گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۳ - نکوهیدن ناموسهای پوسیده را کی مانع ذوق ایمان و دلیل ضعف صدق‌اند و راه‌زن صد هزار ابله چنانک راه‌زن آن مخنث شده بودند گوسفندان و نمی‌یارست گذشتن و پرسیدن مخنث از چوپان کی این گوسفندان تو مرا عجب گزند گفت ای مردی و در تو رگ مردی هست همه فدای تو اند و اگر مخنثی هر یکی ترا اژدرهاست مخنثی دیگر هست کی چون گوسفندان را بیند در حال از راه باز گردد نیارد پرسیدن ترسد کی اگر بپرسم گوسفندان در من افتند و مرا بگزند

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم »

بخش ۳ - نکوهیدن ناموسهای پوسیده را کی مانع ذوق ایمان و دلیل ضعف صدق‌اند و راه‌زن صد هزار ابله چنانک راه‌زن آن مخنث شده بودند گوسفندان و نمی‌یارست گذشتن و پرسیدن مخنث از چوپان کی این گوسفندان تو مرا عجب گزند گفت ای مردی و در تو رگ مردی هست همه فدای تو اند و اگر مخنثی هر یکی ترا اژدرهاست مخنثی دیگر هست کی چون گوسفندان را بیند در حال از راه باز گردد نیارد پرسیدن ترسد کی اگر بپرسم گوسفندان در من افتند و مرا بگزند

ای ضیاء الحق حسام‌الدین بیا

ای صقال روح و سلطان الهدی

مثنوی را مسرح مشروح ده

صورت امثال او را روح ده

تا حروفش جمله عقل و جان شوند

سوی خلدستان جان پران شوند

هم به سعی تو ز ارواح آمدند

سوی دام حرف و مستحقن شدند

باد عمرت در جهان هم‌چون خضر

جان‌فزا و دستگیر و مستمر

چون خضر و الیاس مانی در جهان

تا زمین گردد ز لطفت آسمان

گفتمی از لطف تو جزوی ز صد

گر نبودی طمطراق چشم بد

لیک از چشم بد زهراب دم

زخمهای روح‌فرسا خورده‌ام

جز به رمز ذکر حال دیگران

شرح حالت می‌نیارم در بیان

این بهانه هم ز دستان دلیست

که ازو پاهای دل اندر گلیست

صد دل و جان عاشق صانع شده

چشم بد یا گوش بد مانع شده

خود یکی بوطالب آن عم رسول

می‌نمودش شنعهٔ عربان مهول

که چه گویندم عرب کز طفل خود

او بگردانید دین معتمد

گفتش ای عم یک شهادت تو بگو

تا کنم با حق خصومت بهر تو

گفت لیکن فاش گردد ازسماع

کل سر جاوز الاثنین شاع

من بمانم در زبان این عرب

پیش ایشان خوار گردم زین سبب

لیک گر بودیش لطف ما سبق

کی بدی این بددلی با جذب حق

الغیاث ای تو غیاث المستغیث

زین دو شاخهٔ اختیارات خبیث

من ز دستان و ز مکر دل چنان

مات گشتم که بماندم از فغان

من که باشم چرخ با صد کار و بار

زین کمین فریاد کرد از اختیار

که ای خداوند کریم و بردبار

ده امانم زین دو شاخهٔ اختیار

جذب یک راههٔ صراط المستقیم

به ز دو راه تردد ای کریم

زین دو ره گرچه همه مقصد توی

لیک خود جان کندن آمد این دوی

زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست

لیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست

در نبی بشنو بیانش از خدا

آیت اشفقن ان یحملنها

این تردد هست در دل چون وغا

کاین بود به یا که آن حال مرا

در تردد می‌زند بر همدگر

خوف و اومید بهی در کر و فر

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۲۷

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: شاعر در این شعر به نقد ناموس‌های کهنه و غیر واقعی می‌پردازد که مانع از درک و ایمان راستین هستند. او به داستانی اشاره می‌کند که در آن یک مخنث از چوپانی درباره گوسفندها سوال می‌کند، اما به خاطر ترس از قضاوت دیگران جرات نمی‌کند. همچنین شاعر از دردی که او از زخم‌های روحی ناشی از چشم‌زخم و بدخواهی دیگران متحمل شده، سخن می‌گوید. او در این حال، از خداوند طلب کمک می‌کند تا از دو راه تردد و انتخاب‌های نادرست رها شود و به صراط مستقیم هدایت یابد، چرا که تردد بین خوف و امید برای او دشوار است.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# ای ضیاء الحق حسام‌الدین بیا

ای صقال روح و سلطان الهدی

هوش مصنوعی: ای نور خدا، حسام‌الدین، بیا و بیاور روح پاک و رهبر هدایت.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# مثنوی را مسرح مشروح ده

صورت امثال او را روح ده

هوش مصنوعی: مولانا می‌گوید که مثنوی باید به طور واضح و روشن بیان شود، و انواع و اقسام شخصیت‌ها و امور را در آن به صورتی زنده و روح‌دار ارائه دهند.

# تا حروفش جمله عقل و جان شوند

سوی خلدستان جان پران شوند

هوش مصنوعی: اگر حروف کلمات و معانی به درستی با عقل و روح انسان ارتباط پیدا کنند، به سوی بهشت جان پرواز می‌کنند.

# هم به سعی تو ز ارواح آمدند

سوی دام حرف و مستحقن شدند

هوش مصنوعی: روح‌ها به خاطر تلاش تو به سمت دام و دامی از کلمات و سخنان آمدند و در آن‌جا محبوس شدند.

# باد عمرت در جهان هم‌چون خضر

جان‌فزا و دستگیر و مستمر

هوش مصنوعی: عمر تو در این دنیا مانند خضر است که همیشه جان‌بخش و پشتیبان است و پیوسته ادامه دارد.

# چون خضر و الیاس مانی در جهان

تا زمین گردد ز لطفت آسمان

هوش مصنوعی: چون خضر و الیاس، دو شخصیت الهی و زنده جاودانی، در جهان حاضرند، زمین به لطف تو، تبدیل به آسمان می‌شود و به کمال می‌رسد.

# گفتمی از لطف تو جزوی ز صد

گر نبودی طمطراق چشم بد

هوش مصنوعی: گفتم اگر بخواهم از لطف تو چیزی بگویم، حتی اگر صد جزء هم باشد، باز هم در برابر طمطراق و فخامت چشم بد ناچیز است.

# لیک از چشم بد زهراب دم

زخمهای روح‌فرسا خورده‌ام

هوش مصنوعی: در این بیت، کسی از زخم‌ها و آسیب‌های روحی‌ای که به خاطر چشم ناپاک دیگران متحمل شده صحبت می‌کند. او به نوعی می‌گوید که از تأثیرات منفی نگاه‌های ناپسند خسته و رنجور است.

# جز به رمز ذکر حال دیگران

شرح حالت می‌نیارم در بیان

هوش مصنوعی: هرگز به طور صریح زندگی و احوال خود را بیان نمی‌کنم و فقط از طریق اشاره‌ها و رمزها حال دیگران را شرح می‌دهم.

# این بهانه هم ز دستان دلیست

که ازو پاهای دل اندر گلیست

هوش مصنوعی: این بهانه از دستان دلی است که به خاطر عشق و محبت در چرخه‌ای از گل و زیبایی گرفتار شده است. در واقع، این دل به خاطر حالت عاشقانه‌اش، نمی‌تواند از زیبایی‌ها جدا شود و مشخص است که در عشق اسیر است.

# صد دل و جان عاشق صانع شده

چشم بد یا گوش بد مانع شده

هوش مصنوعی: عاشقان و مؤمنان زیادی وجود دارند که به خاطر دیدگاه‌ها و شنیده‌های منفی دیگران نسبت به خداوند یا خالق خود دلیری‌شان را از دست می‌دهند و از محبت و عشق به او فاصله می‌گیرند.

# خود یکی بوطالب آن عم رسول

می‌نمودش شنعهٔ عربان مهول

هوش مصنوعی: خود بوطالب (عموی پیامبر اسلام، محمد) بود که به مدح و ستایش او می‌پرداخت و در زمان خود، شایعه‌های هولناک عرب‌ها را درباره او برمی‌گشتاند.

# که چه گویندم عرب کز طفل خود

او بگردانید دین معتمد

هوش مصنوعی: عرب‌ها چه بگویند دربارهٔ کسی که از فرزند خود فاصله گرفته و دین مورد اعتمادش را کنار گذاشته است.

# گفتش ای عم یک شهادت تو بگو

تا کنم با حق خصومت بهر تو

هوش مصنوعی: گفت ای عم، یک گواهی بده تا به خاطر تو با حق (خدا) دعوا کنم و به مخالفت برخیزم.

# گفت لیکن فاش گردد ازسماع

کل سر جاوز الاثنین شاع

هوش مصنوعی: اما متوجه می‌شود که از شنیدن صدای کل، راز او برملا می‌شود و خودش نمی‌تواند بین دو طرف پنهان بماند.

# من بمانم در زبان این عرب

پیش ایشان خوار گردم زین سبب

هوش مصنوعی: من در زبان این عرب، خوار و ذلیل می‌شوم به خاطر این که در حضور آن‌ها می‌مانم.

# لیک گر بودیش لطف ما سبق

کی بدی این بددلی با جذب حق

هوش مصنوعی: اگر محبت و لطف ما پیشی گرفته باشد، دیگر بدبینی و دل‌بدخواهی نمی‌تواند اتفاق بیفتد; زیرا جذب و ارتباط با حقیقت، این مشکلات را برطرف می‌کند.

# الغیاث ای تو غیاث المستغیث

زین دو شاخهٔ اختیارات خبیث

هوش مصنوعی: ای کسی که پناه و مددکار طلبکاران هستی، از این دو انتخاب بد و ناپسند (اختیارات خبیث) که مرا درگیر کرده است، کمک کن.

# من ز دستان و ز مکر دل چنان

مات گشتم که بماندم از فغان

هوش مصنوعی: من از دسیسه‌ها و نیرنگ‌های دل آن‌چنان گیج و حیران شدم که از فریاد و ناله‌ام در حالت سرگشتگی ماندم.

# من که باشم چرخ با صد کار و بار

زین کمین فریاد کرد از اختیار

هوش مصنوعی: من که در دنیا درگیر صدها کار و مشکل هستم، از موقعیت دشواری که در آن قرار دارم، به فریاد می‌آیم و از اختیار و انتخاب خود بی‌زبان گشته‌ام.

# که ای خداوند کریم و بردبار

ده امانم زین دو شاخهٔ اختیار

هوش مصنوعی: ای خداوند مهربان و صبور، به من پناه بده و مرا از این دو مسیر انتخاب که در پیش دارم، حفظ کن.

# جذب یک راههٔ صراط المستقیم

به ز دو راه تردد ای کریم

هوش مصنوعی: ای خداوند مهربان، جذب یک‌سویه به راه راست و درست، از دو راهی‌های پر تردید و بلاتکلیفی بهتر است.

# زین دو ره گرچه همه مقصد توی

لیک خود جان کندن آمد این دوی

هوش مصنوعی: هرچند هدف نهایی این دو راه، رسیدن به تو (خدا) است، اما خودی و تلاش برای رسیدن به این هدف، بسیار سخت و دشوار است.

# زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست

لیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست

هوش مصنوعی: هرچند هدف نهایی از این دو مسیر فقط تو هستی و هیچ عزم و اراده‌ای جز تو وجود ندارد، اما هرگز نباید جنگ و جدال را با شادی و خوشحالی یکسان دانست.

# در نبی بشنو بیانش از خدا

آیت اشفقن ان یحملنها

هوش مصنوعی: در آیات قرآن، خداوند به پیامبر می‌گوید که به او وحی شده است و این موضوع را با بیانی نرم و مهرآمیز بیان کند. در اینجا، خداوند به او تأکید می‌کند که به گروهی نیکوکار و با محبت اشاره کند.

# این تردد هست در دل چون وغا

کاین بود به یا که آن حال مرا

این شک در دل همچون یک آشفتگی است که شخص با خود می‌گوید این برای من بهتر است یا آن؟

# در تردد می‌زند بر همدگر

خوف و اومید بهی در کر و فر

هوش مصنوعی: ناامیدی و امید در دل افراد با هم تضاد دارند و به طور مداوم بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند، گویی همواره در حال جنگ و نبرد هستند.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۶ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

رستم دستان در ‫۷ سال و ۳ ماه قبل، یکشنبه ۳۰ تیر ۱۳۹۸، ساعت ۰۸:۴۷ نوشته:

درین جا که مولانا میگوید _گر بودیش لطف ما سبق کی بدی این بدلی با جذب حق_ یعنی مولانا عقیده خود را در موردی ابوطالب صاف و واضح مثل هر سنی دیگر بیان میکند که در ایمان ابوطالب شک دارد دیگر جای این نیست که یک کسی بیاد و بگوید نه منظو مولانا اینجا شمس بود اینطور بوده و آنطور مولانا واضح روشن عقیده خوده را بیان کرده هست .

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

کوروش در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، چهارشنبه ۱ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۰۷:۰۲ نوشته:

گفتش ای عم یک شهادت تو بگو

تا کنم با حق خصومت بهر تو

تفسیر لطفا

کوروش در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، چهارشنبه ۱ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۰۷:۰۳ نوشته:

الغیاث ای تو غیاث المستغیث

زین دو شاخهٔ اختیارات خبیث

منظور از دو شاخه چیست ؟

رضا از کرمان در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، چهارشنبه ۱ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۰۹:۳۱ نوشته:

درود بر شما

کوروش عزیز درسر فصل وعنوان این بخش اگر دقت کنی مولانا میفرماید پابندی به تعصبات کهنه باعث عدم پذیرش باورهای جدید میشه و آفتی میگردد که فرد قادر به کنار گذاشتن عقاید تقلیدی قبلی خود (ناموسهای پوسیده) که جامعه بدان باور دارد نگردد صرفا از ترس نکوهش سایر باورمندان جامعه در مثل حال مخثی را بیان میکند که از گذشتن میان گوسفندان واهمه دارد و از آن بدتر مخنثی که حتی از چوپان نمیپرسد که آیا گوسفندان به او آزار میرسانند یا نه ؟

در ابتدا مثنوی را همچون مرتعی سبز معرفی کرده که روح سالکین حق را پروار میکند همانگونه که احشام از چریدن در مراتع چاق وفربه میگردند . مثنوی نیز روح سالک را فربه میکند .

پس از چند بیت که در وصف حسام الدین چلبی آورده وایشان را راهنمای سالکان نامیده که با شرح مثنوی روح ایشان را پروار میکند برای او آرزوی طول عمر ودوری از چشم زخم میکند برای تفهیم موضوع که باورهای غلط راهزن راه سالک میگردد مثال عموی پیامبر ابوطالب را می‌آورد و میفرماید گرچه دل وجان، عاشق خداوند است لیکن چشم وگوش بد مانع این عشقورزی میشود وطعنه وتحقیر جامعه باعث عدم پذیرش حق است همانگونه که تلاش پیامبر در اسلام آوردن ابوطالب بدلیل طعنه ونکوهش مشرکان بی ثمر ماند واز زبان ابوطالب میگوید که اگر ایمان بیاورم مشرکان میگویند او به تبعیت از طفل خود(علی ابن ابوطالب ع) که مسلمان شده از دین مورد اعتماد قبلی خود دست برداشته ومورد تحقیر جامعه قرار میگیرد پیامبر به او میگوید تو شهادتین را بگو ومسلمان شو تا در روز حشر بتوانم در پیشگاه خداوند شفیع تو گردم ولیکن ابوطالب میگوید این موضوع اگر اتفاق بیافتد و سر من فاش شود در بین اعراب من خوار میگردم ولیکن اگر لطف خدا شامل او میگردید دچار این دو دلی وشک نمیشد (بیت مورد سوال شما) ای فریاد رس به فریاد ما برس وما را از دوراهی شک وتردید رها کن مقصود از دوشاخه اختیار ،تردید در انتخاب راه حق وکفر است که در ابیات بعدی به تبیین موضوع پرداخته و میگوید ای خداوند کریم ما را از دوراهی اختیار و انتخاب رهایی بخش که این انتخاب سخت، برای سالک چون جان کندن است هرچند تمامی اعمال ما چه خوب وبد در محضر توست ومقصود نهایی تو هستی ولی بین افعال ما فرق وجود دارد وهرگز جشن وسرور وشادی را با میدان کارزار نمیتوان یکسان دانست وطبق ایه قرآن که کوه ها وزمین از تحمل بار امانت الهی شانه خالی کردند این مهم به آدمی محول گردیده پس حق انتخاب هم به او ارزانی شده است لیکن این دودلی وتردید در دل سالک آشوب وغوغایی ایجاد میکند که نمیداند که کدامین راه به صلاح اوست واو را به رستگاری میرساند

امیدوارم کمکی در تفهیم موضوع کرده باشم شاد باشی

کوروش در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، یکشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۱۰:۰۵ پاسخ داده:

سپاسگزارم

پس مطمئن هستید منظور از ناموس های پوسیده همون عقاید قدیمی و تعصبات گذشته هست ؟

و اما منظور از امانت چیه ؟

رضا از کرمان در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، یکشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۲۵ نوشته:

دربارهٔ در نبی بشنو بیانش از خدا آیت اشفقن ان یحملنها

آقا کوروش درود

پاسخ‌های بنده صرفا دانسته‌های شخصی نیست وبنده هر زمان که مبادرت به درج پاسخ به شما یا سایر عزیزان مینمایم بعضا مجبور به تحقیق ومطالعه میگردم و به تبع آن خود نیز می آموزم پس جای تشکر از شماست از پرسشهای شما سپاسگزارم وشهامت جنابعالی در طرح پرسش ستودنی است

بله منظور عقایدی است که از سر تقلید جامعه در آدمی القا میگردد

.

آیه ۷۲ سوره احزاب (إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا) به این معناست که خداوند امانت الهی را بر آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها عرضه کرد، اما آنها از پذیرش آن سرباز زدند و از آن ترسیدند. در مقابل، انسان آن را پذیرفت، اما به دلیل عدم درک صحیح از قدر و منزلت این امانت و عواقب آن، ظالم و جاهل بود. باتوجه به آیه اشاره شده در بیت احتمال بالا مقصود مولانا چیزی جز این نبوده عزیزم و آن روح خدایی است که در کالبد ماست

شاد باشی

Fateme Zandi در ‫۲ ماه قبل، پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۱۳ نوشته:

شرح ابیات

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 183

ای ضیاء الحق حُسام الدین بیآ

ای صِقالِ روح و سلطانُ الهُدا

ای ضیاء الحق ، حسام الدین چلبی ، ای مایۀ صیقل روح و ای سلطان هدایت . [ صِقال = صیقل دادن ]

بیت 184

مثنوی را مَسرَحِ مشروح دِه صورتِ امثالِ او را روح دِه

به مثنوی چمنزاری پهناور عطا کن و به قالبِ مَثَل های آن روح ببخش . ( مَسرَحِ مشروح = چراگاه وسیع ، چمنزار پهناور و انبوه ) [ همانطور که گوسفندان و احشام از چریدن در مراتع طبیعی چاق و پروار می شوند . سالکان حقیقت نیز از سبزه زار معارف مثنوی بهره می جویند و روح خود را کمال می بخشند . مولانا می گوید : مثنوی ما دلبری است معنوی که در جمال و کمالِ خود همتایی ندارد و همچنان باغی است مهیّا و و رزقی است گوارا که جهتِ روشن دلان صاحب نظر و عاشقانِ سوخته جگر ساخته شده است ( مناقب العارفین ، ج 2 ، ص 768 ) ]

بیت 185

تا حُروفش جمله عقل و جان شوند

سویِ خُلدِستانِ جان پَرّان شوند

تا حروف و کلمات مثنوی به عقل و جان مبدّل شوند و به سویِ بهشتِ جان پرواز کنند .

بیت 186

هم به سعی تو ز ارواح آمدند سویِ دامِ حرف و ، مُستَحقَن شدند

ای حسام الدین چلبی معانی مثنوی از مرتبۀ ارواح به سویِ دامِ حروف و کلمات هبوط کرد و در آن مقیّد شد . ( مُستَحقَن = محبوس ، زندانی شده ، مقیّد ) [ مولانا می گوید : تنها حسام الدین توانست مکاشفاتِ روحی و مواجیدِ باطنی مرا به صورت ابیات مثنوی درآورد . نقش بارزِ حسام الدین در خلقِ مثنوی به کرّات در مثنوی معنوی تصریح شده است . ]

بیت 187

باد عُمرت در جهان همچون خَضِر

جان فزا و دستگیر و مُستَمِر

ای حسام الدین چلبی ، عمرت در دنیا همچون خضر دراز باد و همچون او حیات بخش و ارشاد کننده و پایدار باشی . [ خِضر = شرح بیت 224 دفتر اوّل ]

بیت 188

چون خَضِر و الیاس مانی در جهان

تا زمین گردد ز لطفت آسمان

ای حسام الدین چلبی مانند خضر و الیاس در دنیا جاودانه مانی تا به برکت لطف و احسانت زمین به آسمان مبدّل شود . [ الیاس = در قرآن کریم نام الیاس دو بار در شمار پیامبران و رسولان آمده است یکی از آیه 85 سورۀ انعام و دیگری در آیه 123 سورۀ صافّات . نام عبری او ایلیا ( = خدای من با من است ) ذکر شده است . به گفتۀ تورات ، ایلیا در نیمۀ اوّل قرن نهم پیش از میلاد می زیسته است . او پانزده سال نبوّت کرد ( اعلام قرآن ، ص 188 ) .

منابع اسلامی پیرامون شخصیّت الیاس آرایِ مختلفی ارائه کرده اند . برخی گویند که الیاس ، همان ادریس (جدِ نوح) است و بعضی گویند که الیاس ، همان خضر است . باز گفته اند که الیاس از فرزندان هارونِ نبی است ( مجمع البیان ، ج 4 ، ص 330 ) . در روایات آمده که وقتی الیاس پافشاری قوم خود را بر کفر و بت پرستی دید . دلتنگ شد و از خداوند خواست که او را بمیراند . اما بدو ندا رسید که در فلان روز از میان قومت خارج شو و به فلان شهر برو . و چون مرکوبی به نزدت آمد مترس و بر آن سوار شو . الیاس روزی همراه یَسَع (از پیامبران) به سویِ آن شهر می رفت که اسبی آتشین مقابلش ظاهر شد . الیاس بر آن سوار شد و رفت و به آسمان چهارم به نزد عیسی جای گرفت و با کرّوبیان انیس شد ( نقد النصوص ، ص 26 ) بدین ترتیب او در دنیا همچنان زندگی می کند . ]

منظور مصراع دوم : تا ای حسام الدین با تعالیم معنوی زمین و زمینیان را همچون فرشتگان و کرّوبیانِ عرش نشین ، پاک و مهذّب سازی .

بیت 189

گفتمی از لطفِ تو جزوی ز صد

گر نبودی طُمطَراقِ چشم بَد

اگر هیبتِ چشمِ بَد نبود . بخشی از الطاف تو را بیان می داشتم . [ طمطراق = شأن و شوکت ، شکوه و جلال ، در اینجا به معنی هیبت است / چشم بَد = شرح بیت 4151 دفتر سوم ]

بیت 190

لیک از چشمِ بَدِ زَهرآب دَم زهرهایِ روح فرسا خورده ام

ولی از چشمِ بَد که تأثیری زهرآگین دارد . زخم هایی خورده ام که جان را می فرساید .

بیت 191

جز به رمزِ ذکرِ حالِ دیگران شرحِ حالت می نیآرم در بیان

از اینرو ای حسام الدین چاره ای ندارم جز آنکه احوالِ تو را در هاله ای از رمز و اشاره و در اثنای شرحِ احوالِ دیگران ذکر کنم . [ مولانا در بیت 136 دفتر اوّل گوید :

خوشتر آن باشد که سِرِّ دلبران گفته آید در حدیث دیگران ]

بیت 192

این بهانه هم ز دَستانِ دلی است

که ازو پاهایِ دل اندر گِلی است

اما اگر خوب دقّت شود معلوم می گردد که این بهانه نیز از مکر و حیلۀ دل است که بر اثر آن مکر و حیله (یا آن بهانه) پاهای دل در گِل فرو مانده است .

منظور بیت : ای حسام الدین اینکه به بهانۀ مصون ماندن تو از چشم زخم حسودان ، کمالاتت را مشروحاََ بر نمی شمرم نوعی بهانه است که آن بهانه ناشی از تدبیر و مصلحت اندیشی دلِ من است . و این تدبیر را برای آن اندیشیده ام که اسرارِ حقیقت را هر گوشی برنمی تابد . بدین ترتیب پایِ دلِ من در گِل فرومانده است . یعنی به خاطر مصلحت اندیشی نمی توانم احوال معنوی تو را آشکارا بیان کنم .

بیت 193

صد دل و جان عاشقِ صانع شده

چشمِ بَد یا گوشِ بَد مانع شده

صد دل و جان ، عاشقِ آفریدگار شده است ولی چشم بد با گوش بد راهِ معرفت خدا را بر آنان بسته است . یعنی طعنه و تحقیر بدخواهان بر آنان اثر می گذارد و دلسردشان می کند و نمی گذارد به راهِ حق درآیند .

بیت 194

خود یکی بوطالب ، آن عُمِّ رسول

می نمودش شُنعۀ عُریان مَهول

برای مثال ، ابوطالب ، عموی رسول اکرم (ص) ، طعنۀ اعراب مشرک در نظرش هولناک می آمد . [ ابوطالب = فرزند عبدالمطّلب و عموی بزرگوار حضرت محمد (ص) است . وی پس از عبدالمطلب ، کفالت و سرپرستی محمد را به عهده گرفت . و چون محمد به پیامبری رسید . ابوطالب با گرویدن علی (ع) بدو مخالفتی نکرد ( السیرة النبویة (ابن هشام) ، ج 1 ، ص 263 ) و ابوطالب در دهمین سال بعثت (سه سال قبل از هجرت به مدینه) وفات کرد ( السیرة النبویة (ابن هشام) ، ج 1 ، ص 263 ) .

موضوع ایمان ابوطالب از مباحثِ حسّاسِ کلامی بین مذاهبِ اسلامی است . شیعۀ امامیه عقیده دارد که ابوطالب به اسلام گروید . ولی اوضاع سیاسی و اجتماعی آن روزگار اقتضا می کرد که ایمانش را مکتوم نگه دارد تا با توجه به چهرۀ مقبولی نزدِ همۀ اعراب به ویژه اشراف قریش داشت از نهضت محمد حمایت کند . لیکن اهلِ سنّت در مورد ایمان ابوطالب گفته اند که وی با ایمان به اسلام از دنیا نرفته است .

این بیت و ابیات بعد به روایتی اشارت دارد که ابوطالب در واپسین لحظات حیاتِ خود به پیامبر گفت : « ای برادر زاده ام ، سوگند به خدا اگر بیم آن نداشتم که پس از مرگم مردم شماتت تو و فرزندانِ پدرت برخیزند و قریش بگوید که ابوطالب از ترس مرگ کلمۀ شهادت را گفت . حتماََ آن را می گفتم » ]

بیت 195

که چه گویندم عرب ؟ کز طفلِ خَود

او بگردانید دینِ مُعتَمَد

در صورتی که ایمان بیاورم مردم به من چه خواهند گفت ؟ در آن صورت خواهند گفت که ابوطالب به خاطر فرزند خود از دین مورد اعتماد آبا و اجدادِ خود دست کشید . [ از آنرو که محمد سالها تحتِ حِضانتِ عمِّ خود ابوطالب بوده به عنوان فرزند او محسوب می شده است . ]

بیت 196

گفتش : ای عَم یک شهادت تو بگو

تا کنم با حق خصومت بهرِ تو

پیامبر به ابوطالب فرمود : ای عموی بزرگوار یک بار کلمۀ شهادت را بر زبان بیاور تا به روز رستاخیز نزدِ خداوند برای تو شفاعت کنم .

بیت 197

گفت : لیکن فاش گردد از سَماع

کُلُّ سِرِِّ جاوَزالاِثنَینِ شاع

ابوطالب گفت : لیکن مردم این مطلب را می شنوند و رازم فاش خواهد شد . و هر رازی که از دو لب ( دهان دو نفر ) خارج شود شایع گردد . ( سَماع = شنیدن ) [ این راز همانا موضوع ایمان ابوطالب است . ]

بیت 198

من بمانم در زبانِ این عرب پیشِ ایشان خوار گردم زین سبب

در آنصورت من وِردِ زبان اعراب خواهم شد . و بدین سبب در نظر آنان خوار و حقیر خواهم گردید .

بیت 199

لیک ، گر بودیش لطفِ ماسَبَق کی بُدی این بَددلی با جذبِ حق ؟

لیکن اگر لطفِ ازلی شامل حال ابوطالب می شد . چگونه ممکن بود که در برابرِ جاذبۀ حق چنین بَددل و بَدگمان شود ؟ [ مراد از «جذب حق» ، دعوت پیامبر است . ]

بیت 200

اَلغیاث ای تو غیاثُ المُستَغیث زین دو شاخۀ اختیاراتِ خبیث

ای خداوندی که دادرسِ دادخواهانی ، فریاد از دو راهی های اختیارِ پلید . ( غیاث = فریاد رسی ، فریاد رس / مُستَغیث = فریاد خواه ، از اسماء الهی است / دو شاخه = منظور دوگانگی و دو راهی است ) [ مولانا در این بیت و ابیات بعدی می گوید : تردید و دودلی شوم ترین پدیدۀ روانی است . زیرا این پدیده روح را از سیرِ تکاملی بازمی دارد . مولانا تردید و دودلی را زندان روح شمرده است و شخص باید در این حالت با استعانت از خدا و مدد از اولیاء و سالکانِ راستین ، خود را از زندان تردید برهاند . و اِلّا روح شخص دچار تشویش و اضطراب گردد . ]

بیت 201

من ز دستان و ز مکرِ دل چنان مات گشتم ، که بماندم از فغان

من از مکر و حیلۀ دل چنان مات شدم که حتی از فریاد زدن هم باز ماندم .

بیت 202

من که باشم ؟ چرخِ با صد کاروبار

زین کمین فریاد کرد از اختیار

من کیستم ؟ یعنی من که هیچم ، حتی فلک نیز با همۀ شکوه و شوکتش از دام اختیار فغانش بلند شد . ( کار و بار = لفظاََ به معنی شغل و مشغله است ولی در اینجا به معنی شکوه و شوکت است / کمین = منظور دام است ) [ این بیت در بیان خطیر بودن قوّۀ اختیار است . زیرا اختیار مسئولیت به بار می آورد و مسئولیت ، آدمی را تحتِ مؤاخذه قرار می دهد . گویی که اختیار و نیروی انتخابگری ، آدمی را به دام مسئولیت فرو می افکند . ]

بیت 203

کای خداوندِ کریم و بُردبار

دِه امانم زین دو شاخۀ اختیار

ای خداوندِ بخشندۀ بردبار مرا از این دو راهی اختیار نجات بده . یعنی مرا از دو راهی تردید که این امر را انتخاب کنم یا آن امر را وارهان .

بیت 204

جذبِ یک راهۀ صِراطُ المستقیم بِه زِ دو راهِ تَردّد ، ای کریم

ای خداوند کریم ، گرایش و انجذاب یک طرفه به راه مستقیم بهتر از دو راهی تردید است .

بیت 205

زین دو رَه گرچه همه مقصد تویی

لیک خود جان کندن آمد این دویی

خداوندا ، اگر چه مقصود و منظور از انتخاب این دو راه تویی . لیکن این دوگانگی و تردید نوعی جان کندن است .

بیت 206

زین دو رَه گرچه به جز تو عزم نیست

لیک هرگز رزم همچون بزم نیست

خداوندا اگر چه منظور از این دو راه تنها تویی . لیکن رزم مانند بزم نیست .

منظور دو بیت اخیر : افعال انسان چه خوب و چه بد جملگی درقلمرو مشیّت الهی و ارادۀ خداوندی صورت بندد . ولی این بدان معنی نیست که کار خوب و بد یکسان شمرده شود .چون دعوت محمد (ص) اوج گرفت . اشراف قریش نزد ابوطالب آمدند و او را به خاطر حمایتهایش از محمد (ص) تهدید کردند ولی او با نرمخویی و مدارا همچنان به حمایت از آن حضرت ادامه دارد .

بیت 207

در نُبی بشنو بیانش از خدا

آیتِ اَشفَقنَ اَن یَحمِلنَها

این مطلب را که زمین و آسمان و کوهها از قبول امانت الهی ، یعنی اختیار شانه خالی کردند را از قرآن بشنو . که در آیه اَشفَقنَ اَن یَحمِلنَها بیان شده است . [ مصراع دوم اشاره است به آیه 72 سورۀ احزاب « همانا ما امانت را بر آسمان و زمین عرضه داشتیم . آنها از برداشتن آن تن زدند و حالت وجد آمیخته با بیم پیدا کردند . انسان آن امانت را برداشت . او ستمکار و نادان است . ]

بیت 208

این تردّد هست در دل چون وَغا

کین بُوَد بِه یا که آن حالِ مرا ؟

این تردید و دودلی و گفتن اینکه انجام ای کار برای من بهتر است یا آن کار ، جنگ و غوغایی در دل ایجاد می کند . [ وَغا = جنگ و غوغا ، سر و صدا ]

بیت 209

در تردّد می زند بر همدگر

خوف و اومیدِ بهی در کرّ و فَر

در حالت تردید و دودلی ، بیم و امید ناشی از این خیال که آیا این کار بهتر است یا آن کار با یکدیگر گلاویز می شوند .

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

تازه‌های نرم‌افزار گنجور