یکی بیجان و بیتن ابلق اسپی کاو نفرساید
به کوه و دشت و دریا بر همیتازد که ناساید
سواران گر بفرسایند اسپان را به رنج اندر
یکی اسپی است این کاو مر سواران را بفرساید
سواران خفتهاند وین اسپ بر سرشان همیتازد
که نه کس را بکوبد سر، نه کس را روی بِشخاید
تو و فرزند تو هر دو بر این اسپید، لیکن تو
همیکاهی برین هموار و فرزندت میافزاید
نه زاد از هیچ مادر، نه بپروردش کسی هرگز
ولیکن هر که زاد او یا بزاید، زیرِ او زاید
زمانهیْ نامساعد را از این گونه به جز حجّت
به زرّ و گوهر الفاظ و معنی کس نیاراید
سخن چون زرّ پخته بیخیانت گردد و صافی
چو او را خاطر دانا به اندیشه فروساید
سخن چون زنگ روشن باید از هر عیب و آلایش
که تا نآید سخن چون زنگ، زنگ از جانْت نزداید
به آب علم باید شست گرد عیب و غش از دل
که چون شد عیب و غش از دل سخن بیغشّ و عیب آید
طعام جان سخن باشد سخن جز پاک و خوش مشنو
ازیرا چون نباشد خوش طعام و پاک، بگزاید
ز دانا ای پسر، نیکو سخن را گر بیاموزی
به دو عالم تو را هم خالق و هم خلق بستاید
وگر مر خویشتن را از سخن بیبهره بپسندی
مرا گر چون تو فرزندی نباشد بر زمین شاید
به بانگ خوش گرامی شد سوی مردم هزار آوا
وزان خوار است زاغ ایدون که خوشّ و خوب نسراید
هزار آواز چون دانا همه نیکو و خوش گوید
ولیکن زاغ همچون مرد جاهل ژاژ میخاید
ببخشائی تو طوطی را ازان کاو می سخن گوید
تو گر نیکو سخن گوئی، تو را ایزد ببخشاید
کلید است ای پسر نیکو سخن مر گنج حکمت را
درِ این گنج بر تو بیکلیدِ گنج نگشاید
من اندر جستن نیکو سخن تن را بفرسودم
سرم زین فخر در حکمت همی بر چرخ ازین ساید
اگر تو سوی حکمت چونت فرمودند بگرائی
جهان زان پس به چشم تو به پرّ پشّه نگراید
نبینی کز خراسان من نشسته پست در یمگان
همیآید سوی من یکبهیک هر چهم همیباید؟
حکیم آن است کاو از شاه نندیشد، نه آن نادان
که شه را شعر گوید تا مگر چیزیش فرماید
کسی کاو با من اندر علم و حکمت همبری جوید
همیخواهد که گل بر آفتاب روشن انداید
چرا گر چون من است او همچو من بر صدر ننشیند
و گر نی چون بجوید نان و خیره ژاژ بدراید؟
کتاب ایزد است، ای مرد دانا، معدن حکمت
که تا عالم به پای است اندر این معدن همیپاید
چو سوی حکمت دینی بیابی ره، شوی آگه
که افلاطون همی بر خلق عالم باد پیماید
نباشد خوب اگر زان پس که شستم دل به آب حق
که جان روشنم هرگز به ناحقّی بیالاید
مرا با جان روشن در دل صافی یکی شد دین
چو جان با دین یکی شد کس مر او را نیز نرباید
بباید شست جانت را به علم دین که علم دین،
چنان کآب از نمد، جان را ز شبهتها بپالاید
تو را راهی نمایم من سوی خیرات دو جْهانی
که کس را هیچ هشیاری ازین بهْ راه ننماید
بپیرای از طمع ناخن به خرسندی که از دستت
چو این ناخن بپیرائی همه کارت بپیراید



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: قصیده با چیستانی دربارهٔ روزگار آغاز میشود: اسبی ابلق و بیجان، همان شب و روز، که سوارانش را میفرساید، پدر را میکاهد و فرزند را میپروراند. سپس ناصرخسرو با خطاب به پسرش به ستایش سخن نیکو و پاک میپردازد و آن را خوراک جان و کلید گنج حکمت میخواند. پس از آن از جایگاه خود در یمگان، بینیازیاش از شاهان و برتریاش بر مدیحهگویان میگوید و حکمت قرآنی را بر فلسفهٔ افلاطون برتر مینهد. سرانجام اندرز میدهد که جان را با دانش دین بشویند و ناخن طمع را با قناعت بچینند.
هوش مصنوعی: اسبی ابلق (سیاه و سفید) هست که نه جان دارد و نه تن، و هرگز فرسوده نمیشود. این اسب بیآنکه بیاساید بر کوه و دشت و دریا میتازد. این چیستانی است و مقصود از آن روزگار است، با شب و روزش.
هوش مصنوعی: سواران معمولاً اسبها را با رنج دادن فرسوده میکنند، اما این اسبی است که سوارانش را فرسوده میکند.
هوش مصنوعی: سواران در خواباند و این اسب بر سرشان میتازد، ولی نه سر کسی را میکوبد و نه روی کسی را میخراشد. یعنی گذر زمان آرام و ناپیداست.
هوش مصنوعی: تو و فرزندت هر دو سوار این اسبید، اما تو بر آن پیوسته کاسته میشوی و فرزندت میبالد و افزوده میشود.
هوش مصنوعی: این اسب از هیچ مادری زاده نشده و کسی آن را نپرورده است، ولی هر کس زاده شده یا زاده خواهد شد، زیر آن زاده میشود.
هوش مصنوعی: جز «حجت»، یعنی خود شاعر، کسی این روزگار ناسازگار را چنین با زر و گوهرِ لفظ و معنی نمیآراید.
هوش مصنوعی: سخن وقتی مانند زرِ پخته، ناب و بیغش میشود که ذهن دانا آن را با اندیشه بساید و پاک کند.
هوش مصنوعی: سخن باید روشن و از هر عیب و آلودگی پاک باشد. اگر سخن چنین صیقلی نباشد، زنگار را از جان تو نمیزداید.
هوش مصنوعی: باید گرد عیب و ناخالصی را با آب دانش از دل شست. وقتی دل از عیب و غش پاک شد، سخن هم بیغش و بیعیب بیرون میآید.
هوش مصنوعی: سخن خوراک جان است، پس جز سخن پاک و نیکو مشنو، زیرا خوراکی که پاک و گوارا نباشد آسیب میرساند.
هوش مصنوعی: ای پسر، اگر سخن نیکو را از دانا بیاموزی، در هر دو جهان هم آفریدگار تو را میستاید و هم مردم.
هوش مصنوعی: و اگر بپسندی که از سخن بیبهره بمانی، سزاست که من فرزندی چون تو در جهان نداشته باشم.
هوش مصنوعی: بلبل به سبب آواز خوشش نزد مردم گرامی شده است، و زاغ از آن رو خوار است که خوش و زیبا نمیخواند.
هوش مصنوعی: بلبل مانند دانا همهچیز را نیکو و خوش میگوید، اما زاغ مانند نادان یاوه میبافد.
هوش مصنوعی: تو به طوطی مهر میورزی چون سخن میگوید. اگر تو هم نیکو سخن بگویی، خدا بر تو بخشایش میآورد.
هوش مصنوعی: ای پسر، سخن نیکو کلید گنج حکمت است، و در این گنج بی کلید به روی تو گشوده نمیشود.
هوش مصنوعی: من در جستجوی سخن نیکو تنم را فرسودم، و از سربلندیای که در حکمت یافتهام، سرم به آسمان میساید.
هوش مصنوعی: اگر چنانکه به تو فرمان دادهاند به حکمت روی بیاوری، از آن پس جهان در چشم تو به اندازهٔ بال پشهای هم ارزش ندارد.
هوش مصنوعی: مگر نمیبینی که من با آنکه دور از خراسان و فروتنانه در یمگان نشستهام، هر چه نیاز دارم یکییکی به سویم میآید؟
هوش مصنوعی: حکیم کسی است که از شاه پروایی ندارد، نه آن نادانی که برای شاه شعر میگوید به امید آنکه چیزی به او ببخشد.
هوش مصنوعی: کسی که در دانش و حکمت ادعای برابری با من دارد، گویی میخواهد خورشید تابان را با گل بپوشاند.
هوش مصنوعی: اگر او همپایهٔ من است، چرا مانند من بر صدر نمینشیند؟ و اگر نیست، چرا برای نان دریوزگی میکند و بیهوده یاوه میگوید؟
هوش مصنوعی: ای مرد دانا، کتاب خدا کان حکمت است، و تا جهان برپاست این کان پایدار میماند.
هوش مصنوعی: هرگاه به حکمت دینی راه بیابی، درمییابی که افلاطون برای مردم جهان باد میپیمود و کارش بیهوده بود.
هوش مصنوعی: روا نیست که پس از آنکه دلم را با آب حق شستم، جان روشنم هرگز به ناحق آلوده شود.
هوش مصنوعی: دین در دل پاکم با جان روشنم یکی شد، و وقتی جان و دین یکی شوند، کسی نمیتواند دین را از آدمی برباید.
هوش مصنوعی: باید جانت را با دانش دین بشویی، زیرا دانش دین جان را از شبههها پاک میکند، همانگونه که نمد آب را صاف میکند.
هوش مصنوعی: من راهی به سوی نیکیهای هر دو جهان به تو نشان میدهم که هیچ خردمندی راهی بهتر از آن نشان نمیدهد.
هوش مصنوعی: ناخن طمع را با قناعت کوتاه کن، زیرا وقتی این ناخن را از دستت بچینی، همهٔ کارهایت سامان مییابد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
می اکنون لعل تر گردد که گل رخسار بنماید
تو گویی گل همی هر روز در می رنگ بفزاید
می از گل گونه بستاند، گل از می رنگ برباید
گل و می را تو پنداری که یک مادر همی زاید
نگارینا بدین شادی مرا گر می دهی شاید
[...]
کسی کو را عیان باید، خبر پیشش محال آید
چو سازد با عیان خلوت، کجا دل در خبر آید
جهان را شاه فرخ پی چنین باید چنین باید
که خلق عالم اندر سایه عدلش بیاساید
خجسته رای او در ملک راه فتنه بر بندد
مبارک روی او از خلق کار بسته بگشاید
چو دریا طبع او رادی کند دایم غنی ماند
[...]
ملامت نیست گر گویم مرا با دوست می باید
مگر قاضی بدین فتوا جوابی باز فرماید
چو مجنون از غمِ لیلی اگر زاری کنم زیبد
چو فرهاد از لبِ شیرین اگر شوری کنم شاید
از آن ترسم که قاضی گوید این از شرع بیرون است
[...]
بگو ای ماه تا ساقی ز می مجلس بیاراید
که خورشید جهانآرا به دولتخانه میآید
به بستان رو به پیروزی دمی تا باد نوروزی
به بوی زلف مشکین تو عنبر بر سمن ساید
ز راه موکبت نرگس، به چشمان خار برچیند
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.