مولدش هرات است و چون پدرش معمار بود بنابر آن این تخلص اختیار کرد ذاتش در اصل چون قابل افتاده بود در اوایل جوانی روی توجه بجانب کسب کمالات آورده بی تکلف در اکثر فنون گوی مسابقت از اقران ربود . و بنیان فضایلش صفت کانهم بیناین مرصوص پیدا کرد از خبر مبرور امیر غیاث الدین منصور منقول است که میفرموده : « ملا بنایی ملای شاعران و شاعر ملایان است » و در تصوف و خوشنویسی و خوشخوانی مشهور و در علم موسیقی و ادوار که از اقسام ریاضی است رسایل دارد و ظرافت طبعش بمرتبه ای بود که نسبت بامیر علیشیر که نزاکت مزاجش از آن مشهور تر است که احتیاج به تعریف داشته باشد سخنانی ظرافت آمیز میگفتند از جمله آنکه روزی بدکان پالان دوزی رفته و گفته که پالان امیر علیشیری میخواهم . این سخن بامیر علیشیر رسیده با او سوء مزاجی پیدا کرده چنانکه در وطن اصلی خود نتوانست بود روی بعراق آورد و در خدمت سلطان یعقوب اندک اندک ترقی کرده کتاب بهرام و بهروز را بنام پادشاه مذکور گفت و چون یوسف بیک برادر سلطان یعقوب نیز مقارن این حال ارتحال یافته بوده و در آن واقعه این بیت گفته :
بعد از اندک زمانی حب وطن او را بجانب هرات کشید و دیگر باره امور ناملایم از او سر میزد و در این نوبت امیر علیشیر بیشتر از پیشتر رنجیده کار بجایی رسید که پروانه قتلش حاصل کرد از جمله رنجش آنکه چون میر بنابر عدم توجه بجانب تأهل به عنیت اشتهار یافته بود و مولانا قصیده ای در مدح او گفته صله ای چنانکه مطبوع او بود باو نرسید بناء علیه آن قصیده را باسم سلطان احمد میرزا قوم سلطان حسین میرزا کرده باو گذرانید . این معنی مسموع میر شد نسبت به مولانا در مقام کلفت شدند.
مولانا این قطعه بجهت تلافی سرود و بخدمت میر فرستاد .
هر یکی را به شوهری دادم
آنکه کابین نداد و عنین بود
چون اقامت نتوانست کرد لاجرم جلا نموده بطرف ماوراءالنهر رفت و در خدمت سلطان علی میرزا ولد سلطان احمد میرزا پسر سلطان ابوسعید که در آنوقت والی ماوراءالنهر بود راه ندیمی یافته در آنجا قصیده ی مجمع الغرایب که بزبان مروی است در سلک نظم کشیده این دو بیت از آنجاست :
زوگرفتم بدیگری دادم
زانکه لازال نافذان این بود
حکم عالی پادشاه زمان
خسرو ملک ماوراءالنهر
تا آنکه محمد شیبانی بر آن ولایت دست یافت و مولانا بنایی در درگاه خانی منصب ملک الشعرایی یافته همراه او متوجه خراسان شد و امور نا مرضیه از او درهرات ظاهر گشت از جمله آنکه مال شاعری را بمردم حواله کرد بعد از آنکه صاحبقران مغفور بر خان اوزبک استیلا یافت او در قرشی ماوراءالنهر بود تا آنکه میر نجم ثانی که اعظم دستور صاحبقران مغفور بود بر آن ولایت دست یافت بقتل عام فرمان داد. بنای حیات بنایی را نیز در آن واقعه بانهدام رسانیدند و کان فی الشهور سنه ثمن و عشر و تسعمایه. از اشعار مولانا بنایی دیوان غزل مشهور است و غزلی چند دیگر در تتبع خواجه حافظ بتخلص حالی گفته و قصاید خوب هم دارد . این چند بیت از جمله اشعار اوست :
چو چشم یار سیه کرد روزگار مرا
گلستانیست خرم دیده ام از عکس رخسارش
ز مژگان خارها بگرفته بر اطراف دیوارش
کنم غوغا بهر بیگانه کاندر کوی او بینم
که تا آید برون بهر تماشا، روی او بینم
نه از خون جگر مژگان من بر یکدیگر بسته
که بی او مردم چشمم بروی غیر در بسته
تعالی الله چه گلزاریست رخسار عرقناکش
که آب از چشمه خورشید داده ایزد پاکش
خواهم غبار گردم از کوی او برآیم
این رباعی نیز از اوست :
شیرین منشان شهوت انگیز کجا
با بوالهوسان نسبت عشاق مکن
این دو مطلع هم ازوست :
یعقوب کجا، خسرو پرویز کجا
در دل آرم هر زمان کان مه دل آرای منست
خاطری خوش میکنم، او را چه پروای منست
ز بد خویی چنان بیگانه شد آن بیوفا با من



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
وزان هر یک برای دیدنت چشم دگر گردد
بیت
نه از یوسف نشان دیدم نه از یعقوب آثاری
عزیزان یوسف ار گم شد . چه شد یعقوب را باری
قطعه
دخترانی که بکر فکر منند
شاه سلطان علی بهادرخان
مطلعیات
به سرمه آنکه سیه کرد چشم یار مرا
تا هر که بیند او را در چشم او در آیم
رباعی
یوسف صفتان و اهل پرهیز کجا
هوش مصنوعی: بنایی در هرات به دنیا آمد و چون پدرش معمار بود، تخلص «بنایی» را برگزید. از جوانی در کسب دانش و هنر کوشید و از همگنان پیش افتاد. امیر غیاثالدین منصور دربارهٔ او میگفت: «ملای شاعران و شاعر ملایان است.» در تصوف، خوشنویسی و خوشخوانی نامدار بود و در موسیقی و علم ادوار رسالههایی نوشت. با امیر علیشیر نوایی، که به نازکطبعی شهرت داشت، شوخیهای نیشدار میکرد؛ از جمله روزی به دکان پالاندوزی رفت و گفت «پالان امیرعلیشیری» میخواهم. امیر از این سخن رنجید و بنایی ناچار به عراق رفت. در آنجا در خدمت سلطان یعقوب کمکم بالا رفت و منظومهٔ «بهرام و بهروز» را به نام او سرود. در همان زمان یوسفبیک، برادر سلطان یعقوب، درگذشت و بنایی در این واقعه بیتی گفت (که بیت آن در متن نیامده است).
هوش مصنوعی: پس از مدتی دلتنگی وطن او را به هرات بازگرداند، اما باز رفتارهای ناپسند از او سر زد. این بار امیر علیشیر چنان رنجید که فرمان قتل او را گرفت. یکی از سببها این بود: امیر چون زن نگرفته بود به ناتوانی جنسی شهرت یافته بود. بنایی قصیدهای در مدح او گفت، ولی صلهای که دلخواهش بود نگرفت. پس همان قصیده را به نام سلطان احمد میرزا، از خویشان سلطان حسین میرزا، کرد و به او تقدیم کرد. امیر چون این را شنید از او دلگیر شد.
هوش مصنوعی: بنایی برای تلافی، این قطعه را سرود و نزد امیر فرستاد.
هوش مصنوعی: شاعر شعرهایش را به عروس مانند میکند و میگوید هر یک را به شوهری دادم. یکی از آن شوهران مهریه نداد و ناتوان بود. این طعنهای آشکار به امیر علیشیر است که صله نداد و به عنین بودن شهرت داشت.
هوش مصنوعی: چون نتوانست در هرات بماند، به ماوراءالنهر رفت. در آنجا ندیم سلطان علی میرزا شد، پسر سلطان احمد میرزا و نوهٔ سلطان ابوسعید، که در آن زمان فرمانروای ماوراءالنهر بود. همانجا قصیدهٔ «مجمعالغرایب» را به گویش مروی سرود و این دو بیت از آن است.
هوش مصنوعی: مصراع نخست ظاهراً پایان همان قطعه است: عروس را از او گرفتم و به دیگری دادم. مصراع دوم به قصیدهٔ مروی تعلق دارد و با دعای «همیشه روان باد» به فرمانی اشاره میکند که در بیت بعد میآید. مصراعها در متن جابهجا شدهاند.
هوش مصنوعی: آن فرمان، فرمان بلند پادشاه روزگار و خسرو سرزمین ماوراءالنهر است که همیشه روان و نافذ باد.
هوش مصنوعی: سپس محمد شیبانی بر ماوراءالنهر چیره شد. بنایی در دربار خان لقب ملکالشعرایی یافت و همراه او به خراسان رفت. در هرات کارهای ناپسندی از او دیده شد، از جمله اینکه مقرری شاعریاش را بر گردن مردم حواله کرد. پس از آنکه شاه اسماعیل بر خان ازبک پیروز شد، بنایی در قرشی بود. وقتی میر نجم ثانی، وزیر بزرگ شاه، آنجا را گرفت و فرمان کشتار همگانی داد، بنایی نیز در سال ۹۱۸ کشته شد. دیوان غزلش مشهور است، چند غزل هم به پیروی از حافظ با تخلص «حالی» گفته و قصیدههای خوب دارد. این بیتها از اوست.
هوش مصنوعی: مصراع نخست: چشم سیاه یار روزگارم را سیاه کرد. مصراع دوم آغاز بیتی دیگر است: از بازتاب چهرهٔ یار، چشمم گلستانی سرسبز شده است. مصراعها در متن به هم ریختهاند.
هوش مصنوعی: مژگانم مانند خار گرداگرد دیوار آن گلستان را گرفته است. در کوی یار با هر بیگانهای که ببینم داد و فریاد به پا میکنم.
هوش مصنوعی: این غوغا را میکنم تا یار برای تماشا بیرون بیاید و رویش را ببینم. مژگانم از خون جگر به هم چسبیده نیست؛ معنای این مصراع در بیت بعد کامل میشود.
هوش مصنوعی: بلکه مردمک چشمم در نبودِ یار، در را به روی دیگران بسته است. سپس شاعر میگوید: پاک است خدا! چهرهٔ عرقکردهٔ او چه گلزاری است.
هوش مصنوعی: گویی خدای پاک آن گلزار را از چشمهٔ خورشید آب داده است. مصراع دوم آغاز بیتی دیگر است: آرزو دارم غبار شوم و از کوی او برخیزم.
هوش مصنوعی: این رباعی هم از بنایی است.
هوش مصنوعی: خوشرفتارانِ شهوتانگیز کجا و عاشقان راستین کجا؟ هوسبازان را با عاشقان یکی مشمار.
هوش مصنوعی: این دو مطلع نیز از اوست.
هوش مصنوعی: مصراع نخست پایان رباعی است: یعقوبِ عاشقِ پاکدل کجا و خسرو پرویزِ هوسران کجا؟ مصراع دوم آغاز مطلع است: هر لحظه به دل میگذرانم که آن ماهِ دلآرا از آنِ من است.
هوش مصنوعی: با این خیال دلم را خوش میکنم، وگرنه او چه پروایی از من دارد. مصراع دوم آغاز مطلع دیگری است: آن بیوفا از بدخویی چنان با من بیگانه شده است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.