گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۲ - در بیان آنک دوزخ گوید کی قنطرهٔ صراط بر سر اوست ای مؤمن از صراط زودتر بگذر زود بشتاب تا عظمت نور تو آتش ما را نکشد جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم »

بخش ۱۳۲ - در بیان آنک دوزخ گوید کی قنطرهٔ صراط بر سر اوست ای مؤمن از صراط زودتر بگذر زود بشتاب تا عظمت نور تو آتش ما را نکشد جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

زآتش عاشق ازین رو ای صفی

می‌شود دوزخ ضعیف و منطقی

گویدش بگذر سبک ای محتشم

ورنه ز آتش‌های تو مرد آتشم

کفر که کبریت دوزخ اوست و بس

بین که می‌پخساند او را این نفس

زود کبریت بدین سودا سپار

تا نه دوزخ بر تو تازد نه شرار

گویدش جنت گذر کن هم‌چو باد

ورنه گردد هر چه من دارم کساد

که تو صاحب‌خرمنی من خوشه‌چین

من بتی‌ام تو ولایت‌های چین

هست لرزان زو جحیم و هم جنان

نه مر این را نه مر آن را زو امان

رفت عمرش چاره را فرصت نیافت

صبر بس سوزان بدت وجان بر نتافت

مدتی دندان‌کنان این می‌کشید

نارسیده عمر او آخر رسید

صورت معشوق زو شد در نهفت

رفت و شد با معنی معشوق جفت

گفت لبسش گر ز شعر و ششترست

اعتناق بی‌حجابش خوشترست

من شدم عریان ز تن او از خیال

می‌خرامم در نهایات الوصال

این مباحث تا بدین‌جا گفتنیست

هرچه آید زین سپس بنهفتنیست

ور بگویی ور بکوشی صد هزار

هست بیگار و نگردد آشکار

تا به دریا سیر اسپ و زین بود

بعد ازینت مرکب چوبین بود

مرکب چوبین به خشکی ابترست

خاص آن دریاییان را رهبرست

این خموشی مرکب چوبین بود

بحریان را خامشی تلقین بود

هر خموشی که ملولت می‌کند

نعره‌های عشق آن سو می‌زند

تو همی‌گویی عجب خامش چراست

او همی‌گوید عجب گوشش کجاست

من ز نعره کر شدم او بی‌خبر

تیزگوشان زین سمر هستند کر

آن یکی در خواب نعره می‌زند

صد هزاران بحث و تلقین می‌کند

این نشسته پهلوی او بی‌خبر

خفته خود آنست و کر زان شور و شر

وان کسی کش مرکب چوبین شکست

غرقه شد در آب او خود ماهیست

نه خموشست و نه گویا نادریست

حال او را در عبارت نام نیست

نیست زین دو هر دو هست آن بوالعجب

شرح این گفتن برونست از ادب

این مثال آمد رکیک و بی‌ورود

لیک در محسوس ازین بهتر نبود

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۲۶

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: در این شعر، دوزخ به مؤمنان هشدار می‌دهد که باید از صراط سریع‌تر عبور کنند تا نورشان آتش دوزخ را خاموش کند. دوزخ به اهمیت عبور سبک و سریع از صراط اشاره می‌کند و می‌گوید که کفر و نفس باید کنترل شوند تا دوزخ بر مؤمنان تسلط نیابد. شعر به عشق و وصال و نیاز به فراق نیز پرداخته و به واژه‌های عشق و نعره‌ها اشاره می‌کند که در درون انسان‌ها فعال هستند، اما عده‌ای نسبت به آن بی‌خبرند. در پایان، شاعر به این نکته اشاره می‌کند که الفاظ و عبارات نمی‌توانند حال واقعی عارفان و عاشقان را به‌طور کامل بیان کنند.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# زآتش عاشق ازین رو ای صفی

می‌شود دوزخ ضعیف و منطقی

هوش مصنوعی: آتش عشق باعث می‌شود که دوزخ، همانند یک موجود ضعیف و ناتوان به نظر برسد. ای صفی (دل‌پاک)، این عشق به قدری قوی است که می‌تواند قدرت آتش را کاهش دهد و آن را منطقی جلوه دهد.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# گویدش بگذر سبک ای محتشم

ورنه ز آتش‌های تو مرد آتشم

هوش مصنوعی: دوزخ به مؤمن می‌گوید که با سبکی و بی‌تأمل از این راه بگذر، و گرنه آتش‌های درونی تو مرا که آتش‌سوز هستم، خواهد سوزاند.

# کفر که کبریت دوزخ اوست و بس

بین که می‌پخساند او را این نفس

هوش مصنوعی: کفر همان آتش دوزخ است که فقط او را می‌سوزاند و این نفس سرکش است که او را به گناه می‌کشاند.

# زود کبریت بدین سودا سپار

تا نه دوزخ بر تو تازد نه شرار

هوش مصنوعی: به سرعت آتش‌زنه‌ای (کبریت) را به این کار بسپار تا نه دوزخ به تو آسیب برساند و نه آتش آن.

# گویدش جنت گذر کن هم‌چو باد

ورنه گردد هر چه من دارم کساد

هوش مصنوعی: دوزخ به مؤمن می‌گوید که باید مانند باد از این پل عبور کنی، وگرنه هر چیزی که من دارم و برای تو خوب است، نابود می‌شود.

# که تو صاحب‌خرمنی من خوشه‌چین

من بتی‌ام تو ولایت‌های چین

هوش مصنوعی: تو مالک یک کشتزار بزرگ هستی و من فقط کسی هستم که خوشه‌ها را می‌چینم. من به مانند یک بت هستم و تو سلطنت و اختیار بر سرزمین‌های چین را داری.

# هست لرزان زو جحیم و هم جنان

نه مر این را نه مر آن را زو امان

هوش مصنوعی: جهنم و بهشت در حال لرزیدن از اوست، نه این جهنم را او می‌تواند تحمل کند و نه آن بهشت را. هر دو از شر او در امان نیستند.

# رفت عمرش چاره را فرصت نیافت

صبر بس سوزان بدت وجان بر نتافت

هوش مصنوعی: عمر او به پایان رسید و فرصتی برای چاره‌یابی پیدا نکرد. صبر او بسیار سوزان و طاقت‌فرسا بود و نتوانست جانش را تحمل کند.

# مدتی دندان‌کنان این می‌کشید

نارسیده عمر او آخر رسید

هوش مصنوعی: مدتی او با شوق و اشتیاق این می‌نوشید و به تأخیر می‌انداخت، اما حالا عمرش به سر رسیده و به مقصد نرسیده است.

# صورت معشوق زو شد در نهفت

رفت و شد با معنی معشوق جفت

هوش مصنوعی: معشوق که در ابتدا با صورت و ظاهری مشخص بوده، اکنون در دل و معنا پنهان شده است و به نوعی با معنای عمیق معشوق یکی شده است.

# گفت لبسش گر ز شعر و ششترست

اعتناق بی‌حجابش خوشترست

هوش مصنوعی: اگرچه معشوق در زیور و زینت به زیبایی است، اما دل‌انگیزتر و خوشایندتر است که بدون هیچ پوششی و عریان از حجاب‌های ظاهری به نمایش درآید.

# من شدم عریان ز تن او از خیال

می‌خرامم در نهایات الوصال

هوش مصنوعی: من از وجود جسم به دور شدم و از خیال‌پردازی‌ها فارغ هستم؛ در حالیکه در نهایت اتحاد و وصال قرار دارم و به سروری و خوشی می‌رقصم.

# این مباحث تا بدین‌جا گفتنیست

هرچه آید زین سپس بنهفتنیست

هوش مصنوعی: این بحث‌ها تا اینجا قابل بیان است و هر چه بعد از این خواهد آمد، باید در دل پنهان شود.

# ور بگویی ور بکوشی صد هزار

هست بیگار و نگردد آشکار

هوش مصنوعی: اگر بگویی یا تلاش کنی، به اندازهٔ صد هزار تلاش دیگری هم هست، اما این زحمت‌ها نمایان نمی‌شود و نتیجه‌ای نخواهد داشت.

# تا به دریا سیر اسپ و زین بود

بعد ازینت مرکب چوبین بود

هوش مصنوعی: بعد از این که به دریا بروی و سوار بر اسب و زین شوی، دیگر مرکب چوبی خواهی داشت.

# مرکب چوبین به خشکی ابترست

خاص آن دریاییان را رهبرست

هوش مصنوعی: مرکب چوبی (قایق یا کشتی) در خشکی ناتوان و بی‌فایده است و فقط برای کسانی که در دریا هستند، قابل استفاده و راهنماست.

# این خموشی مرکب چوبین بود

بحریان را خامشی تلقین بود

هوش مصنوعی: این سکوت، همچون مرکب چوبین است که به ساحل آمده و به دریانوردان یاد می‌دهد که در خاموشی نیز می‌توانند به راه خود ادامه دهند.

# هر خموشی که ملولت می‌کند

نعره‌های عشق آن سو می‌زند

هوش مصنوعی: هر سکوتی که تو را به آرامش می‌آورد، در حقیقت صداهای عشق در طرف مقابل را بلندتر می‌کند.

# تو همی‌گویی عجب خامش چراست

او همی‌گوید عجب گوشش کجاست

هوش مصنوعی: تو می‌گویی چرا این شخص خاموش است، ولی او می‌گوید چرا کسی صدای مرا نمی‌شنود.

# من ز نعره کر شدم او بی‌خبر

تیزگوشان زین سمر هستند کر

هوش مصنوعی: من از سر و صدای جیغ و نعره‌ها کر شده‌ام، در حالی که او (دیگری) بی‌خبر است، زیرا شنوندگان تیزگوش در این داستان، کر و ناگوش هستند.

# آن یکی در خواب نعره می‌زند

صد هزاران بحث و تلقین می‌کند

هوش مصنوعی: شخصی در خواب به شدت نعره می‌زند و در حال گفت‌وگو و بحث کردن است، ولی در واقعیتی که در آن قرار دارد، به هیچ چیز واقف نیست و تنها در دنیای خواب و خیال خود غرق شده است.

# این نشسته پهلوی او بی‌خبر

خفته خود آنست و کر زان شور و شر

هوش مصنوعی: این فردی که کنار او نشسته، در واقع خود اوست و از هیاهو و جوش و خروش بی‌خبر و غافل است.

# وان کسی کش مرکب چوبین شکست

غرقه شد در آب او خود ماهیست

هوش مصنوعی: کسی که در برابر سختی‌ها و مشکلات (مرکب چوبین) شکست می‌خورد و به دریا (آب) می‌افتد، در حقیقت در همان حالت هم به قدرت و توانایی خود (ماهی) رسیده است و می‌تواند بر مشکلات غلبه کند.

# نه خموشست و نه گویا نادریست

حال او را در عبارت نام نیست

هوش مصنوعی: حال او نه ساکت است و نه دارای کلام، وضعیت او را نمی‌توان به هیچ عبارتی توصیف کرد، زیرا او در نوعی خاص و نادر از وجود قرار دارد.

# نیست زین دو هر دو هست آن بوالعجب

شرح این گفتن برونست از ادب

هوش مصنوعی: بین دو حالت خموشی و گویایی، هیچ‌یک به تنهایی وجود ندارد و در عین حال، هر دو به نوعی عجیب و شگفت‌آورند. بیان این موضوع فراتر از ادبیات و کلمات است و نیاز به فهم عمیق‌تری دارد.

# این مثال آمد رکیک و بی‌ورود

لیک در محسوس ازین بهتر نبود

هوش مصنوعی: این مثال، هرچند بی‌پایه و ساده است، اما در دنیای محسوس و قابل لمس بهتر از آن وجود ندارد.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۱۳ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

رضا در ‫۹ سال و ۱۰ ماه قبل، پنجشنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۴:۵۴ نوشته:

کبریت به معنای گوگرد است
زود کبریتت بدین سودا سپار

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

رضا در ‫۹ سال و ۱۰ ماه قبل، شنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۳۵ نوشته:

حنیذ به معنای بریان
فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ هود 69

رضا در ‫۹ سال و ۱۰ ماه قبل، شنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۴۰ نوشته:

آن‌چنان مفتاح‌ها هر دم به نان

رضا در ‫۹ سال و ۱۰ ماه قبل، شنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۳:۴۳ نوشته:

گرد چادر گردی و عشق زنان

عذرا در ‫۹ سال و ۹ ماه قبل، جمعه ۱ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۱۹:۲۸ نوشته:

در عنوان این قسمت، لطفا کلمه مومن را تصحیح کنید؛ به شکل «ممن» درج شده

فریدون در ‫۸ سال و ۷ ماه قبل، پنجشنبه ۱۷ اسفند ۱۳۹۶، ساعت ۰۱:۵۱ نوشته:

گفت لبسش گر ز شعر ششتر است درست می باشد و "و" بعر از شعر اضافی است

سیدمهدی در ‫۷ سال و ۴ ماه قبل، پنجشنبه ۳۰ خرداد ۱۳۹۸، ساعت ۱۸:۲۷ نوشته:

سلام
کلمه آخر بیت اول منطفی درست است به معنای آتش فرومرده است.

دکتر صحافیان در ‫۷ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۹۸، ساعت ۱۷:۲۰ نوشته:

صورت معشوق زو شد در نهفت
رفت و شد یا معنی معشوق جفت 4617
وصف درگذشت برادر بزرگتر :
اشاره به چگونگی رسیدن به حقیقت توسط حضرت عشق :
صورت معشوق در نظر عاشق محو می شود و با حقیقت معشوق یکی می شود.
من شدم عریان زتن،او از خیال
می خرامم در نهایات الوصال
کی به وصول کامل و غرق شدن در آغوش او می رسم؟
زمانی که از جسم خودم برهنه شوم و معشوق در نظر من از خیال جدا شود.
این مباحث تا بدینجا گفتنی است
هر چه آید زین سپس نهفتنی است
این بیت کلید تمامی تمثیل های عرفانی مثنوی است:وصف وصول قابل بیان است اما خود وصول در واژه ها نمی آید.
واژه ها برای دنیای مادی است .جانها بی دهان سخن می گویند و بی گوش می شنوند.
(به رمز تکرار "قل " در قرآن مراجعه شود؛پیامبر در سکوت دریافت می کند و مامور می شود که این گونه بگو...)
تا به دریا سیر اسپ و زین بود
بعد ازینت مرکب چوبین بود
وقتی به دریای حقیقت رسیدی اسب به کارت نمی آید .قایق چوبین مرکب تست.
این خموشی مرکب چوبین بود
بحریان را خامشی تلقین بود
تمثیل بی نظیر برای سکوت:
سکوت مرکب تو در دریای بی انتهای حق است.
وآن کسی کش مرکب چوبین شکست
غرقه شد در آب ، او خود ماهی است
مقام بالاتر یعنی غرق شدن در توحید ؛برای آن کسی است که این قایق را هم بشکند .او شاه ماهی دریای توحید است.
نه خموش است و نه گویا ،نادری است
حال او را ، در عبارت نام نیست
آنکه غرقه او شد همه است و همه ویژگیها را دارد گرچه متضاد باشند هم گویا است و هم در سکوت!!
کانال و وبلاگ آرامش و پرواز روح
arameshsahafian@

کوروش در ‫۴ سال قبل، شنبه ۷ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۱۴:۳۲ نوشته:

این مباحث تا بدین‌جا گفتنیست

هرچه آید زین سپس بنهفتنیست

میشه گفت سخن پایانی مثنوی

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۲۹ نوشته:

زود کبریت بدین سودا سپار

تا نه دوزخ بر تو تازد نه شرار

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۳۸ نوشته:

مدتی دندان‌کنان این می‌کشید

نارسیده عمر او آخر رسید

مصرع اول یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۳۹ نوشته:

گفت لبسش گر ز شعر و ششترست

اعتناق بی‌حجابش خوشترست

مصرع اول یعنی چه ؟

Fateme Zandi در ‫۲ ماه قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۵۱ نوشته:

شرح و تفسیر ابیات

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 4608

ز آتشِ عاشق ازین رو ، ای صَفی

می شود دوزخ ضعیف و مُنطَفی

ای برگزیده ، به همین سبب است که دوزخ از آتشِ عاشق ، خموده و خموش می گردد . [ مُنطَفی = خاموش ]

بیت 4609

گویدش : بگذر سبک ، ای مُحتَشَم

ورنه آتش هایِ تو مُرد آتشم

دوزخ به مؤمن عاشق گوید : ای بزرگوار ، زود از من بگذر که آتش عشقِ تو مرا خموش سازد .

بیت 4610

کفر ، که کبریتِ دوزخ اوست و بس

بین که می پَخسانَد او را این نَفَس

کفر که فقط مایۀ احتراق جهنم است و لاغیر . ببین که دَمِ مؤمنِ عاشق آن را خموش و فسرده می سازد .

بیت 4611

زود کبریتت بدین سودا سپار

/ تا نه دوزخ بر تو تازد ، نه شَرار

هر چه سریعتر آتشگیرۀ کفر را به سودایِ عشق ربّانی بسپار تا نه جهنم اوصاف بهیمی بر روح تو حمله آرد و نه آتش نفسانیّات .

بیت 4612

گویدش جنّت : گذر کن همچو باد / ورنه گردد هر چه من دارم کساد

بهشت نیز به عاشق گوید : هر چه سریعتر از من بگذر . و الّا هر چه دارم از رونق بیفتد . یعنی نعیم من در برابر صفای روحی تو به چیزی شمرده نآید .

بیت 4613

که تو صاحب خرمنی ، من خوشه چین / من بُتی ام ، تو ولایت هایِ چین

زیرا تو ای مؤمنِ عاشق به منزلۀ خرمنی و من خوشه چین . و من به منزلۀ معشوقی زیبا رخسارم . ولی تو جمیع ولایات چینی . یعنی من یکی از پریچهرگان خطّۀ چینم . در حالی که تو تمام زیبایی های محبوبان چین را در خود یکجا جمع داری . [ «بُت» در اینجا به معنی محبوب زیباروست . «ولایات چین» کنایه از زیبارویان چین است . ]

منظور دو بیت اخیر : بهشت و نعیم آن یکی از جلوات باطنِ عارفِ بِالله است . و این نهایت تمجید از انسان کامل است .

شرح و تفسیر ابیات

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 4608

ز آتشِ عاشق ازین رو ، ای صَفی

می شود دوزخ ضعیف و مُنطَفی

ای برگزیده ، به همین سبب است که دوزخ از آتشِ عاشق ، خموده و خموش می گردد . [ مُنطَفی = خاموش ]

بیت 4609

گویدش : بگذر سبک ، ای مُحتَشَم

ورنه آتش هایِ تو مُرد آتشم

دوزخ به مؤمن عاشق گوید : ای بزرگوار ، زود از من بگذر که آتش عشقِ تو مرا خموش سازد .

بیت 4610

کفر ، که کبریتِ دوزخ اوست و بس

بین که می پَخسانَد او را این نَفَس

کفر که فقط مایۀ احتراق جهنم است و لاغیر . ببین که دَمِ مؤمنِ عاشق آن را خموش و فسرده می سازد .

بیت 4611

زود کبریتت بدین سودا سپار

/ تا نه دوزخ بر تو تازد ، نه شَرار

هر چه سریعتر آتشگیرۀ کفر را به سودایِ عشق ربّانی بسپار تا نه جهنم اوصاف بهیمی بر روح تو حمله آرد و نه آتش نفسانیّات .

بیت 4614

هست لرزان زو جَحیم و هم جِنان

/ نه مر این را ، نه مر آن را ، زو امان

هم دوزخ از حقیقت باطن انسان کامل لرزان و مضطرب است و هم بهشت . نه دوزخ از او امان دارد و نه بهشت . ( جَحیم = دوزخ / جِنان = بهشت ، جمع جنّت است ولی فارسیان از آن معنی مفرد اراده می کنند . ) [ بهشت و دوزخ دو جلوه لطفیّه و قهریّه انسان کامل است . لطف او برتر از الطاف بهشتی است و قهر او نیز قهّارتر از صولت دوزخ . ]

بیت 4615

رفت عمرش ، چاره را فرصت نیافت

صبر ، بس سوزان بُد و جان برنتافت

در اینجا مولانا به صورت حکایت سه شاهزاده بازمی گردد و می گوید : عُمرِ شاهزادۀ بزرگین سپری شد در حالی که فرصت نیافت که فراق خود را از معشوق چاره کند . زیرا صبر پدیده ای جان گداز است و جان او نتوانست بر فراق معشوق صبر آرد .

بیت 4616

مدّتی دندان کنان این می کشید

نارسیده ، عمرِ او آخِر رسید

مدّتی دندان روی جگر گذاشت و رنج فراوان را تحمل کرد . ولی هنوز به وصال معشوق نرسیده بود که عمرش به پایان رسید . [ دندان کنان = معادل تعبیر «دندان روی جگر نهادن» است به معنی تحمل زجر و سختی ]

بیت 4617

صورتِ معشوق زو شد در نهفت

رفت و شد با معنیِ معشوق جُفت

صورت معشوق از وی نهان گشت . امّا او از دارِ این دنیا کوچید و در آن دنیا به حقیقتِ معشوق پیوست . [ وصال حضرت معشوق در دنیا برای او حاصل نشد بلکه در آن سرای بدو رسید . ]

بیت 4618

گفت : لُبسش گر ز شَعر و شُشتَر است

اِعتناقِ بی حجابش خوش تر است

شاهزاده با زبان حال (نه زبان قال) گفت : پوششِ معشوق حتّی اگر از پشم و دیبای شوشتری هم که باشد . البته هم آغوشی با معشوق ، به صورت عریان و بدون لباس لذّت بخش تر است . [ لُبس = پوشش / شَعر = موی ، در اینجا مراد لباس نرم و لطیفی است که از پشم و کرک باشد / اِعتناق = دست در گردن یکدیگر انداختن ، هم آغوش شدن / شُشتر = مخفّفِ شوشتر ، مراد حریر و دیبای شوشتری است که به لطافت و نرمی مشهور بوده است ]

منظور بیت : هر قدر که صُور خیالیّه معشوق در دل عاشق ، زیبا منعکس شود باز جایِ خود معشوق را نمی گیرد . پس شهود بی واسطۀ حقیقت بسی برتر از مشاهدۀ با واسطۀ حقیقت است .

بیت 4619

من شدم عریان ز تن ، او از خیال

/ می خِرامم در نِهایاتُ الوِصال

من از جسم خود عریان شدم و معشوق از خیال . یعنی من از عالم جسمانی مفارقت جُستم و حضرت معشوق از صُورِ خیالیّه بشری جدا شد و به صورت معنیِ صرف و حقیقت محض بر من تجلّی کرد . بنابراین تا وقتی که انسان اسیر مقتضیات جسمانی است حضرت حق را در حجاب صورت های خیالی مشاهده می کند . و همینکه از عالم جسمانی برهید حُجُب خیالات و اوهام از برابر دیدۀ او کنار رود و حقیقت عریان بر او تجلّی کند . بدین سان به سوی اعلی مرتبۀ وصال ره می پویم .

بیت 4620

این مباحث تا بدین جا گفتنی ست

هر چه آید زین سپس بنهفتنی ست

مولانا در این بیت به مشتاقان حقیقت گوشزد می کند و می گوید : این بحث ها تا این مرحله قابل گفتن و بیان کردن بود . ولی بعد از این هر چه به قلبم خطور کند باید پنهان بدارم و در گفت نیاورم که سخن تابِ آن معانی قاهر را ندارد . مولانا در بیت 693 دفتر اوّل فرماید :

زین سبب من تیغ کردم در غِلاف

تا که کژخوانی نخواند بر خِلاف

بیت 4621

ور بگویی ، ور بکوشی صدهزار

هست بیگار و ، نگردد آشکار

اگر فرضاََ صد هزار مرتبه اسرار آن را بر زبان آری و برای بیان آن نیز صد هزار مرتبه تلاش کنی . زحمت بیهوده ای کشیده ای زیرا سرِّ اکبر حقیقت اندر گفت نآید .

بیت 4622

تا به دریا ، سیرِ اسپ و زین بُوَد

به ازینَت مَرکبِ چوبین بُوَد

برای مثال ، اسب و سوار ، تا لب دریا می توانند پیش روند . ولی از آن به بعد وسیلۀ نقلیۀ چوبی یعنی قایق و امثال آن لازم است . [ مراد از «زین» در اینجا سوار است زیرا شخص روی زین می نشیند . در این بیت «اسب و زین» کنایه از مرتبۀ شریعت یا علم الیقین است . و «مرکب چوبین» کنایه از طریقت یا عین الیقین است . و غرق شدن در دریا کنایه از حقیقت و یا حق الیقین است . ]

بیت 4623

مَرکبِ چوبین ، به خشکی ابتر است

خاص ، آن دریاییان را رهبر است

مرکوب چوبی (قایق و نظایر آن) به درد خشکی نمی خورد . بلکه وسیلۀ مخصوص در سفرهای دریایی (آبی) است و مسافران دریایی را جا به جا می کند .

بیت 4624

این خموشی مَرکبِ چوبین بُوَد

بحریان را خامُشی تلقین بُوَد

سکوت نیز مرکوبی چوبی است . مسافران دریا با سکوت مورد تعلیم و تلقین قرار می گیرند . یعنی سالکین طریقت به سفینۀ سکوت درآیند تا بتوانند بحر حقیقت را بپیمایند . [ سکوت اهل الله به سالک نشان می دهد که در اینجا نکته ای بس مکتوم و رازی سر به مُهر است که با قیل و قال مکشوف نگردد . بلکه با سکوتی تؤام با تمرکز باطنی فهم افتد . ]

بیت 4625

هر خموشی که ملولت می کند

نعره هایِ عشقِ آن سو می زند

هر عارف خاموشی که خموشی او تو را دلتنگ می کند . در واقع خاموش نیست . بلکه از عشق حقیقی نعره ها می زند . [ منظور از «آن سو» جهان برین است . ]

بیت 4626

تو همی گویی : عجب ، خامُش چراست ؟ او همی گوید : عجب ، گوشش کجاست ؟

تو وقتی یکی از اهل الله را در خموشی می بینی تعجب می کنی و می گویی : عجبا ، این شخص چرا حرف نمی زند ؟ امّا او نیز به زبان حال می گوید : عجبا ، گوش این شخص کجا رفته است ؟ یعنی من با سکوت حرف می زنم و اگر کسی اهل اشارت باشد بشارت را دریابد . مولانا در بیت 1730 دفتر اوّل فرماید :

حرف و صوت و گفت را بر هم زنم

تا که بی این هر سه با تو دم زنم

بیت 4627

من ز نعره کر شدم ، او بی خبر

تیزگوشان زین سَمَر هستند کر

من از بس نعره زدم کر شدم . امّا او از نعره های من هیچ خبر ندارد . و شنوایان حقیقی (صاحبدلان) از قصّۀ پُر غصّه عشاق ، کر شده اند . [ سَمَر = حکایتی که در شب نقل کنند ، قصّه های شبانه ]

بیت 4628

آن یکی در خواب ، نعره می زند

صد هزاران بحث و تلقین می کند

مثلاََ یکی در خواب نعره می زند و صدها هزار نوع بحث و گفتگو می کند .

بیت 4629

این نشسته پهلویِ او بی خبر

خفته خود آن است و کر آن شور و شر

ولی شخصی که در کنار او نشسته از این غوغا و قیل و قال بی خبر است . در واقع همو به خواب اندر است که نمی تواند شور و غوغایِ رویایی شخص خفته را بشنود .

بیت 4630

و آن کسی کِش مَرکبِ چوبین شکست

غرقه شد در آب ، او خود ماهی است

و کسی که مرکوب چوبی او بشکست و در اب غرقه شد . براستی که او ماهی است . [ این بیت اشارت دارد به مرتبۀ حق الیقین یا حقیقت که از مرتبۀ شریعت و طریقت برتر است . ]

بیت 4631

نه خموش است و نه گویا ، نادری ست

حالِ او را ، در عِبارت نام نیست

او نه ساکت است و نه ناطق . طُرفه حالتی دارد که نمی توان بر آن نامی نهاد . یعنی حالِ عارفِ فانی در حق به گفت نآید . به عبارت دیگر مقام فنا گفتنی نیست .

بیت 4632

نیست زین دو ، هر دو هست ، آن بوالعجب

شرحِ این گفتن برون است از ادب

عارفِ فانی در حق نه خاموش است و نه گویا . ولی هم خاموش است و هم گویا . شرحِ این حالت شگفت انگیز از حوصلۀ آداب مرسوم بیرون است . یعنی آن حالت نادر و غریب از حیطۀ گفتار خارج است . [ مفاهیم بلند عرفانی چون در ظروف کلمات در نگنجد ناچار زبان در بیان آن دچار تناقض شود . ]

بیت 4633

این مثال آمد رکیک و بی وُرود

لیک در محسوس از این بهتر نبود

مثالی که در خصوص عارف کامل آوردیم زشت و ناساز بود . امّا در جهان محسوسات بهتر از این مثال نمی توان پیدا کرد .

…منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۱۳۲ - در بیان آنک دوزخ گوید کی قنطرهٔ صراط بر سر اوست ای مؤمن از صراط زودتر بگذر زود بشتاب تا عظمت نور تو آتش ما را نکشد جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

تازه‌های نرم‌افزار گنجور