گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم »

بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

در تحیات و سلام الصالحین

مدح جملهٔ انبیا آمد عجین

مدحها شد جملگی آمیخته

کوزه‌ها در یک لگن در ریخته

زانک خود ممدوح، جز یک بیش نیست

کیشها زین روی، جز یک کیش نیست

دان که هر مدحی به‌نور حق رود

بر صور و اشخاص عاریت بود

مدحها جز مستحق را کی کنند

لیک بر پنداشت گم‌ره می‌شوند

همچو نوری تافته بر حایطی

حایط آن انوار را چون رابطی

لاجرم چون سایه سوی اصل راند

ضال مه گم کرد و ز استایش بماند

یا ز چاهی عکس ماهی وا نمود

سر به‌چَه در کرد و آن را می‌ستود

در حقیقت مادح ماهست او

گرچه جهل او بعکسش کرد رو

مدح او مه‌راست نه آن عکس را

کفر شد آن چون غلط شد ماجرا

کز شقاوت گشت گم‌ره آن دلیر

مه به بالا بود و او پنداشت زیر

زین بتان خلقان پریشان می‌شوند

شهوت رانده پشیمان می‌شوند

زآنک شهوت با خیالی رانده است

وز حقیقت دورتر وا مانده است

با خیالی میل تو چون پَر بود

تا بدان پَر بر حقیقت بر شود

چون براندی شهوتی پَرّت بریخت

لنگ گشتی و آن خیال از تو گریخت

پَر نگه دار و چنین شهوت مران

تا پَر میلت برد سوی جنان

خلق پندارند عشرت می‌کنند

بر خیالی پر خود بر می‌کنند

وام‌دار شرح این نکته شدم

مهلتم ده معسرم زان تن زدم

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۱۸

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: دقوقی به عنوان امام، به قوم خود رهنمود می‌دهد و در مدح انبیا سخن می‌گوید. او تأکید می‌کند که تمام مدح‌ها باید به نور حق مرتبط باشند و مستحق واقعی را ستایش کنند، نه آنکه به ظواهر اکتفا کنند. در این مسیر، برخی افراد دچار خطا و گمراهی می‌شوند زیرا شهوت و خیال آنان را از حقیقت دور کرده است. این افراد به جای توجه به واقعیات، به توهمات و خواسته‌های نفسانی خود می‌چسبند و از مسیر صحیح بازمی‌مانند. دقوقی در واقع می‌خواهد همگان را به یگانه‌پرستی و دوری از اوهامات دعوت کند.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# در تحیات و سلام الصالحین

مدح جملهٔ انبیا آمد عجین

هوش مصنوعی: در سلام‌ها و تحیات نیکوکاران، ستایش همهٔ پیامبران به هم آمیخته است.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# مدحها شد جملگی آمیخته

کوزه‌ها در یک لگن در ریخته

هوش مصنوعی: مدح‌ها و ستایش‌ها همگی با هم ترکیب شده‌اند، مثل این‌که چند کوزه را در یک لگن بریزیم و همه‌ی محتویات آن‌ها با هم مخلوط شود.

# زانک خود ممدوح، جز یک بیش نیست

کیشها زین روی، جز یک کیش نیست

هوش مصنوعی: هرچه مدح و ستایش وجود دارد، در حقیقت به یک شخص و حقیقت واحد بازمی‌گردد، چون آنچه که مورد ستایش قرار می‌گیرد، تنها یک اصل و حقیقت است و همه کیش‌ها و عقاید دیگر به همین یک حقیقت مربوط می‌شوند.

# دان که هر مدحی به‌نور حق رود

بر صور و اشخاص عاریت بود

هوش مصنوعی: بدان که هر گونه ستایش و مدحی که وجود دارد، به واسطهٔ نور و حقیقت الهی به وجود می‌آید و در واقع بر روی اشخاص و چیزها، تنها به صورت عاریتی و موقتی است.

# مدحها جز مستحق را کی کنند

لیک بر پنداشت گم‌ره می‌شوند

هوش مصنوعی: مدح و ستایش تنها برای کسانی است که شایستهٔ آن باشند، اما برخی به واسطهٔ ناآگاهی و گمراهی، به ستایش کسانی می‌پردازند که سزاوار آن نیستند.

# همچو نوری تافته بر حایطی

حایط آن انوار را چون رابطی

هوش مصنوعی: چنان‌که نوری بر دوردست‌ها می‌تابد، این نورها هم مانند واسطه‌ای عمل می‌کنند.

# لاجرم چون سایه سوی اصل راند

ضال مه گم کرد و ز استایش بماند

هوش مصنوعی: بنابراین، مانند سایه‌ای که به سوی اصل خود برمی‌گردد، شخصی که راه را گم کرده و به بی‌راهه می‌رود، در نهایت به علت گم شدن حقیقت، از ستایش و تقدیر باز می‌ماند.

# یا ز چاهی عکس ماهی وا نمود

سر به‌چَه در کرد و آن را می‌ستود

هوش مصنوعی: کسی مانند دقوقی، که به امامت قوم خود گمارده شده است، در چاه به جستجوی ماه می‌رود و با دیدن تصویر آن در آب، آن را ستایش می‌کند. او به جای شناخت حقیقت، تنها به تصویر نگریسته و آن را می‌ستاید.

# در حقیقت مادح ماهست او

گرچه جهل او بعکسش کرد رو

هوش مصنوعی: او در واقع مدح‌کنندهٔ ماه است، هرچند جهل او سبب شده که دیدگاهش معکوس شود و نسبت به آنچه می‌ستاید، اشتباه کند.

# مدح او مه‌راست نه آن عکس را

کفر شد آن چون غلط شد ماجرا

هوش مصنوعی: ستایش او حقیقتاً مانند ماه است و نه تصویر معکوس او؛ آن تصویر معکوس به کفر تعبیر می‌شود، زیرا ماجرا اشتباه شده است.

# کز شقاوت گشت گم‌ره آن دلیر

مه به بالا بود و او پنداشت زیر

هوش مصنوعی: به خاطر بدبختی، آن دلیر (شخصیت مورد نظر) به راهی نادرست رفت و به جای اینکه به اوج و علو برود، خود را در پستی و ذلت دید، چون این مسیر را اشتباه برداشت کرد.

# زین بتان خلقان پریشان می‌شوند

شهوت رانده پشیمان می‌شوند

هوش مصنوعی: از این بت‌ها (عشق‌های خیالی یا معبودهای دروغین) مردم دچار آشفتگی و پریشانی می‌شوند و پس از آنکه از شهوت خود دور می‌شوند، احساس پشیمانی می‌کنند.

# زآنک شهوت با خیالی رانده است

وز حقیقت دورتر وا مانده است

هوش مصنوعی: چون شهوت با خیال و آرزو کنار رفته، انسان از حقیقت و واقعیت اصلی خود دور مانده است.

# با خیالی میل تو چون پَر بود

تا بدان پَر بر حقیقت بر شود

هوش مصنوعی: میل تو به خیالی مانند پر است و این پر تو را به حقیقت می‌رساند.

# چون براندی شهوتی پَرّت بریخت

لنگ گشتی و آن خیال از تو گریخت

هوش مصنوعی: زمانی که شهوتی را رد می‌کنی، قدرت و بال و پر تو از دست می‌رود و در نتیجه، در دنیا دچار عقب‌نشینی می‌شوی و آن خیال زیبای عشق، از تو دور می‌شود.

# پَر نگه دار و چنین شهوت مران

تا پَر میلت برد سوی جنان

هوش مصنوعی: پر خود را حفظ کن و شهوت را به دنبال خود نرانی، زیرا این شهوت تو را به سوی بهشت می‌برد.

# خلق پندارند عشرت می‌کنند

بر خیالی پر خود بر می‌کنند

هوش مصنوعی: مردم گمان می‌کنند که در حال خوش‌گذرانی و لذت بردن هستند، در حالی که در واقع بر پایهٔ یک خیال نامعتبر و ناواقعی زندگی می‌کنند.

# وام‌دار شرح این نکته شدم

مهلتم ده معسرم زان تن زدم

هوش مصنوعی: من به شرح این نکته و مفهوم آن نیاز دارم، پس کمی مهلت بدهید؛ زیرا من به علت تنگ‌دستی و ناتوانی از به‌دست آوردن معیشت، از دنیای مادی فاصله گرفتم.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم به خوانش عندلیب
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم به خوانش فاطمه زندی

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش من بخوانم

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

Fateme Zandi در ‫۱ ماه قبل، شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۳۶ نوشته:

به نام حضرت دوست

شرح ابیات

استاد ارجمند جناب آقای کریم زمانی

بخش

پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

بیت 2122

در تحیّات و سَلام الصّالحین مَدحِ جملۀ انبیا آمد عَجین

با اینکه عنوانِ این بخش ، پیشنماز شدن دقوقی است ولی هیچ بیتی ار آن در باب نیست .

معنی بیت : در سلام های نماز که بر بندگان صالح خدا فرستاده می شود . مدح و ثنای جمیعِ انبیا در آن سرشته شده است . [ پس از سلام اول و در سلام دوم ، بر جمیعِ بندگان صالح خدا سلام می فرستی که در واقع انبیا را نیز مدح و ستایش می کنی زیرا انبیا در شمارِ بندگان صالح حق تعالی هستند . تحیّات = جمع تحیّت است که معمولاََ سلام معنی کرده اند ، امّا تحیّت اعم از سلام است و از مادّه حیات است یعنی حیات و بقا بر تو باد ( مجمع البیان ، ج 3 ، ص 84 ) / عَجین = معجون ، سرشته ، آمیخته ]

بیت 2123

مدح ها شد جملگی آمیخته کوزه ها در یک لگن در ریخته

همۀ مدح ها در هم می آمیزند ، برای مثال مانند این است که آبِ کوزه های متعدد در یک طشت ریخته شود . [ ممدوحِ حقیقی ، حضرت پروردگار است زیرا هر یک از ممدوحان به واسطۀ صفتی از صفاتِ کمال ، موردِ ستایش قرار می گیرند و چون همۀ کمالات از آنِ حضرت حق است و افرادِ با کمال ، مظاهرِ آن حضرت اند . از اینرو ، ستایش از هر کمال و جمالی ، ستایش از حضرت حق است . ]

بیت 2124

ز آنکه خود ممدوح ، جز یک بیش نیست

کیش ها زین روی ، جز یک کیش نیست

زیرا ممدوحِ حقیقی ، بیش از یک ممدوح نیست و سایرِ ممدوحان ، مظهری از مظاهرِ ممدوحِ حقیقی بشمار می روند . به همین دلیل است وحدتِ ادیان وجود دارد . [ در آیاتِ قرآنِ کریم نیز به وحدتِ ادیان تصریح شده است از جمله در آیه 13 سورۀ شوری « خداوند ، برای شما از دین همان را برنهاده که به نوح سفارش کرده بود و آنچه بر تو وحی فرستادیم . همان چیزی بود که بدان ، ابراهیم و موسی و عیسی را سفارش کردیم و آن اینکه : دین را برپای دارید و در آن پراکنده نشوید . خداوند هر که را خواهد برگزیند و کسی را که به سوی او بازگردد هدایت کند » و نیز در آیه 78 سورۀ حج و … ]

بیت 2125

دان که هر مدحی به نورِ خود رود

بر صُوَر ، وَ اشخاص عاریت بُوَد

بدان که هر ستایشی به دریای نورِ حضرتِ حق می پیوندد و به خداوند تعلق می گیرد . و اگر هم بر صورت های محسوس و اشخاص تعلق گیرد جنبۀ عاریتی و مجازی دارد نه حقیقی .

بیت 2126

مدح ها جز مُستَحق را کی کنند ؟

لیک بر پنداشت گمره می شوند

آیا امکان دارد که از نااهلان ، ستایش حقیقی به عمل آید ؟ البته که نه . امّا آدمیانِ غافل ، بر اثرِ غلبۀ وَهم و خیال دچارِ اشتباه و گمراهی می شوند . [ خِردمندان و صاحبدلان ، چون خدا را مستجمعِ جمیعِ کمالات می شناسند ، همۀ ستایش ها را متعلق به او می دانند زیرا هر مخلوقی که کمالی دارد از اوست . امّا نابِخردان ، کمالاتِ موجودات را بِالاصاله می پندارند . مولانا می گوید : هر کمالی که در موجودات دیده می شود ناشی از کمالِ الهی است از اینرو هر ستایشی که از کمالِ موجودی شود ، آن ستایش در حقیقت به کمالِ الهی تعلق دارد . ]

بیت 2127

همچو نوری تافته بر حایطی حایط ، آن انوار را چون رابطی

آن نورِ الهی که بر صورت ها و مظاهر تابیده ، در مَثَل مانند نوری است که بر دیوار پرتو می افکند و آن دیوار ، در حکمِ واسطه ای است که نور را منعکس می کند ( شرح ابیات 711 و 712 دفتر دوم ) [ حایط = دیوار ، جمع آن حیطان است / انوارِ حق که در موجودات تابیدن گرفته همانندِ نوری است که بر دیوار می تابد . دیوار نیز به منزلۀ موجودات و ممکنات است . ]

بیت 2128

لاجَرَم چون سایه سویِ اصل راند

ضالّ مَه گم کرد و ، ز اِستایش بماند

ناگزیر چون سایه ، یعنی پرتوی که روی دیوار افتاده به اصلِ خود باز می گردد ، شخصی که از موجودیّت ماه خبر ندارد و آن را اصلاََ نیافته است از ستایشِ روشنی دیواری که بر اثرِ تابش نورِ ماه روشن شده دست می کشد . [ زیرا این پرتو موقتاََ تابیده و چند ساعت بعد بر اثرِ احتجاب ماه ، آن پرتو نیز به اصلِ ماه بازمی گردد و دیوار ، تاریک می ماند و آن ستایشگر نادان بالاجبار دست از ستایش دیوار می کشد ( المنهج القوی ، ج 3 ، ص 292 ) ]

بیت 2129

یا ز چاهی عکسِ ماهی وانمود سر به چَه در کرد و آن را می ستود

مثال دیگر ، عکسِ ماه ، درون چاهی می افتد . شخصِ نادان که عکس و منبعِ آن عکس را ندیده ، آن عکس را حقیقتِ ماه تصوّر می کند و به ستایش آن می پردازد . [ در سه بیت اخیر ، مسئلۀ مظهریّتِ خلق نسبت به حق با مثالِ دیوار و پرتوِ منعکس در آن و ماه و عکس آن تبین شده است .

منظور ابیات اخیر : وجودِ حقیقی از طریقِ موجوداتِ مجازی و ممکنات ، تجلّی می کند . شخصِ ظاهربین ، مظاهر حق را می بیند امّا خودِ حق را نمی یابد و در نتیجه دچارِ گمراهی می شود . او هر آن ستایشی که از کمالاتِ موجودات می کند . در واقع ستایش از حق می کند هر چند که او را نمی شناسد ، زیرا که حق تعالی سرچشمه و منشأ همۀ خیرات و کمالات است . ]

بیت 2130

در حقیقت مادحِ ماه است او

گر چه جهلِ او به عکسش کرد رُو

امّا او در واقع ، ماه را ستوده است . هر چند که به سبب نادانی ، به عکسِ ماه توجه کرده است . [ یعنی در حقیقت ، ستایش از عکسِ ماه ، ستایش از خودِ ماه است زیرا که مظهر (موجودات) نشان دهنده ظاهر (حق) است . هر چند که او از مظهریّتِ عکسِ ماه ، غافل است . خوارزمی گوید : وقتی که مدح ، مترتّب بر کمال است و کمال غیرِ او نیست و اگر غیرِ او را کمال اعتبار کرده شود هم فایض از اوست . پس هر که را مدح کنند در حقیقت ، مدحِ او باشد . از آنکه تعددِ مظاهر کمال ، کمال را متعدد نگرداند ( جواهرالاسرار ، دفتر سوم ، ص 575 ) ]

بیت 2131

مدحِ او ، مَه راست ، نی آن عکس را

کفر شد آن ، چون غلط شد ماجرا

او در واقع ، ماه را ستوده است نه عکسِ ماه را ، امّا اگر مدح و ستایش از چیزی با صرفِ نظر از حضرت حق صورت گیرد به کفر می انجامد . یعنی هر گاه اگر کسی کمالِ مخلوق را بالذّات بداند و نه قائم به ذاتِ حق تعالی ، این امر کفر است . زیرا جمیعِ کمالات از حق افاضه می شود .

بیت 2132

کز شقاوت گشت گُمرَه آن دلیر

مَه به بالا بود و او پنداشت زیر

آن کسی که از عشقِ صوری و شهوت نفسانی ، گستاخ و شوخ چشم شده به سببِ شقاوتِ روحی به بیراهه رفته است . زیرا ماه در آسمان است و او ( کسی که عکس ماه را بر روی زمین دیده ) می پندارد که آن عکس ، خودِ ماه است . ( شرح بیت 3457 دفتر اوّل )

بیت 2133

زین بُتان ، خلقان پریشان می شوند

شهوتِ رانده پشیمان می شوند

مردم به خاطرِ زیبارویان ، غالباََ دچارِ پریشانی روانی می شوند و سرانجام پس از شهوت رانی به ندامت گرفتار می آیند . [ منظور از «بُتان» معشوقان و دلبران است نه بت ها (اَصنام) ( شرح ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 137 ) ]

بیت 2134

ز آنکه شهوت با خیالی رانده است

وز حقیقت دُورتر وامانده است

زیرا او در واقع با خیالی شهوت رانده و از حقیقت دور افتاده است .

بیت 2135

با خیالی میلِ تو ، چون پَر بُوَد

تا بدان پَر بر حقیقت بَر شود

عشقِ مجازی تو نیز بر اثرِ یک خیالِ درست همانند پَر و بالی می شود و می تواند به اوجِ حقیقت پرواز کند . [ عشقِ مجازی نیز می تواند به عشقِ حقیقی مبدّل شود . چنانکه مولانا در بیت 111 دفتر اوّل می فرماید :

عاشقی گر زین سَر و گر زان سَر است

عاقبت ما را بدان سَر رهبر است ]

بیت 2136

چون براندی شهوتی ، پرَّت بریخت

لنگ گشتیّ و ، آن خیال از تو گریخت

چون به دنبالِ شهوترانی باشی ، پَر و بالِ روحت فرو می ریزد و در نتیجه درمانده و لَنگ می شوی و نمی توانی به سویِ کمالات پرواز کنی و آن خیال نیز از تو می گریزد . ( شرح ابیات 414 تا 416 دفتراوّل )

بیت 2137

پَر نگه دار و ، چنین شهوت مَران

تا پَرِ میلت بَرَد سویِ جِنان

اینقدر به دنبالِ امیالِ شهوانی مباش و پَر و بالِ عروجِ آسمانی ات را حفظ کن تا پَر و بالِ شوقت تو را به سوی باغ های بهشت ببرد .

بیت 2138

خلق پندارند عشرت می کنند

بَر خیالی پَرِ خود بر می کنند

اکثر مردم خیال می کنند که با شهوترانی ، واقعاََ دارند خوشی ها می کنند در حالی که با خیالی بی اساس ، پرهای عروجِ آسمانی خود را از جا می کنند .

بیت 2139

وامدارِ شرحِ این نکته شدم

مُهلتم ده ، مُغسِرم ز آن تن زدم

بر من واجب آمد که این مطلب را یکبارِ دیگر در جای مناسب ، شرح دهم . به من مهلت بده که فعلاََ دچارِ مضیقه هستم و از شرح آن خودداری می کنم . [ مُغسِر = تنگدست و فقیر / تن زدن = خاموش شدن ، امتناع کردن ]

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر اول – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

تازه‌های نرم‌افزار گنجور