حقیقت- حکمت تکلیف اظهار هستی است به ظهور عجز غیر و اضطرار به عبادت و تعظیم ذات معبود حقیقی، و غایت آنست که حصه عدمیت ممکن که عبدیت است از حصۀ الهیت که وجود است ممتاز گردد، و این بود معنی: ما عبدناک حق عبادتک. ما عرفناک حق معرفتک، و ما قدروا اللّه حق قدره.
حقیقت- حکمت از ابتلای انبیاء و اولیاء تحقق اضطرار مذکور است، و ظهور فنای وجود مجازی که تعین است علی ماهو علیه کان. و از این سبب در کلام مجید آیت اصطفا و اجتبا و غفران انبیا بعد از التجا و ندای ایشان ذکر فرمود. چنانچه درحق آدم (ع): و عصی آدم ربه فغوی، ثم اجتباه فتاب علیه، و در حق نوح (ع): ولقد نادانا نوح فلنعم المجیبون ونجیناه و اهله من الکرب العظیم و در حق ابراهیم (ع): فلما جن علیه اللیل رای کوکبا و الذی اطمع ان یغفرلی خطیئتی یوم الدین، و در حق داود (ع): انما فتناه فاستغفر ربه و خر راکعا و اناب، فغفرناله و درحق سلیمان (ع): و القینا علی کرسیه جسدا ثم اناب، قال رب اغفرلی وهب لی ملکا لاینبغی لاحد من بعدی انک انت الوهاب فسخرنا له الریح. و در حق یونس (ع): فنادی فی الظلمات ان لااله الاانت سبحانک انی کنت من الظالمین، فاستجبنا له. و در حق ایوب (ع): اذنادی ربه انی مسنی الضر و انت ارحم الراحمین. و در حق موسی (ع): قال رب انی ظلمت نفسی فاغفر لی فغفرله. و درحق محمد مصطفی صلی اللّه علیه وسلم: و تخفی نفسک ما اللّه مبدیه و استغفر لذنبک و وضعنا عنک وزرک و اذا جاء نصر اللّه السورة، و توبوا الی اللّه جمیعا، ایه المؤمنون لعلکم تفلحون.
حقیقت- از بحثهای سابق محقق شد که وجه احتیاج جواهر به هستی امکان است، اعراض از این وجه قابلتر و محتاجتراند، از آنکه اعراض از افعال و غیرها از جهت هستی به جواهر نیز که محل است محتاجاند، به خلاف جوهر و نیز تجدد عرض زیادت است بر جوهر که العرض لایبقی زمانین، و بنابراین معنی، حضرت حق تعالی جوهر یعنی نفس انسانی را در خلقت مقدم داشت بر عرض که عمل است و فرمود: واللّه خلقکم و ماتعملون.
حقیقت- فعل اختیاری را احتیاج به واجب الوجود زیادت است از اضطراری، از آنکه اختیاری مسبوق است به خلق و قدرت و ارادت و اختیار دواعی و تحریک اعضاء بر وفق داعیۀ ارادت، و بازهر یکی از این جمله محتاجاند به ایجاد اسباب و علل بی حصر که آن جمله منتهی میشود به اضطرار ،به خلاف اضطراری که مجرد ایجاد است، و چون مختار در اختیار مضطراست، اختیار عین اضطرار بود: ما کان لهم الخیرة.
قاعدة- تعلق فعل که امر نسبی است به ظاهر عین تعلقی است که به مظهر دارد و هر دو جهت اگرچه اول حقیقی است و دوم مجازی در حد اعتباراند و باز در هر دو نسبت از حیثیت وحدت کلیت واحدیت جمع حقیقی دیگر است، و در کلام مجید یک فعل را به هر سه جهت نسبت فرماید اما نسبت با حق تعالی ظاهر چنانکه: اللّه یتوفی الانفس و نسبت با خلق: قل یتوفاکم ملک الموت الذی و کل الآیة و اعتبار هر دو نسبت باهم: وقاتلوهم یعذبهم اللّه بایدیکم. از آنکه تعذیب عین فعل است و هم چنان اعتبار نسبت حق ظاهر در مثل: و علمک مالم تکن تعلم و در مثل: ولوشئنا لآتینا کل هداها، وقل کل من عنداللّه وزینالهم اعمالهم و اعتبار نسبت مظهر در مثل: و علمه شدید القوی و مثل: ولکن کانوا انفسهم یظلمون و مثل: جزاء بما کانوا یعملون و مثل: و ما اصابک من سیئة فمن نفسک وزین لهم الشیطان اعمالهم و اعتبار هر دو نسبت در مثل: ان الذین یبایعونک انما یبایعون اللّه، قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونی یحببکم اللّه و ما رمیت اذ رمیت ولکن اللّه رمی. و این مقام خاص مظهر محمدی (ص) است و مسما است به مقام محمود: عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا.
حقیقت- تحقیق این مقام مسبوق است به بقای بعدالفنا که جبر و قدر به هم مجتمع نگردد. هر کدام آیت که مشتمل است بر جبر محض و عدم تأثیر به استقلال، اشارت بود به مقام فنای محض چنانکه: وما انت بهادی العمی عن ضلالتهم و ما انت بمسمع من فی القبوران انت الانذیر، و انک لاتهدی من احببت فلعلک باخع نفسک علی آثارهم. و هر کدام که مشتمل است بر امر به ارسال و تکمیل نفوس چنانکه: وانذر، و قل واتبع وادع، واقبل اشارت بود به بقای محض. و هر کدام که مشتمل است بر حرکت بعد از سکون و کشف بعد از ستر و علم بعد از جهل و غنای بعد از فقر و هدایت بعد از ضلالت اشارت بود به احدیت جمع چنانکه: یاایها المدثر قم فانذر، و: یاایهاالمزمل قم اللیل و: انما انابشر مثلکم یوحی الی والم یجدک یتیما فآوی، ووجدک ضالافهدی و ووجدک عائلا فاغنی.
حقیقت- آن چنانکه توحید میان تشبیه و تنزیه است یعنی اثبات صفات حقیقی و نفی صفات سلبی که: لیس کمثله شیئی و هو السمیع البصیر اعلی مراتب انسانیت یعنی مقام محمدی میان نفی و اثبات است، یعنی بقای بعد الفناء که: فاستقم کما امرت، و بین المشرق و المغرب قبلتی، و ایمان میان نفی و اثبات: واتبع ما اوحی الیک من ربک لااله الا هو و اعرض عن المشرکین، و اعتقاد میان جبر و اختیار که: ما اصابک من حسنة فمن اللّه و ما اصابک من سیئة فمن نفسک قل کل من عنداللّه. و احکام و اخلاق و اعمال میان افراط و تفریط که دین قویم وصراط مستقیم است که: ما کان ابراهیم یهودیا ولانصرانیا و لکن کان حنیفا مسلما. از آنکه حامل وحدانیت و مظهر وجوداعتدال وحسن است که به بعضی از آن اشارت کرده شد: ان هذاالقرآن یهدی للتی هی اقوم، و ان هذاصراطی مستقیما فاتبعوه ولاتتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله.
خاتمة- در ترتیب سلوک توحید، چون نخست تعین وجود یعنی در تنزل، حضرت علم است آنگه قدرت، آنگه ارادت، و مظهر انسانی نخست بعد از کلی حقیقی اول وجود مییابد یعنی تعین جزوی در صورت نطفه تا درجۀ عظمی و لحمی، آنگه حیات که مبداء آگاهی و علم است، آنگاه قدرت یعنی قوت حرکت و بطش، آنگه قوت ارادت تمیز ضار و نافع، و اختیار نافع و کراهت ضار در رفع تعین یعنی عروج بر عکس آن بود. پس به حسب اختیار مجازی در حقیقی از او مرتفع شود به رضا که ضد آن است و باب اللّه اعظم است موصوف گردد: ورضوان من اللّه اکبر،و ما کان مؤمن ولامؤمنة اذا قضی اللّه ورسوله امرا ان یکون لهم الخیرة من امرهم. آنگه قدرت جبری در قدرت اختیاری از او برخیزد و به توکل متصف شود که: وعلی اللّه فتوکلوا ان کنتم مؤمنین. آنگه رفع صور علم جزوی در علک کلی به تسلیم: ویسلموا تسلیما. آنگه تعین عدمی وجود مرتفع شود به فناء در توحید: انک میت و انهم میتون و فوق کل ذی علم علیم، حتی یقتل الرجل فی سبیل اللّه. آنگاه اتصاف است به بقای بعد الفناء: و من یتوکل علی اللّه فهو حسبه، که به وجود حقیقی بی عدم که: لایذوقون فیهاالموت الاالموتة الاولی و علم بی جهل: وعلمناه من لدنا علما و قدرت بی عجز و ارادت بی جبر که: لهم فیها ما یشاءون موصوف گردد. و اینجا بود که: فبی یبصر و بی ینطق و بی یسمع را سزاوار آید، بل که: اطعنی اجعلک مثلی و لیس کمثلی، و ختم این مرتبه به مقام محمدی (ص) است که نقطۀ منتها به مبدأ پیوندد: ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی للّه رب العالمین لاشریک له، ان الذین فرض علیک القرآن لرادک الی معاد، کما بداکم تعودون.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش به نثر و با تکیه بر آیات قرآن دربارهٔ حکمت تکلیف، بلای پیامبران، و مسئلهٔ جبر و اختیار سخن میگوید. نویسنده نشان میدهد که کار ارادی بیش از کار ناخواسته به خدا نیاز دارد و اختیار انسان در اصل عین اضطرار است، و قرآن کارها را گاه به خدا، گاه به بنده و گاه به هر دو نسبت میدهد. راه درست میان جبر و اختیار و میان افراط و تفریط است و کمال آن در مقام محمدی، یعنی بقای پس از فناست. در پایان، مراحل سلوک از رضا و توکل و تسلیم تا فنا و بقا شرح داده میشود.
هوش مصنوعی: حکمت تکلیف و عبادت این است که هستیِ حق آشکار شود؛ یعنی ناتوانی دیگران پدیدار گردد و بنده ناچار به پرستش و بزرگداشت معبود حقیقی روی آورد. غایت آن این است که سهم نیستیِ ممکن، که همان بندگی است، از سهم خدایی، که همان وجود است، جدا و آشکار شود. معنای «تو را چنانکه سزاوار است نپرستیدیم و نشناختیم» و «خدا را چنانکه باید ارج ننهادند» همین است.
هوش مصنوعی: حکمت گرفتار شدن پیامبران و اولیا به بلا این است که آن ناچاری و نیاز در ایشان محقق شود و فانی بودن هستی مجازی یعنی تعین آشکار گردد. از همین رو در قرآن برگزیدن و آمرزش پیامبران پس از پناه بردن و ندای ایشان آمده است؛ چنانکه دربارهٔ آدم، نوح، ابراهیم، داود، سلیمان، یونس، ایوب، موسی و پیامبر اسلام آیاتی ذکر شده که نخست لغزش یا گرفتاری یا استغفار ایشان و سپس پذیرش و آمرزش و یاری خدا را بیان میکند.
هوش مصنوعی: از بحثهای پیشین روشن شد که علت نیاز جوهرها به هستی، ممکن بودن آنهاست. عرضها، از جمله کارها، نیازمندترند؛ زیرا برای هستی به جوهر که جایگاه آنهاست نیز محتاجاند و همواره نو میشوند و دو لحظه پایدار نمیمانند. از این رو خدا در آفرینش، جوهر یعنی جان انسان را بر عرض یعنی عمل مقدم داشت و فرمود: خدا شما و آنچه را میکنید آفرید.
هوش مصنوعی: کار ارادی بیش از کار ناخواسته به خدای واجبالوجود نیازمند است؛ زیرا پیش از آن آفرینش، توانایی، اراده، انگیزهها و جنبش اندامها لازم است و هر یک از اینها به سببهای بیشمار وابسته است که سرانجام به ناچاری میرسد. اما کار ناخواسته تنها پدید آوردن است. چون انسانِ مختار در اختیار خود مجبور است، اختیار او عین اجبار است؛ چنانکه قرآن میگوید: ایشان را اختیاری نیست.
هوش مصنوعی: نسبت دادن کار به حق که در مظاهر آشکار است همان نسبت دادن آن به مظهر یعنی آفریده است؛ اولی حقیقی و دومی مجازی است و هر دو اعتباریاند، و جمع هر دو از جهت وحدت، مرتبهٔ دیگری است. قرآن یک کار را به هر سه وجه نسبت میدهد: گاه به خدا، گاه به آفریده و گاه به هر دو، مانند «تو تیر نینداختی، خدا انداخت». این مرتبهٔ جمع، مقام ویژهٔ پیامبر اسلام است که «مقام محمود» نام دارد.
هوش مصنوعی: رسیدن به این مقام در گرو «بقای پس از فنا» است، که در آن جبر و اختیار در هم میآمیزند. آیاتی که از جبر محض و بیاثری پیامبر سخن میگویند به مقام فنای محض اشاره دارند؛ آیاتی که به ابلاغ و دعوت فرمان میدهند به بقای محض اشاره دارند؛ و آیاتی که از برخاستن پس از آرامش، هدایت پس از گمراهی و بینیازی پس از نیاز سخن میگویند به مقام جمع اشاره دارند.
هوش مصنوعی: همانگونه که توحید میان تشبیه و تنزیه است، بالاترین مرتبهٔ انسانی یعنی مقام محمدی نیز میان نفی و اثبات است، یعنی بقای پس از فنا. ایمان نیز میان نفی و اثبات است و عقیدهٔ درست میان جبر و اختیار. احکام و اخلاق و اعمال هم باید میان زیادهروی و کوتاهی باشد که همان دین استوار و راه راست است، چنانکه ابراهیم نه یهودی بود و نه مسیحی بلکه حقگرا و تسلیم بود.
هوش مصنوعی: در سیر فرود وجود، نخست علم، سپس قدرت و سپس اراده پدید میآید؛ انسان نیز نخست هستی جسمانی، سپس حیات و آگاهی، سپس قدرت و سپس اراده مییابد. در سیر بازگشت به سوی حق، ترتیب وارونه است: نخست اختیار مجازی با رضا برداشته میشود، سپس قدرت با توکل، سپس علم جزئی با تسلیم و سرانجام هستی تعینیافته با فنا در توحید. پس از آن سالک به بقای پس از فنا میرسد و به وجود و علم و قدرت و ارادهٔ بینقص حق متصف میشود؛ پایان این مرتبه مقام محمدی است که در آن پایان به آغاز میپیوندد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.