حقیقت- تجدد تعینات، به حسب اقتضای ذاتی، که نسبیهاند ونسبیت عرض، است و العرض لایبقی زمانین، و به حسب اقتضای منتسبین اعنی الوجود و العدم طالب و مشتاق عدماند، و بر سرعت تمام ساری و متحرک به مرکز فطرت ذاتی خوداند که عدم است، به مثابت جواهر به مراکز: و تری الجبال تحسبها جامدة و هی تمرمرالسحاب.
حقیقت- ظهور سرعت سریان تعین در زمان از بدیهیات است، که در هر طرفةالعین حال را تجددی حاصل میشود تا درمرتبه خویش محکوم علیه نمیگردد به ادراک، چه هر یک از اجزای آنات او مانند نهر جاری و خط ممتد مینماید، همچنین تجدد تعین مکان و سرعت سریان آن ظاهر است، چه هر یک از اجزای جسم محیط که محل مکان است در حرکت مستدیر اقتضای اخفای جزو دیگر میکند و شبهت نیست که مکان مجموع اجزای آن جسم است و تجدد تعین حرکت از ضروریات است، از آنکه خروج از قوه به فعل جز به طریق تدریج صورت نه بندد، مگر به تصور مبداء و منتها و عدم سکون متحرک بینهما و چون زمان و مکان و حرکت درهر طرفةالعین مبدل گردد، ضرورت بود که جهات و اجسام و اعراض دیگر بدین و تیره روند که محقق است که هرآنی و جزوی را از مکان و حرکت با هر یک از معروضات ایشان نسبتی است غیر نسبت اول، و هر یکی در هر طرفةالعین به حسب لبس و خلع تعین وجودی و عدمی خاص مییابند، و این معنی را محبوس و مقید زمان و مکان درنیابد: بل هم فی لبس من خلق جدید.
تمثیل- آفتاب وکواکب را به نسبت بابقاع در هر طرفةالعین افولی و غروبی و مشرقی و مغربی است: فلا اقسم برب المشارق و المغارب.
حقیقت- مفهوم انای هر شخصی و متعینی در میان دو طرف مرکز ظاهر و باطن است، چون آن واقع است میان دو طرف زمان، و حرکت واقع میان مبداء و منتهی، و مانند خطوط که سطوح از آن مرکباند ونقطه که اصل خط است، عبارت است از هویت بی کیف که در اشخاص روان شده: کل یوم هو فی شأن.
تمثیل- قطرۀ باران در وقت نزول ریسمان نماید و نقطۀ گردان دایره و سراب آب: یحسبه الظمآن ماء.
حقیقت- هیئات اجتماعی از جمله اجزاء مرکب است و هیئات اجتماعی نسبت و عرض است هر زمانی معدوم میگردد ومرکب به عدم هر جزوی معدوم میشود و امور معقوله به نسبت با مکاشفات همان اعتبار دارد که اعتباریات به نسبت با معقولات، بلکه محسوسات در عقل از آن رو که ایشان نیز متعیناند، و تعین درغیر وجود جزعرض نیست و حکم عرض معلوم است، فی الجمله بر ناصیۀ غیر مطلقاً رقم کشیده آمد که: کل من علیها فان.
تمثیل- هیئات و صورت شخصی به حسب کمیت و کیفیت بعد از مدتی به ضرورت متغیر و متبدل میشود، چون شکوفه ونطفه که میوۀ رسیده و انسان کامل الخلقة میشود و معلوم است که آن تغیر وتبدیل به مجموع آن مدت پیدا گشته است و در هر لحظه از او چیزی از اجزاء کم شده و چیزی فزوده و از عدم جزء عدم کل لازم آید و هم بر این قیاس بود حکم چیزی که عمر آن قرنها و دورها بود، چون عناصر و افلاک و غیرهما، لیکن از قلت تغیر که در زمان بسیار میافتد محسوس نشود، مگر بعد از انقضای مدت نشأه اولی: اذاالسمآء انفطرت و اذاالکواکب انتثرت، الی قوله: علمت نفس ما قدمت و آخرت.
حقیقت- هر چیزی که به حواس ظاهر نزدیکتر بود تغییر وتبدیل در آن ظاهرتر نماید، چون عرض به نسبت با جوهر و جواهر سفلی عالم کون و فساد به نسبت با علویات وعلویات به نسبت با جواهر روحانی، و اگرچه حرکت و تبدیل اظهر متأخر مسبوق است بر متقدم اخفی و مرتب بر آن به مثابت مرکز متحرک، که هر کدام دایرهای که از او دورتر افتد حرکت مرکز در او ظاهرتر بود: و مامن دابة الاهو آخذ بناصیتها.
رمز- حرکت قلب انسانی در نفس مرکز است که: قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمان یقلبها کیف یشاء. و حرکت فلک اطلس که جملۀ حرکات کمی و کیفی مفوض بدو است و دایرۀ آخرین است دوری است، اینجا: قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمان و فی انفسکم و آنجا: الرحمان علی عرش استوی. و به ضرورت که حرکت دوری تابع حرکت مرکز بود، و این بود حقیقت آنکه گویند حرکت افلاک جهت تشویق نفوس است: و سخرلکم الشمس والقمر.
حقیقت- از ظهور وجود در عدم و عروض تعین و مراتب و شئون تعینات، وجوه مراتب کمالات که به نسبت با وجود، بر وجه وحدت کلی، باطن و مخفی بودند، ظاهر گشتند، و صور اسماء حسنی که مسمااند به حضرت اسمائی که نسبت آن مراتب و شئون است، در حقیقت بروجه فعلی در آئینه عدم ممکن به حد شهود رسید، بی تغیر و تکثر حقیقی، به مثابت علمی جدید که حاصل شود و بدان جناب باز گردد. و حقیقت به رجوع بر نقطۀ آخرین یعنی انسان به حد تحقیق رسید، و بیان این معنی در کتاب عزیز به عبارات مختلفه بود، چنانکه: ولنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین.
حقیقت- چون مبداء و مفهوم هر یکی از جزئیات در حالت فعل و ظهور اسمی خاص بود، و اسما به جملگی، از وجهی که ناظراند به ذات متحدند که موصوف جمله لفظ اللّه است، لاجرم هر یکی از ذرات وجود و اگرهم خود به قدر جزو لایتجزی بود به حسب قوت مشتمل باشد برجملۀ مراتب جزئیات. و ذات مقدس به جمیع وجوه اسما و افعال ناظر و قیوم آن جزوی بود: فاینما تولوا فثم وجه اللّه.
حقیقت- ظهور احکام جزوی در کلی موجب تجزی وتعدد و تغیر نیست که او به جمله جزئیات محیط و شامل، و در ذات خویش بسیط و کامل است و علم و غیره که نسبت است جز به یک وجه نیست که کثرت و اختلاف متعلق موجب کثرت و اختلاف متعلق نیست علی الخصوص نسبت عدمی و اعتباری. بلکه اوتعالی به کلیت خویش در هر ذرهای از ذرات وجود متجلی است و حکم مراتب در هر ذرهای الی مالانهایة بر یک وجه بی تعدد و تغیر بدوثابت. به اندک فراستی این معنی ادراک توان کرد. چون به حقیقت عدمیات و اعتباریات رسند، و حینئذ جملۀ مشکلات و مغالطات و همی و خیالی و عقلی منحل گردد: ان اللّه واسع علیم.
حقیقت- چون مبداء و منتهای کثرت وحدت است، لاجرم نهایت رتبت کلیات بر اشخاص است و نهایت اشخاص بر شخص مخصوص به کمالات متمیزات فصلی و شخصی از نوع اعنی علم و قدرت ونطق و خواص آن که نفس محمد است صلی اللّه علیه و سلم. آن چنانکه انسان ازحیوان به علم و قدرت ونطق ممتاز گشت، او صلی اللّه علیه و سلم در این کمالات در غایت رتبت نشست که اعجاز است و خرق عادت به قدرت فعلی و تأثیر نفوس چون: و رأیت الناس یدخلون فی دین اللّه افواجا از کلامی که: لایأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه، و از این جهت بعثت او به آخر الزمان و قریب به ساعت مخصوص گشت که: بعثت انا و الساعة کهاتین، اقتربت الساعة و انشق القمر.
حقیقت- نقطۀ آخرین دایره متصل بود به نقطه اولین و در دایرۀ وهمی که وجود آن از سرعت سریان نقطه است عین اول بود: نحن الآخرون السابقون، من رائی فقد رای الحق، ان الذین یبایعونک انما یبایعون اللّه.
حقیقت- هر حرکت که بر سمت نقطۀ آخرین واقع شود اگر بر خط دایره بود مبداء حرکت از این وجه اسفل السافلین گردد و اگر از وجه ترفع بود و تنزل نوعی و شخصی اعلی علیین بوده باشد: قیل ارجعوا و رالکم فالتمسوا نورا، لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم، ثم رددناه اسفل السافلین.
خاتمة- شرف رتبۀ انسانی جهت مظهریت علم وقدرت و احدیت جمع و آخریت اول اقتضای تکلیف کرد، از آنکه فیض چون ازمبداء نزول فرماید تا به حاق وسط نرسد، عروج صورت نه بندد، که ظهور رتبه از هر یک از مظاهر لازم است و چون رتبت به کلیت به فعل آید، بعثت و تکمیل نفوس و دعوت به معاد صورت بندد: یا ایهاالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این بخش، شیخ محمود شبستری به بررسی حرکت، تجدد تعینات و نسبت آنها با زمان و مکان میپردازد. او بیان میکند که هر تعین در هر لحظه به صورتی نو در حال ظهور و تغییر است و این تغییرات نتیجه ناگریز تأثیرات زمان و مکان هستند. همچنین، به تأثیرات اجتماعی و تغییر وضعیت اشخاص اشاره میکند و میگوید که این تداوم و تجدد وجودی نهتنها در اشیاء بلکه در مفاهیم و تعاریف نیز جاری است. در نهایت، شبستری به جایگاه انسانی و نقاط وحدت میان متعینات و تکیهگاههای الوهیت اشاره میکند و بسط و گسترش وجود در سیر حرکتی به سوی کمال را امری الزامی میداند.
هوش مصنوعی: تعینها (صورتهای خاص هستی) پیوسته نو میشوند، زیرا ذاتاً نسبتاند و نسبت عرض است و عرض دو لحظه باقی نمیماند. چون میان وجود و عدم قرار دارند، به سوی عدم که مرکز سرشت ذاتی آنهاست، با شتاب روانند، همانگونه که اجسام به سوی مرکز خود میروند؛ چنانکه قرآن میگوید کوهها را ساکن میپنداری در حالی که مانند ابر در گذرند.
هوش مصنوعی: نو شدن پیاپی تعین در زمان بدیهی است و چون در هر چشمبرهمزدنی حال تازه میشود، درک نمیشود و زمان مانند جوی روان و خط پیوسته به نظر میآید؛ مکان و حرکت نیز همینگونه پیوسته نو میشوند، چون حرکت جز به تدریج از قوه به فعل نمیرسد. پس چون زمان و مکان و حرکت هر لحظه دگرگون شوند، جهات و اجسام و اعراض دیگر هم به همین روش در هر لحظه تعینی را میپوشند و میافکنند؛ و کسی که در بند زمان و مکان است این را درنمییابد، چنانکه قرآن میگوید آنان از آفرینش نو در اشتباهند.
هوش مصنوعی: مثال: خورشید و ستارگان نسبت به سرزمینهای گوناگون در هر لحظه طلوع و غروب و مشرق و مغربی تازه دارند؛ از این روست که قرآن به پروردگار مشرقها و مغربها سوگند یاد میکند.
هوش مصنوعی: «من» هر شخص و هر موجود متعین میان دو سوی ظاهر و باطن قرار دارد، همانگونه که «آن» میان دو سوی زمان و حرکت میان آغاز و پایان است. و چنانکه سطح از خط و خط از نقطه پدید میآید، اصل همه هویت بیچگونهای است که در اشخاص جاری شده است؛ چنانکه خدا هر روز در کاری تازه است.
هوش مصنوعی: مثال: قطرهٔ باران هنگام فرود آمدن مانند ریسمانی پیوسته دیده میشود، نقطهٔ چرخان مانند دایره، و سراب مانند آب؛ چنانکه تشنه سراب را آب میپندارد. یعنی پیوستگی و ثبات جهان نمودی است از تجدد پیاپی.
هوش مصنوعی: هیئت ترکیبی هر چیز مرکب، خود جزئی از آن است و چون نسبت و عرض است، هر لحظه نابود میشود و با نابودی هر جزء، مرکب هم نابود میگردد. معقولات نسبت به یافتههای کشف همان اعتبار را دارند که امور اعتباری نسبت به معقولات، و محسوسات نیز چون متعیناند همین حکم را دارند؛ زیرا تعین در غیر وجود جز عرض نیست. پس بر پیشانی هر چه جز حق است نوشتهاند که هر که بر زمین است فانی است.
هوش مصنوعی: مثال: شکل و صورت هر شخص در اندازه و چگونگی پس از مدتی ناگزیر دگرگون میشود، چنانکه شکوفه میوهٔ رسیده و نطفه انسان کامل میشود؛ این تغییر در طول همهٔ آن مدت پدید آمده و هر لحظه چیزی کاسته و چیزی افزوده شده است، و نابودی جزء نابودی کل را در پی دارد. چیزهای دیرپا مانند عناصر و افلاک نیز چنیناند، ولی چون تغییرشان اندک است حس نمیشود تا پایان این جهان، چنانکه قرآن از شکافتن آسمان و پراکندن ستارگان خبر میدهد.
هوش مصنوعی: هر چه به حواس ظاهر نزدیکتر باشد، تغییرش آشکارتر است: عرض نسبت به جوهر، موجودات زمینی نسبت به افلاک، و افلاک نسبت به جواهر روحانی. هرچند حرکت آشکارتر و پسین، بر حرکت پنهانتر و پیشین مبتنی است، مانند مرکز متحرکی که هر دایره دورتر از آن، حرکتش آشکارتر است؛ و مهار همهٔ جنبندگان به دست خداست.
هوش مصنوعی: بهصورت رمز: حرکت دل انسان مانند حرکت مرکز است، چنانکه در حدیث آمده دل مؤمن میان دو انگشت از انگشتان خدای رحمان است و آن را هرگونه بخواهد میگرداند. فلک اطلس، که بیرونیترین دایره است و همهٔ حرکتهای کمّی و کیفی به آن سپرده شده، حرکتی دوری دارد. در انسان، «دل مؤمن» و «در خودتان» جایگاه این حقیقت است و در عالم بزرگ، «رحمان بر عرش استوار شد». حرکت دوری ناچار پیرو حرکت مرکز است و معنای این سخن که «افلاک برای برانگیختن شوق جانها میگردند» همین است، چنانکه فرمود خورشید و ماه را برای شما رام کرد.
هوش مصنوعی: چون وجود در آینهٔ عدم آشکار شد و تعینها و مرتبهها و شأنهایشان پدید آمد، کمالاتی که در وحدت کلی وجود پنهان بودند آشکار شدند. صورتهای اسماء حسنی در آینهٔ عدمِ ممکنات بهراستی و بهصورت فعلی دیدهشدنی شدند، بیآنکه در خود حق دگرگونی یا کثرت حقیقی راه یابد؛ مانند دانشی تازه که حاصل شود و به همان درگاه بازگردد. این حقیقت با بازگشت به آخرین نقطه، یعنی انسان، به کمال تحقق رسید، و قرآن آن را به تعبیرهای گوناگون بیان کرده، مانند «شما را میآزماییم تا مجاهدان و صابران را بشناسیم».
هوش مصنوعی: مبدأ و معنای هر جزئی، هنگام فعل و ظهور، اسمی خاص از اسمای الهی است و همهٔ اسماء از آن جهت که رو به ذات دارند یکیاند و ذات با نام «الله» خوانده میشود. بنابراین هر ذره از وجود، حتی اگر به اندازهٔ جزء تقسیمناپذیر باشد، بهصورت بالقوه همهٔ مراتب جزئیات را در خود دارد. ذات پاک حق با همهٔ اسماء و افعالش ناظر و نگهدارندهٔ آن ذره است؛ «به هر سو رو کنید، روی خدا آنجاست».
هوش مصنوعی: آشکار شدن احکام جزئی در حقیقت کلی سبب تجزیه و تعدد و دگرگونی آن نمیشود، زیرا حق بر همهٔ جزئیات احاطه دارد و در ذات خود بسیط و کامل است. صفاتی چون علم که از جنس نسبتاند یکگونه بیشتر نیستند و بسیاری و گوناگونی متعلَّقها سبب بسیاری خود صفت نمیشود، بهویژه که این نسبتها عدمی و اعتباریاند. خدا با تمامیت خود در هر ذره جلوه کرده و حکم مراتب بینهایت در هر ذره بیتعدد و تغییر برقرار است؛ با اندکی بصیرت و شناخت حقیقت امور عدمی و اعتباری، همهٔ دشواریها و مغالطههای وهمی و خیالی و عقلی گشوده میشود؛ «خدا گشایشگر و داناست».
هوش مصنوعی: چون آغاز و انجام کثرت، وحدت است، بالاترین مرتبهٔ کلیات در افراد است و بالاترین مرتبهٔ افراد در فردی خاص است که به کمالات ممتازکنندهٔ نوع انسان، یعنی علم و قدرت و نطق، برتری دارد؛ و آن جان محمد (ص) است. همانگونه که انسان با این کمالات از حیوان جدا شد، پیامبر در این کمالات به نهایت رسید، تا حد معجزه و خرق عادت با قدرت عملی و اثر در جانها، چنانکه مردم گروهگروه به دین درآمدند، و با کلامی که باطل از هیچ سو در آن راه ندارد. به همین سبب بعثت او به آخرالزمان و نزدیک قیامت اختصاص یافت: «من و قیامت مانند این دو انگشت فرستاده شدیم» و «قیامت نزدیک شد و ماه شکافت».
هوش مصنوعی: آخرین نقطهٔ دایره به نخستین نقطهٔ آن پیوسته است، و در دایرهای خیالی که از گردش تند یک نقطه پدید میآید، نقطهٔ آخر همان نقطهٔ اول است. از این رو پیامبر فرمود «ما آخرینان پیشینیانیم» و «هر که مرا دید حق را دید»، و قرآن گفت «کسانی که با تو بیعت میکنند در حقیقت با خدا بیعت میکنند».
هوش مصنوعی: هر حرکتی که به سوی نقطهٔ آخرین (انسان) انجام شود، اگر فقط بر خط دایره و در سیر نزولی باشد، از این جهت پستترین پستیها میشود؛ و اگر از راه برتری و بالا رفتن باشد، اگرچه با فرودی نوعی و فردی همراه است، به بالاترین مرتبه میرسد. شاهد آن آیات «بازگردید و نوری بجویید» و «انسان را در بهترین ساختار آفریدیم، سپس او را به پستترین پستیها بازگرداندیم» است.
هوش مصنوعی: پایان سخن: شرافت مقام انسان، به سبب آنکه مظهر علم و قدرت و یگانگیِ جامع است و آخرینی است که عین اولین است، تکلیف دینی را لازم ساخت. زیرا فیض الهی که از مبدأ فرود میآید تا به میانهٔ کامل نرسد، بازگشت و عروج ممکن نمیشود، و آشکار شدن مرتبهٔ هر مظهر لازم است. وقتی این مرتبه بهتمامی به فعلیت رسید، بعثت پیامبر و کامل کردن جانها و دعوت به معاد پدید میآید؛ «ای پیامبر، آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده برسان».
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.