشت خوش با دلم چنین میگفتم: این چه دشت خردافزایی است و چه سرزمین جانپروری!
هوش مصنوعی: باغ از راه چشم با من سخن گفت که ای سنایی، آیا این تویی که دلباختهٔ چنین آواز و رنگ و بویی ماندهای؟
هوش مصنوعی: باغ ادامه داد: مجلس نجمالقضاة و قاری آن و حال و هوای آن را ببین تا هم از خود بینیاز شوی و هم از بلبل و هم از من.
هوش مصنوعی: چرا به رنگ و بوی باغ و بستان دل میبندی؟ اهل دل هرگز دل خود را در گرو این فریبها نمیگذارند.
هوش مصنوعی: نزد قاضی برو که نقاشان خطا و مشکسایان ختن خدمتگزار سیرت و صورت اویند؛ یعنی زیبایی و خوشبویی اخلاق او برتر از هنر آنان است.
هوش مصنوعی: در درخت نارون راستی و بلندی میبینی، اما از ضعف در برابر هر بادی خم میشود.
هوش مصنوعی: اما نجمالدین چنان پایداری دارد که در راه دین جز در برابر حق و راستی خم نشده است، همچون نونِ «إنّ» که تنها برای تأکید حقیقت میآید.
هوش مصنوعی: اگر روزگار شمع وجود ما را بر پایهای از خاک و خون نهاده است، شمع سخن او را گوش هوشیاران پایه و جایگاه است؛ یعنی سخنش را خردمندان با جان میپذیرند.
هوش مصنوعی: هنگامی که عروس اندیشهٔ او از لبهایش رخ مینماید، از جان در تن فریاد «راه بگشایید» برمیخیزد؛ یعنی سخنش جان را به شور میآورد.
هوش مصنوعی: آرامش و وقار از بردباری او پدید میآید، چنانکه حرف «لم» فعل را مجزوم و ساکن میکند؛ و بلندی از دانش او زاده میشود، چنانکه حرف «لن» فعل را منصوب میکند؛ با بازی با معنای «جزم» و «نصب».
هوش مصنوعی: من چه بگویم؟ اگر از بهشت برین بپرسی چه چیزی از تو خوشتر است، پاسخ میدهد: مجلس قاضی حسن.
هوش مصنوعی: باغ این ستایش را دربارهٔ نجمالدین میگفت و فاخته از شاخهٔ چنار «کوکو» میکرد، گویی میپرسید آن انجمن کجاست.
هوش مصنوعی: شاد باش ای بزرگوار که برای دور کردن چشمزخم از تو، درویش خرقهاش را فدا میکند و برهمن بت خود را میسوزاند.
هوش مصنوعی: چون بر منبر بالا روی آسمان سورهٔ «والشمس» میخواند و چون از آن فرود آیی خداوند بخشنده «والنجم» میخواند؛ اشاره به نام نجم و آیهٔ «والنجم إذا هوی».
هوش مصنوعی: ای کسی که از کان وجودت یاقوت دانش نثار دوستان میشود، و ای کسی که رد کردن تو جایگاه دشمنان را تابوت گمان و تردید میسازد.
هوش مصنوعی: هنگامی که هدایت روی برمیگرداند تو گردآورندهٔ دلهایی، و هنگامی که سختیها رخ مینمایند تو پوشش و پناه مردمی.
هوش مصنوعی: این بتپرستان و دنیاپرستانی که امروز میبینی از پستی همت، همین که بهایی بپردازند یا بگیرند بندهٔ یک بت میشوند.
هوش مصنوعی: قاضی در این بتخانهٔ دنیا صدها هزار بت دید، اما از بلندی همت هرگز پرستندهٔ هیچیک از آنها نشد.
هوش مصنوعی: گل سوسن را که «آزاده» میخوانند میبینی که چون از اصل و ریشهای یاری نمیگیرد، با آنکه گویی ده زبان در یک دهان دارد، گنگ و خاموش مانده است.
هوش مصنوعی: اما تو را، که شمع روشنگر جهانی، ببین که با یک زبان و در یک لحظه صدهزار گونه سخن در راه دین میگویی.
هوش مصنوعی: این خطاب و نام تو دو معنی دارد: اگر به یک صورت بخوانمت «نجم» (ستاره) هستی و اگر وارونه بخوانم «مِجَن» (سپر). یعنی هم ستارهٔ راهنمایی و هم سپر نگهدارنده.
هوش مصنوعی: در آن هنگام که همنام تو، امام حسن، از دست دشمن زهر نوشید و دوستان از آن غمگین و دلپرغصه شدند،
هوش مصنوعی: اگر این کلمه (نام سپرگونهٔ تو) بر لب و در دهان او بود، زهر در وجودش بیاثر میشد و به خون و سپس به چیزی پاک و خوشبو چون مشک و شیر بدل میگشت.
هوش مصنوعی: تو برای عزت دین، با زیبایی سخن خود، باغ شریعتِ معینالدین را هم به معدن گوهر (عدن) و هم به بهشت (عدن) بدل کردهای.
هوش مصنوعی: هر دلی را که از عشق دنیا و جاه و مال مانند بتخانه شده بود، تو آن بتخانه را سوزاندی و بتش را در هم شکستی.
هوش مصنوعی: تو به محمودیان نسبت داری و مانند سلطان محمود، برای سربلندی دین، بتخانهسوز و بتشکن شدهای.
هوش مصنوعی: در این هنر مدعیان بسیار داری، اما زیرکان سیر را از سوسن و خار را از یاسمن باز میشناسند.
هوش مصنوعی: بیزیبایی یوسف و بیسوز دل یعقوب، از هر باد و هر پیراهنی سرمهٔ بیناییبخش پدید نمیآید؛ یعنی هر سخنی چون سخن تو شفابخش نیست.
هوش مصنوعی: هرچند در میدان گفتار و سخن ایستادهای، اما از نظر خرد و معرفت به جایی رسیدهای که در آنجا نه «ما» میگنجد و نه «من»؛ یعنی از خودبینی گذشتهای.
هوش مصنوعی: از بس که شب و روز در انتظار مجلس تو هستم، اگر مصلحتی در کار نبود، از شدت انتظار زمینگیر و ناتوان میشدم.
هوش مصنوعی: شاد باش ای بلبل سخنسرا، که برای وصف تو حتی مرغ بریانِ روی سیخ نیز به طوطی گویا بدل میشود.
هوش مصنوعی: اگر تن ما جامهٔ عید ندارد، بگذار نداشته باشد؛ وقتی جان پریگونه پوشیده باشد، بگذار تنِ اهریمنوار برهنه بماند.
هوش مصنوعی: جان ما از صفات تو جامهای پوشیده که با این پوشش هرگز با نیستی و فنا همراه نمیشود.
هوش مصنوعی: روز عید از گرد نعل اسب تو تاجی برای خود میسازم و مانند شمع، با سری پرنور و دلی پر از سوز، راه میروم.
هوش مصنوعی: تا ستارگان آسمان به شادباش بگویند: چه کسی چنین تاجی را بر فرق جان خود نهاده است؟
هوش مصنوعی: ستایشگر تو چگونه برهنه میماند، در حالی که اگر مدح تو را بر مریدی مرده بخوانند، کفن از تن بیرون میافکند و زنده میشود.
هوش مصنوعی: عمر و عزت تو در جهان پایدار باد و تن و جانت تا روز رستاخیز از سستی و خوابآلودگی به دور باشد.
هوش مصنوعی: از من و از خودت شادمان باش، زیرا در شعر و نثر نه از خراسان کسی مانند تو برخاسته و نه از غزنین کسی مانند من.
هوش مصنوعی: تا هنگامی که گنجشک مانند عقاب تیزچنگ نمیشود و شیر غرّان شکار پیرزنی نمیگردد، یعنی همیشه،
هوش مصنوعی: تا جهان برجاست، نقش دین را بر آن بنگار و تا آسمان برپاست، فرش دین را بر آن بگستران.
هوش مصنوعی: نوبهار و روز عید بر تو فرخنده و مبارک باد، ای کسی که زندگیات برای مردم چون بهار و قدر و ارزشت برای زن و مرد چون عید است.
هوش مصنوعی: خواستهٔ دینداران را برآور و نامشان را بلند کن، و شاخهٔ بدگویان را بسوزان و ریشهٔ بددینان را برکن.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهٔ یزدان شه کشور ده کشورسِتان
ای دننده همچو دن کرده رخان از خون دن
خون دن خونت بخواهد ریخت گرد دن مدن
همچو نخچیران دنیدی، سوی دانش دن کنون
نیک دان باید همیت اکنون شدن ای نیک دن
راه زد بر تو جهان و برد فر و زیب تو
[...]
سوسن و سنبل نمود از زلف و عارض یار من
سنبلی بس با بلا و سوسنی بس با فتن
سوسن از سیم سپید و سنبل از مُشک سیاه
در سپیدی صد ملاحت، در سیاهی صد شکن
نور و زیب از روی و قد او همی خواهند دام
[...]
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده به جان و جان تو زنده به تن
هر زمان روح تو لَختی از بدن کمتر کند
گویی اندر روح تو مضمر همیگردد بدن
گر نیی کوکب، چرا پیدا نگردی جز به شب؟
[...]
ای سهی سرو روان از تو بهشت آئین چمن
روی تو ماهست و گرد ماه از انجم انجمن
مشک داری بر شقایق ورد داری بر عقیق
سرو داری بر گل و شمشاد داری بر سمن
از نسیم زلف تو همچون شمن گردد صنم
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.