باب هشتم در بیان معاد و بیان حشر و حقیقت فنا و بقا
حقیقت- چون محقق گشت که مبداء عبارت است از ظهور هستی در نیستی، معاد عبارت بود از ظهور نیستی در هستی، چه مبدأ و معاد متقابلانند: کما بدانا اول خلق نعیده.
حقیقت- ظهور هستی در نیستی اظهار و ایجاد خلق است و ظهور نیستی در هستی اخفاء، و اعدام و موت، مبداء چون ظهور هستی بود در نیستی: الست بربکم قالوا بلی. معاد ظهور هستی باشد در حقیقت خودش: لمن الملک الیوم للّه الواحد القهار.
حقیقت- ظهور هستی در نیستی اقتضای فنای مظهر کند به حکم ظاهریت که ذاتی است مر هستی را و این دو حال به نشأتین مخصوص است: و ما هذه الحیات الدنیا الا لهو و لعب و ان الدار الاخرة لهی الحیوان.
حقیقت- نیست از روی نیستی هست نگردد، و هست از روی هستی نیست نشود، که قلب حقایق لازم آید، و فنا و بقا هر دو امر اعتباریاند که از تجدد تعینات متباینه و متوافقه نموده میشود و وجه نیستی دایما فانی است و وجه هستی دایما باقی: کل شیئی هالک الا وجهه.
حقیقت- بقا اسم وجود است در رتبۀ مظاهر، لیکن حقیقی لازم ذات وجود بود ومجازی به حسب امتداد مظاهر متوافقه، و باز فنا اسم ارتفاع تعین است مخصوص و این لازم ذات تعین بود: ما عندکم ینفد و ما عنداللّه باق.
تمثیل- تعین انائی جزئی مثلا به انکسار مرتفع شود وبر او اطلاق فنا و عدم نکنند با آنکه سفال را باقی خوانندو علی هذا چون سفال خاک و خاکستر شود، پس بقای اسم همان وجود است که با تعین انایی بود که در سفال اطلاق میکنند، و اگر نه سفال را حادث گفتندی نه باقی: فلا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل اللّه اموات بل احیاء.
حقیقت- ظهور وجود تجلیات وجه باقی چون در مظاهر متوافقه بود اسم بقا که لازم وجود ظاهر است در آن مظهر ظهور کند، چه ملایمت و توافق در طور خویش یعنی درعالم کثرت مظهر عالم وحدت وحسن وجه باقیاند و باز چون ظهور آن در مظاهر غیرمتوافقه بود فنا که عدم مظهر است ظاهر گردد. چه عدم توافق و مخالفت عدمی در این طور مظهر کثرت و قبح وجه فانی عدم ممکن است: کل من علیها فان، و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام.
رمز- مدرک از وجه ظاهر حس در این نشأه دنیا است و مدرک از وجه باطن عقل در این نشأه آخرت است و در نشأه دیگر قضیه منعکس بود و خط وهمی میان ظهورو بطون برزخ حدوث است و تتمه این حقیقت در اسم ظاهر و باطن گفته شد: و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون.
نکتة- مسافت میان دنیا و آخرت از مقوله کیف است: من مات فقد قامت قیامته، و کمیت تابع آن: بعثت انا و الساعة کهاتین، یوم کانهم یرونه بعیداونراه قریبا.
حقیقت- گفته شد که تعین در هر طرفة العین منتفی و متجدد میگردد و انتفای جزو مستلزم انتفای کل است و وجود حق تعالی فیاض مطلق است و واهب الصور بی علت و آلت و ماده و مدت. پس عالم در هر طرفةالعین معدوم میگردد و عالم دیگر موجود میشود: انما توعدون لصادق و ان الدین لواقع.
حقیقت- چون غیروجود حق تعالی جز عدم نیست به ضرورت رتبت تعینات را به جملگی که مسما است به این عالم نهایتی و انقراضی بود،و تعینات متوافقه مجازی را انقضائی باشد که آن مسما است به: طامۀ کبری و نشأه اخری. لیکن محجوب مکان و زمان را نظر به فنای چیزی که عمر آن دهور بود نرسد، آن چنانکه گفته شد، مگر وقتی که طی زمان و مکان کرده شود: کلا سیعلمون ثم کلا سیعلمون.
قاعدة- از بحثهای رفته روشن شد که قیامت کبری را سه مثال است: اول آنکه در هر طرفةالعین به نسبت با هر شخص و به نسبت با جمیع عالم واقع میشود. دوم آنکه مخصوص است به عارف بعد از مرگ اختیاری به حسب ترقی و تجدد احوال و سرعت سریان و کشف اسرار. سیم مشترک است میان اشخاص انسانی و مخصوص بدین نوع بعد از موت طبیعی. اما طامةالکبری به نسبت با مجموع اشخاص و انواع و اجناس بود که زمان را به کلی طی کنند که: وما امرالساعة الا کلمح البصر اوهواقرب. و مکان را هم چنان طی کنند که: یوم تبدل الارض غیرالارض و اذا السماء انشقت و اذا الشمس کورت و اذا السماء انفطرت الآیات.
حقیقت- چنانکه قوت طینت مبداء در معاش پیدا میگردد و تعینات از اوضاع و هیأت بروفق ظهور این نشأه عارض او میشود چنانکه از قوت عناصر و امتزاج ایشان انواع و اصناف متولد میگردد، و متخیله که تصویر معانی میکند بخصوص در خواب، و ملایک و جن که به اشکال مختلفه متشکل میشود، هم چنان قوت باطنیت معاش نفسی و بدنی در معاد به فعل آید و ظاهر گردد، و مناسب آن نشأه مصور و مجسم شود، بر وفق آن قوت از علم و عمل، و خلق که نتیجه آن بود و صور و هیأت و اسمای آن در نصوص وارد است چون حور و قصور و طوبی و رضوان و انهار و اثمار و باز اضداد آن از مار و کژدم و آتش و مالک، و وجه مناسبت هر یکی از اجزاء با عملی که مترتب است بر آن بر صاحب بصیرت پوشیده نماند: انما اعمالکم یرد علیکم، فکشفنا عنک غطاءک فبصرک الیوم حدید.
حقیقت- طول اعمار وخلود اشخاص به حسب توافق مظاهر تعینات و کثرت آن بود، مثلا عمر زمان که اجزای آن یعنی آنات در غایت توافق است دراز عمرتر از افلاک است، و همچنان افلاک که بسیطاند ازعناصر دیرینهتراند و عناصر از موالید و جواهر فی الجمله از اعراض، و چون آخرت و آخرتیان در غایت اعتدال و توافقاند تا تشابه در آن واقع میشود، لاجرم دایم الوجود و مخلد باشند: و اتوابه متشابها و لهم فیها ازواج مطهرة و هم فیها خالدون.
تذکرة- تشابه در احوال معاد سابقان که به مقام اتحاد رسیدهاند و به بقای حقیقی موصوف گشته و صورت تضاد و اختلاف تعینات به کلیت از ایشان مرتفع شده زیادت از ابرار بود که اصحاب یمیناند، چنانکه فرمود: متکئین علیها متقابلین، و دراتفاق واختلاف احوال طوایف سه گانه از سابقان و اصحاب یمین و اصحاب شمال در سورۀ واقعه تأمل باید کرد تا روشن گرددآیت: انه لقرآن کریم، فی کتاب مکنون، لایمسه الا المطهرون، تنزیل من رب العالمین.
قاعدة- غایت کمال هر چیزی بالقوة در او حاصل است، بلکه کمالات جملۀ اشیاء در هر شیئی مرکوز است و بواسطۀ تعینات دراو پوشیدهاند: ما بالذات لایزول بما بالعرض. چون موانع مرتفع گردد از او به ظهور آید و انواع لذات حسی و وهمی وخیالی و عقلی و کشفی به حسب وصول هر یک به ملایم و موافق خویش حاصل شود: فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة اعین وفیها ماتشتهیه الانفس وتلذالاعین.
حقیقت- چون هر یک از قوای مذکوره به قوت مجموع موصوف گردند مجموع مدرکات هر یکی را حاصل شود، و چشم که الطف واشرف آلات ادراک است به غایت ونهایت کمال ادراک خویش رسد، و وجود به کلیت با جملۀ مراتب کمال بر او ظاهر شود، معرفت و کشف که حصه بصیرت است به رویت مسما گردد: وجوه یومئذ ناضرة الی ربها ناظرة.
فذالک- معرفت فطری که لازم وجود است به مثابت حبه بر اطوار نشأتین گذار فرمود و در هر طوری او را شهودی خاص حاصل گردید و مرتبهای از مراتب کمال به فعل آمد و اسمی از اسمای حسنی به حد شهود عینی رسید، و باز در آخر، آخر در مظهر اول و ظاهر در مظهر باطن ظهور فرمود. اکنون معلوم شود که خط مستقیم وهمی در صورت شجره به حقیقت دوری بوده است، چه که اتصال نقطۀ اول و آخر جز در حرکت دوری صورت نه بندد، و باز در حرکت وهمی دایرۀ محیط به حقیقت نقطه بسیط مجرد است و نقطه عین وحدت: منه بداء و الیه یعود. هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن و هو بکل شیئی علیم ولاحول و لاقوة الاباللّه العلی العظیم.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش به نثر عرفانی و در قالب بندهای «حقیقت» و «تمثیل» و «قاعده»، معاد را بازتاب آغاز آفرینش میداند: آغاز، ظهور هستی در نیستی است و معاد، ظهور نیستی در هستی و بازگشت هستی به حقیقت خود. نویسنده فنا و بقا را اعتباری و وابسته به همسانی یا ناهمسانی تعینها میشمارد، از نو شدن جهان در هر لحظه و سه گونهٔ قیامت و طامهٔ کبری سخن میگوید و پاداش و کیفر را تجسم علم و عمل و خوی آدمی میداند. در پایان نتیجه میگیرد که سیر معرفت از آغاز تا انجام، به ظاهر خطی راست ولی در حقیقت دایرهای است که به نقطهٔ یگانگی بازمیگردد.
هوش مصنوعی: چون ثابت شد که آغاز آفرینش یعنی پدیدار شدن هستی در نیستی، پس بازگشت (معاد) یعنی پدیدار شدن نیستی در هستی، زیرا آغاز و بازگشت در برابر هماند؛ چنانکه قرآن میگوید همانگونه که آفرینش را آغاز کردیم آن را بازمیگردانیم.
هوش مصنوعی: پدیدار شدن هستی در نیستی همان آشکار کردن و آفریدن خلق است و پدیدار شدن نیستی در هستی، پنهان کردن و نابود کردن و مرگ است. آغاز، ظهور هستی در نیستی بود (پیمان «الست»)، و معاد، ظهور هستی در حقیقت خودش است، آنجا که ندا میآید: امروز پادشاهی از آن کیست؟ از آن خدای یگانهٔ چیره.
هوش مصنوعی: ظهور هستی در نیستی بهخاطر ظاهر بودن، که ذاتی هستی است، فنای جای ظهور (مظهر) را در پی دارد؛ و این دو حالت ویژهٔ دو جهان دنیا و آخرت است، چنانکه زندگی دنیا بازی و سرگرمی است و سرای آخرت زندگی راستین است.
هوش مصنوعی: نیستی از آن رو که نیستی است هرگز هستی نمیشود و هستی از آن رو که هستی است نیستی نمیشود، وگرنه حقیقت چیزها دگرگون میشود. فنا و بقا هر دو امری اعتباریاند که از نو شدن پیاپی تعینهای همسان یا ناهمسان به چشم میآیند؛ جنبهٔ نیستی همیشه فانی و جنبهٔ هستی همیشه باقی است: همهچیز جز روی او نابودشدنی است.
هوش مصنوعی: بقا نامی است برای وجود در مرتبهٔ مظاهر؛ بقای حقیقی لازمهٔ ذات وجود است و بقای مجازی بهسبب ادامه یافتن مظاهر همسان است. و فنا نام برداشته شدن تعینی خاص است که لازمهٔ ذات تعین است: آنچه نزد شماست تمام میشود و آنچه نزد خداست ماندگار است.
هوش مصنوعی: مثلاً شکل ظرف وقتی ظرف بشکند از میان میرود، و با این حال سفال را باقی میخوانند و آن را فانی نمیگویند؛ حتی وقتی سفال خاک و خاکستر شود. پس آنچه نام «باقی» میگیرد همان وجودی است که با شکل ظرف همراه بود، وگرنه سفال را نوپدید میگفتند نه باقی؛ چنانکه کشتهشدگان راه خدا را مرده مپندار، بلکه زندهاند.
هوش مصنوعی: وقتی تجلی روی باقی خدا در مظاهر سازگار و همسان باشد، نام «بقا» در آن مظهر آشکار میشود، زیرا سازگاری در عالم کثرت نمایندهٔ وحدت و زیبایی روی باقی است؛ و وقتی در مظاهر ناسازگار ظاهر شود، فنا که نیستی مظهر است آشکار میگردد، زیرا ناسازگاری نمایندهٔ کثرت و زشتی جنبهٔ فانی و نیستی ممکن است: هرکه بر زمین است فانی است و روی پروردگارت باقی میماند.
هوش مصنوعی: اشاره: آنچه حس از جنبهٔ ظاهر درمییابد در این جهان، دنیاست و آنچه عقل از جنبهٔ باطن درمییابد در این جهان، آخرت است؛ در جهان دیگر این نسبت وارونه میشود. مرز خیالی میان ظاهر و باطن، برزخِ پدیدآمدن است و تفصیل آن در بحث نامهای ظاهر و باطن گذشت: پشت سر آنان برزخی است تا روز برانگیختن.
هوش مصنوعی: نکته: فاصلهٔ دنیا و آخرت از جنس چگونگی است نه اندازه؛ چنانکه هرکه بمیرد قیامتش برپا شده است، و اندازه پیرو آن است؛ پیامبر فرمود من و قیامت چون این دو انگشت برانگیخته شدهایم، و آنان آن را دور میبینند و ما نزدیک.
هوش مصنوعی: گفته شد که هر تعینی در هر چشمبرهمزدنی از میان میرود و از نو پدید میآید، و از میان رفتن جزء به معنای از میان رفتن کل است؛ و خداوند بخشندهٔ مطلق و صورتبخش است بیعلت و ابزار و ماده و زمان. پس جهان در هر لحظه نابود و جهانی دیگر پدید میشود؛ وعدهٔ خدا راست است و جزا واقع شدنی است.
هوش مصنوعی: چون جز وجود خدا همه نیستی است، ناگزیر مجموع تعینات که نامش این جهان است پایان و انقراضی دارد، و تعینات همسانِ مجازی نیز سرآمدی دارند که نامش «طامهٔ کبری» و «جهان دیگر» است. اما کسی که در بند زمان و مکان است نمیتواند فنای چیزی را که عمرش روزگاران است ببیند، مگر آنگاه که زمان و مکان را درنوردد: بهزودی خواهند دانست.
هوش مصنوعی: قیامت بزرگ سه نمونه دارد: یکی در هر لحظه برای هر فرد و برای همهٔ جهان رخ میدهد؛ دوم ویژهٔ عارف پس از مرگ اختیاری است بهسبب ترقی و نو شدن حالها و کشف رازها؛ سوم میان همهٔ انسانها مشترک است و پس از مرگ طبیعی رخ میدهد. اما «طامهٔ کبری» برای همهٔ افراد و انواع و اجناس است که زمان و مکان بهکلی درنوردیده شود؛ کار قیامت چون یک چشمبرهمزدن است، و زمین به زمینی دیگر بدل میشود و آسمان میشکافد و خورشید درهمپیچیده میشود.
هوش مصنوعی: همانگونه که نیروی سرشت آغازین در زندگی دنیا آشکار میشود و شکلها و هیئتها مطابق این جهان بر آن عارض میگردد، مانند پدید آمدن انواع از آمیزش عناصر، یا صورت دادن خیال به معانی در خواب، یا تشکل فرشته و جن به شکلهای گوناگون، به همینسان نیروی باطنی زندگی جانی و تنی در معاد به فعل درمیآید و مطابق علم و عمل و خوی هرکس صورت و پیکر مییابد؛ مانند حور و کاخ و طوبی و رضوان و جویها و میوهها، و ضد آنها مار و کژدم و آتش و مالک. پیوند هر یک با عمل مربوط بر اهل بصیرت پوشیده نیست: کارهای خودتان به شما بازگردانده میشود و پرده از دیدهات برداشتیم و امروز چشمت تیزبین است.
هوش مصنوعی: درازی عمر و جاودانگی موجودات به اندازهٔ همسانی و سازگاری مظاهر تعین آنهاست؛ مثلاً زمان که اجزایش در نهایت همسانی است از افلاک دیرپاتر است، افلاک ساده از عناصر، عناصر از موالید، و جوهرها از عرضها. و چون آخرت و اهل آن در نهایت اعتدال و همسانیاند، همیشگی و جاودانهاند؛ چنانکه نعمتها همانند به آنان داده میشود و در آنجا جاودانهاند.
هوش مصنوعی: یادآوری: همسانی در احوال معاد پیشگامان که به مقام یگانگی رسیده و بقای حقیقی یافتهاند و تضاد و اختلاف تعینها بهکلی از آنان برخاسته، بیش از نیکان یعنی اصحاب یمین است؛ چنانکه فرمود روبهروی هم تکیه زدهاند. باید در سورهٔ واقعه دربارهٔ همانندی و تفاوت احوال سه گروه پیشگامان، اصحاب یمین و اصحاب شمال اندیشید تا معنای آیهٔ «این قرآنی گرامی است در کتابی پوشیده که جز پاکان به آن دست نمیزنند» روشن شود.
هوش مصنوعی: نهایت کمال هر چیز بهصورت بالقوه در خود آن نهفته است، بلکه کمالات همهٔ چیزها در هر چیز نهاده شده و تعینات آنها را پوشانده است؛ آنچه ذاتی است با امر عارضی از میان نمیرود. چون مانعها برطرف شود آشکار میگردد و لذتهای حسی و وهمی و خیالی و عقلی و کشفی، هر یک با رسیدن به آنچه سازگار اوست، حاصل میشود: هیچکس نمیداند چه روشنی چشمی برایشان نهفته است.
هوش مصنوعی: چون هر یک از این نیروها نیروی همهٔ آنها را بیابد، همهٔ دریافتهای هر یک برایش حاصل میشود؛ و چشم که لطیفترین و شریفترین ابزار ادراک است به نهایت کمال خود میرسد و وجود با همهٔ مراتب کمالش بر او آشکار میشود، و معرفت و کشف که بهرهٔ دل است «دیدار» نام میگیرد: چهرههایی در آن روز شاداباند و به پروردگارشان مینگرند.
هوش مصنوعی: خلاصه: معرفت فطری که لازمهٔ وجود است مانند دانهای از مراحل دو جهان گذشت و در هر مرحله شهودی ویژه یافت و مرتبهای از کمال به فعل رسید و نامی از نامهای نیکوی خدا به دیدن عینی درآمد، و سرانجام «آخر» در مظهر «اول» و «ظاهر» در مظهر «باطن» آشکار شد. اکنون روشن میشود که خط راست خیالی که به شکل درخت مینمود در حقیقت دایره بوده است، چون پیوستن نقطهٔ آغاز و پایان جز در حرکت دوری ممکن نیست؛ و دایرهٔ فراگیر نیز در حقیقت نقطهای ساده و مجرد است و نقطه عین یگانگی است: از او آغاز شد و به او بازمیگردد؛ اوست اول و آخر و ظاهر و باطن.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.