شمارهٔ ۱۷ - مدح سلطان قزل ارسلان سلجوقی (مظفرالدوله و الدین بن شمس الدین ایلد کز)
آنرا که چار گوشه عزلت میسر است
گو نوبه پنج کن، که شه هفت کشور است
دل چون زبان طمع بریدی کباب دهر
از دل بُبر، که پهلوی ایام لاغر است
بگذر ز چرخ طبع که بستان سرای انس
برتر ز طاق و طارم این سبز منظر است
گر بوی کام هست نه بر هفت مدخنه است
ور عقد انس هست نه بر چار گوهر است
طبطاب زین فلک سر تو کی برآورد
چون نیک و بد نگاه کنی، کوی بی سر است
چون کاهلان به سبزه ی گردون فرو میای
کاین سایه دار، اگرچه شکوفه است بی براست
دانی بر این بخور مزور که خوش بود
هر سر که بیدماغ تر از کوی مجمر است
گویند ابر، منت دریا برد بخود
هم هرزه نیست، ورنه چرا دامنش تر است
گاوی نشان دهند، بر این قلزم نکون
لیکن نه پرچم است مراو را نه عنبر است
بر خرج دهر، کیسه چه دوزی که هر درست
بر هفت خانه صره کیتی مدور است
کام طمع به عالم صورت چه خوش کنی
کاین نقش شکر است، نه معنی شکر است
از آسمان مشام تفرز فراز گیر
کاین سبز برگه آبخور شیر ابحر است
بر شط حادثات برون آی زین لباس
کاول برهنگی است، که شرط شناور است
از اشک خواه سیم، که نقدی است پر عیار
وز چهره جوی زر که طلای معیر است
خلقان به رنگریز طبیعت مده از آنک
هر دست رنگرز ز نخستین سیه تر است
بر چین دکان جسم، که در دار ملک روح
به زین عمل که هست، نه بر تو مقرر است
جبریل میزبان مسیح است، بر فلک
در خورد هم طویلکی زر، سم خر است
دود چراغ خورد هر آن کز برای او
خورشید رای صبح، بر اطراف خاور است
زورق ز آب دیده کن و در نشین از آنک
دریای آتشین تو دشوار معبر است
فصّاد روزگار بزهر آب داده نیش
تو شادمان و غرّه که کویش معنبر است
رخ پر سرشک کن چو فلک وقت شام از آنک
بر هجر روز، اشک شفق نیز احمر است
در قرص مهر و گرده مه بنگر و بدانک
بی این همه صداع دو نانی میسر است
در عهد ما که ما در راحت عقیم ماند
شادی ز خلق، روی نهفته چو دختر است
زاغ سپید گشت امانت به پایه ی
طغرای مه چو نامه هد هد مزور است
از سالکان صادق پروانه ماند و بس
کاو در طواف کعبه همت مجاور است
گفت آفت سراست و خموشی خلاص آن
در اختیار زین دو یکی تن، مخیر است
پر کار چرخ گوژ شد از دور بی شمار
کس نیست کاوزر است ولی همچو مسطراست
از سرو تا بسوسن آزاد کس نماند
الا، دلی که بنده شاه مظفر است
دریای بزم و رزم که از جود و حزم او
دایم صدف گهر ده و ماهی زره در است
چون پشت بر سریر کند، روی دولت است
چون روی در مصاف نهد، پشت لشگر است
معمار عدل او بحذاقت مهندس است
عطار خلق او به عبارت شکر گر است
آن ابر ازرق است، حسامش که در مصاف
هر قطره که ی رشح کند بحر اخضر است
درشان آن درخت چگوید خرد کز او
فرخنده میوه ی چو قزل ارسلان بر است
تنزیل صادق است مرا، در ثنای شاه
لیکن برای مصلحتی نا مفسر است
بانک خروس حربه دیو است از آن کجا
تفسیر او شهادت الله اکبر است
هرکس ز بحر فکر برآرد دُرّی ولیک
دُر دانه های خاطرم از بحر دیگر است
ننهاده اند در پر جغد و غراب و زاغ
آن چابکی که در پر باز سبک پر است
بر لشگر ریاحین، گل راست سلطنت
کوری کو کنار که حمال افسر است
پشه چو پیل را بفسون بر زمین زند
لیکن نه مرد پنجه بازوی صر صر است
نسبت همی کنند بمن بنده طاعنان
جرمی که در مقابل عفوش محقر است
یعنی، که آن قصیده غرا به حسب حال
مردود طبع پاک شه نیک محضر است
زان دم فشانده بر سرم آتش چو شعله هاست
زانک فتاده بر جگرم خون چو ساغر است
بیجان بماند چون رسن از غصه و سرم
بر زانوی دریغ نهاده چو چنبر است
بدگوی، گو، بیا و بگو، تا چه گفته ام
باری کنون من ایدرم و خسروایدر است
زین پیشتر چه رفت، که با شمع آفتاب
کردن شکایت از شب محنت نه درخور است
خضری که میر آب محیط است نیست داد
کاو را از آن عمل دهنی خشک کیفر است
رخشی که پیک باد فرو ماند آن گهی
پالان عود قسمت هر دیزه استر است
عذرا، در آرزوی دو کز مقنعه در است
فرق سگان وامق او غرق زیور است
تنها مرا بر این سخن ارکفر لازم است
بنگر چه واجب است، بر آنکس که کافر است
ورنه بدان خدای که مبنای صنع او
معمار سقف سرمه وش و فرش اغبر است
از هیچ، لعبتی بطرازد که هیأتست
بر آب صورتی، بنگارد که پیکر است
این چرخ سرکش از در او خاص مفردی است
کز کهگشان حمایل سیمینش در بر است
گل مهره ی ز جوهر آبی کند درست
گلکونه ئی به چهره خاکی دهد زر است
عدلش میانجی است در این دو سرای صنع
سرباز تر بگویم، میزان داور است
از بارگاه عزت او، چرخ گوژ پشت
هم حلقه در است و چو حلقه بدر بر است
شاها، بذات تو که ز بعد وفات جسم
امروز در ضریح مقدس پیمبر است
یک پایگاه حضرت او اسم اعظم است
یک جرعه خوار صفوت او جسم ازهر است
ایمان بدان دو میوه ی شاخ پیمبری
کز، وی مراد عنصر شبّیر و شبّر است
سوگند میخورم، به رکاب مبارکت
کاندر فضای معرکه با فتح همبر است
سوگند میخورم، به جمال منوّرت
کانجا که بزم چرخ بود ماه انور است
سوگند میخورم، بسنان زره درت
کز تاب حمله در کف تنّین محور است
سوگند میخورم، به خدنگ جگر خورت
کابی است از صفا که در او عکس آذر است
سوگند میخورم، به حسام سر افکنت
کاندر فضا خیال قضای مقدر است
کاندیشه خلاف رضای تو، بنده را
بر تخته مخیله هم، نا مصور است
ور، کم کنم ولای تو شاه فرشته خلق
پس همچو نقش دیو تنم منبع شر است
در عهد دولت تو که طول بقاش را
منزلگه تباهی از آنسوی محشر است
گه، چوب آستان توام ناز بالش است
گه خاک بارگاه توام نرم بستر است
با دم زبان به خنجر روشن دل تو قطع
گر؛ نه در این زبانم با دل برابر است
تو همچنان مکن که چو بیند مرا حسود
گوید به طنز، حال فلان از چه ابتر است
گر من خریده کرم این برادرم
او هم، گزیده نظر آن برادر است
صد قصه و قصیده و پیغام و ماجرا
در بطن این دو بیت که گفتم مضمر است
تا پاسبان معتمد ملک خاتم است
تا، راز دار مؤتمن فکر دفتر است
آن روزنامه باد، ضمیر تو کاندر او
اسرار هفت خاتم گردنده چنبر است
عمرت دراز باد که دهر عطیه بخش
از هر عطیتی که دهد، عمر، بهتر است



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی موضوعاتی چون تنهایی، رویدادهای زندگی و اثرات آنها بر انسان میپردازد. شاعر به کنجکاوی و مشاهده میپردازد و معتقد است که لذتهای واقعی در دوری از بزم و ظواهر دنیوی است. او به مشکلات و سختیهای زندگی، دلزدگی و تلاش برای رسیدن به معنا و حقیقت اشاره دارد و میگوید که در جهانی پر از ناپایداری، آدمی باید بر عواطف و تمایلات خود غلبه کند. در نهایت، شاعر به تقدس و جایگاه بالای شاه اشاره میکند و او را به عنوان نماد خیر و عدالت میستاید. شعر به عمیقترین جنبههای انسانی، طمع، عشق و حقیقت و تأثیر آنها بر زندگی مینگرد.
هوش مصنوعی: کسی که گوشهٔ خلوت و عزلت برایش فراهم است، بگو مانند پادشاهان پنج نوبت طبل بزند، زیرا او در حقیقت پادشاه هفت اقلیم است.
هوش مصنوعی: حالا که زبان طمع را بریدهای، دل را هم از خوراک دنیا ببُر، زیرا پهلوی روزگار لاغر است و چیزی برای سیر کردن ندارد.
هوش مصنوعی: از فلکِ طبیعت و جهان مادی بگذر، زیرا سرای انس و آرامش حقیقی برتر از طاق و ایوان این آسمان سبز است.
هوش مصنوعی: اگر بوی کامیابی هست، در این هفت آسمانِ چون عودسوز نیست، و اگر پیوند انس هست، بر چهار عنصر بنا نشده است.
هوش مصنوعی: چوگان این فلک کی سرِ تو را بالا میبرد؟ اگر به نیک و بد آن درست بنگری، چون گویی بیسر است که فقط زده میشود و به جایی نمیرسد.
هوش مصنوعی: مانند تنبلان در سبزهزار آسمان فرو میا و دل مبند، زیرا این درخت سایهدار اگرچه شکوفه (ستارگان) دارد، میوهای ندارد.
هوش مصنوعی: بدان که در برابر این بخور دروغین دنیا، آن سری خوش است که از گوی عودسوز هم بیشامهتر باشد و فریب بوی آن را نخورد.
هوش مصنوعی: میگویند ابر منّت دریا را بر دوش میکشد؛ این سخن بیهوده نیست، وگرنه چرا دامنش خیس است؟ یعنی منّتپذیری مایهٔ شرمساری است.
هوش مصنوعی: در این دریای واژگونِ آسمان، گاوی (برج ثور) را نشان میدهند، اما نه دمی چون پرچم دارد و نه عنبری؛ یعنی آسمان سودی ندارد.
هوش مصنوعی: برای خرج روزگار کیسه مدوز و مال گرد میاور، زیرا هر سکهای در کیسهٔ هفتخانهٔ گیتی میگردد و پایدار نمیماند.
هوش مصنوعی: چرا کام طمع را با جهان ظاهر شیرین میکنی؟ این نقش و صورت شکر است، نه حقیقت و معنای شکر.
هوش مصنوعی: از آسمان بینی خود را بالا بگیر و از آن دوری کن، زیرا این سبزهزار آبشخور شیرِ بدبوی (برج اسد) است.
هوش مصنوعی: در رودِ حوادث از این جامهٔ تن بیرون بیا، زیرا نخستین شرط شناگری برهنگی است.
هوش مصنوعی: نقره را از اشک بخواه که سکهای تمامعیار است، و زر را از چهرهٔ زرد بجوی که طلای سنجیده است؛ یعنی ثروت عارف گریه و زردرویی است.
هوش مصنوعی: جامهٔ کهنهٔ وجودت را به رنگرزِ طبیعت مسپار، زیرا هر بار رنگ کردنِ او سیاهتر از بار پیش است.
هوش مصنوعی: دکان جسم را برچین، زیرا در سرزمین روح کاری بهتر از این کار که اکنون داری برای تو مقرر شده است.
هوش مصنوعی: جبرئیل در آسمان میزبان مسیح است و خرِ او در زمین میماند؛ نعل و زیور زر شایستهٔ سُم خر است. یعنی تن را بگذار و جان را بالا ببر.
هوش مصنوعی: حتی کسی که خورشیدِ صبح به خاطر او در افق خاور میدرخشد، دود چراغ خورده و رنج کشیده است.
هوش مصنوعی: از اشک چشم قایقی بساز و در آن بنشین، زیرا دریای آتشین تو به دشواری گذشتنی است.
هوش مصنوعی: رگزنِ روزگار نیشتر خود را به زهر آب داده است و تو شاد و فریفتهای که گوی او بوی عنبر میدهد.
هوش مصنوعی: مانند آسمان در شامگاه چهرهات را پر از اشک کن، زیرا شفق نیز در جدایی از روز اشک سرخ میریزد.
هوش مصنوعی: به قرص خورشید و گردهٔ ماه بنگر و بدان که بی این همه دردسر، دو نان روزی تو فراهم است.
هوش مصنوعی: در روزگار ما که مادرِ آسایش نازا مانده، شادی مانند دختری پردهنشین روی از مردم پنهان کرده است.
هوش مصنوعی: امانتداری مانند کلاغ سفید نایاب شده است، تا جایی که حتی طغرای ماه مانند نامهٔ هدهد ساختگی و دروغین است.
هوش مصنوعی: از سالکان راستین تنها پروانه مانده است که در طواف کعبهٔ همت (شمع) مقیم و ملازم است.
هوش مصنوعی: سخن گفتن بلای جان و سر آدمی است و خاموشی راه رهایی از آن است. هر کس آزاد است که از این دو یکی را برگزیند.
هوش مصنوعی: پرگار آسمان از گردشهای بیشمار خمیده و کج شده است. در این روزگار کسی نمانده که مانند خطکش راست و درست باشد.
هوش مصنوعی: از سرو تا سوسن، که هر دو به آزادگی شهرهاند، هیچکس آزاد نمانده است، مگر دلی که بندهٔ شاه مظفر باشد. یعنی آزادگی راستین در بندگی اوست.
هوش مصنوعی: ممدوح دریای بزم و رزم است. از بخشش او صدف همیشه مروارید میدهد و از دوراندیشیاش ماهی همیشه زره (فلس) بر تن دارد.
هوش مصنوعی: هنگامی که بر تخت تکیه میزند، چهرهٔ اقبال و دولت است و هنگامی که رو به میدان جنگ میآورد، پشتیبان سپاه است.
هوش مصنوعی: عدل او مانند معماری چیرهدست و مهندسی ماهر است و خوی خوش او مانند عطاری است که سخنش شیرین چون شکر است.
هوش مصنوعی: شمشیر او در میدان جنگ مانند ابری کبود است که از هر قطرهای که میچکاند دریایی پدید میآید.
هوش مصنوعی: خرد در وصف آن درخت، یعنی تبار شاه، چه میتواند بگوید که میوهای فرخنده چون قزل ارسلان به بار آورده است.
هوش مصنوعی: ستایشی که من دربارهٔ شاه دارم مانند وحی، راست و درست است، اما به مصلحتی آن را شرح نمیدهم و ناگفته میگذارم.
هوش مصنوعی: بانگ خروس سلاحی بر ضد دیو است، زیرا معنای آن گواهی «الله اکبر» است. یعنی سخن بهظاهر ساده نیز معنایی بلند در خود دارد.
هوش مصنوعی: هر شاعری از دریای اندیشه مرواریدی بیرون میآورد، اما مرواریدهای ذهن من از دریای دیگری است.
هوش مصنوعی: آن چابکی که در بال باز سبکپرواز هست، در بال جغد و کلاغ و زاغ نیست. یعنی شاعران دیگر به پای من نمیرسند.
هوش مصنوعی: در میان سپاه گلها و گیاهان خوشبو، فرمانروایی از آنِ گل سرخ است، به کوری چشم خشخاش که تاجی بر سر دارد ولی تنها باربر آن است.
هوش مصنوعی: پشه با نیرنگ میتواند فیل را از پا درآورد، اما حریف بازوی تندباد نیست. یعنی بدخواهان شاید به دیگری آسیب بزنند، ولی از عهدهٔ نیرومندتر برنمیآیند.
هوش مصنوعی: عیبجویان گناهی را به من، بندهٔ شاه، نسبت میدهند که در برابر بخشش او بسیار ناچیز است.
هوش مصنوعی: یعنی میگویند آن قصیدهٔ درخشانی که در شرح حال خود سروده بودم، مورد پسند طبع پاک شاه نیکسیرت قرار نگرفته و رد شده است.
هوش مصنوعی: از آن لحظه آتش اندوه مانند شعله بر سرم ریخته است و جگرم مانند ساغر پر از خون شده است.
هوش مصنوعی: از غصه مانند ریسمان بیجان ماندهام و سرم را از حسرت، خمیده مانند حلقه، بر زانو نهادهام.
هوش مصنوعی: به بدگو بگو بیاید و بگوید که من چه گفتهام؛ اکنون من اینجا هستم و شاه هم اینجاست.
هوش مصنوعی: از آنچه پیش از این بر من گذشت چیزی نمیگویم، زیرا شکایت از شب سختی نزد شاهی که مانند خورشید است شایسته نیست.
هوش مصنوعی: روا نیست که خضر، که فرمانروای آب دریاهاست، کیفر کارش تشنگی و دهان خشک باشد. یعنی سزاوار نیست که شایستهای چون من محروم بماند.
هوش مصنوعی: اسبی چون رخش که پیک باد از او عقب میماند بیبهره است، و آنگاه پالان گرانبهای عودین نصیب هر استر سیاهی میشود. گلایه از اینکه ناشایستگان بر شایستگان برتری یافتهاند.
هوش مصنوعی: عذرا در آرزوی دو گز روسری مانده است، در حالی که سر سگان کوی وامق، عاشق او، غرق زیور است. باز هم شکایت از واژگونی روزگار.
هوش مصنوعی: اگر تنها به خاطر این سخن مرا کافر بشمارند، پس بنگر که بر کسی که بهراستی کافر است چه سزایی واجب است.
هوش مصنوعی: وگرنه سوگند به آن خدایی که بنیاد آفرینش او سازندهٔ سقف سرمهرنگ آسمان و فرش خاکآلود زمین است.
هوش مصنوعی: خدایی که از هیچ، پیکری زیبا با شکل و اندام میسازد و بر آب نقشی میکشد که به صورت جسمی کامل درمیآید؛ اشاره به آفرینش انسان از نطفه.
هوش مصنوعی: این آسمان سرکش بر درگاه او نگهبانی خاص است که کهکشان را چون حمایل نقرهای بر دوش دارد.
هوش مصنوعی: او از گوهر آب، گوی گلین زمین را درست میکند و بر چهرهٔ خاک سرخابی زرین مینهد؛ یعنی زمین را آفریده و با نور و گل و گیاه آراسته است.
هوش مصنوعی: دادگری او میانجی این دو جهانِ آفریده است؛ آشکارتر بگویم، ترازوی داوری است.
هوش مصنوعی: آسمان خمیدهپشت در برابر درگاه عزت او هم حلقهٔ در است و هم مانند حلقه بر در مانده و بیرون ایستاده است.
هوش مصنوعی: ای شاه، سوگند به ذات آن کسی که پس از مرگ جسمانی امروز در آرامگاه مقدس پیامبر آرمیده است؛ یعنی سوگند به خود پیامبر.
هوش مصنوعی: یک پلهٔ درگاه او بهاندازهٔ اسم اعظم است و جسم درخشان آسمانی تنها جرعهنوش پاکی اوست.
هوش مصنوعی: و سوگند به ایمان به آن دو میوهٔ شاخسار پیامبری که مقصود از آن، حسن و حسیناند.
هوش مصنوعی: سوگند میخورم به رکاب فرخندهٔ تو که در میدان جنگ همراه پیروزی است.
هوش مصنوعی: سوگند میخورم به چهرهٔ روشن تو که در بزم، مانند ماه تابان در آسمان است.
هوش مصنوعی: سوگند میخورم به سرنیزهٔ زرهشکاف تو که از شدت حمله در دستت مانند اژدهایی پیچان و چرخان است.
هوش مصنوعی: سوگند میخورم به تیر جگرشکاف تو که از درخشندگی چون آبی زلال است که تصویر آتش در آن افتاده است.
هوش مصنوعی: سوگند میخورم به شمشیر سرافکن تو که در هوا گویی نقش قضای مقدر الهی است.
هوش مصنوعی: که اندیشهٔ مخالفت با خشنودی تو حتی بر صفحهٔ خیال من، که بندهٔ توام، نقش نبسته است.
هوش مصنوعی: و اگر از دوستی و وفاداری تو، ای شاه فرشتهخوی، چیزی بکاهم، پس تن من چون نقش دیو سرچشمهٔ بدی باشد.
هوش مصنوعی: در روزگار دولت تو که پایداری درازش چنان است که جای نابودیاش آن سوی قیامت است، یعنی جاودانه است.
هوش مصنوعی: گاهی چوب آستانهٔ تو بالش ناز من است و گاهی خاک درگاهت بستر نرم من؛ یعنی همواره ملازم درگاه توام.
هوش مصنوعی: اگر در این سخن زبانم با دلم یکی نباشد، زبانم همراه نفسم با خنجر رای روشن تو بریده شود.
هوش مصنوعی: تو چنان رفتار مکن که حسود چون مرا ببیند به ریشخند بگوید فلانی چرا چنین پریشان و بیسرانجام شده است.
هوش مصنوعی: اگر من خریدهٔ بخشش این برادر هستم، آن دیگری نیز برگزیدهٔ لطف آن برادر است؛ ظاهراً اشاره به خدمت شاعر به ممدوح و برادر او و رقابت با شاعری دیگر.
هوش مصنوعی: صدها داستان و قصیده و پیام و ماجرا در دل همین دو بیتی که گفتم نهفته است.
هوش مصنوعی: تا زمانی که انگشتری مُهر نگهبان مورد اعتماد حکومت است و دفتر رازدار امین اندیشه است،
هوش مصنوعی: ضمیر تو آن دفتر روزانهای باشد که رازهای هفت آسمان چرخان در آن ثبت است.
هوش مصنوعی: عمرت دراز باد، زیرا از میان همهٔ بخششهایی که روزگارِ بخشنده میدهد، عمر بهترین است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
فریاد من همیشه از این ایر کافر است
ایر است و با عذاب است و سنگر است
وصفش ترا بگویم اگر خورده نیستی
ور خورده ای صفات وی از منت باور است
شمشاد قد و لاله رخ و یاسمین بر است
با سرو و گل به قامت و عارض برابر است
دایم غلام و چاکر یاقوت و شکرم
کو را لب و حدیث ز یاقوت و شکر است
گفتم ز خط و زلف تو بر جان من بلاست
[...]
بر فرق ملک رای رفیع تو افسر است
در دست دین زبان فصیح تو خنجر است
پیش از بهشت و دوزخ رد و قبول تو
حالی لطافت سخنت آب کوثر است
تا بر تو معالج بیمار آز شد
[...]
ای دل به عشق بَرِ تو ، که عشقت چه درخور است
در سر شدی ندانمت ای دل چه در سر است
درد کهنت بود برآورد روزگار
این دردِ تازهروی نگوئی چه نوبر است
شهری غریب دشمن و یاری غریب حسن
[...]
جان را ز عارض و لب او شیر و شکر است
دل را ز طره و رخ او مشک و عنبر است
هم دل در آن وصال چو با عنبر است مشک
هم جان در آن فراق چو با شیر شکر است
آشوب عقلم آن شبه عاج مفرشست
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.