مقدمه- شدت ظهور مدرک مانع ادراک بود، به مثابت ظلمتی که از ادراک قرص آفتاب به دیده رسد: واضله اللّه علی علم.
دیگر- ادراک ادراک جز به واسطۀ امری داخلی و یا خارجی حاصل نشود که آن آیات آفاق و انفس است: ان فی خلق السموات والارض و اختلاف اللیل و النهار لآیات لاولی الالباب.
دقیقة- نمایندۀ هر روشنی که غایت روشنی او مانع ادراک بود تا چیزی از آن نموده نپوشاند او را ننماید، اگر به جملگی بنماید نماینده نماند: مثل نوره کمشکات فیها مصباح.
حقیقت- پس شاید که چیزی تاریک، یعنی عدم مطلق، نمایندۀ روشنی بود یا روشنی یعنی عدم ممکن نماینده روشنتری گردد، چون آئینه نسبت با قرص آفتاب: سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم.
قاعدة- تقابل میان نماینده و نموده جهت نمایش ضروری است، و مقابل هستی جز نیستی نیست: واللّه الغنی و انتم الفقراء.
حقیقت- نماینده تا به نیستی بعضی ازتعینات خود، که مسما است به تجلیه و تصفیه، موصوف نگردد، نمایندگی از او نیاید، بلکه به حقیقت نماینده خود آن نیستی است. غایت ما فی الباب آنست که در بعضی از صور آن نیستی قایم بود به هستی اعتباری که آن نیز نیستی است و به ضرورت نمایندۀ هستی جز نیستی نبود،لیکن نه بر سبیل حلول و اتحاد یا ارتکاز که این جمله نسبت دو هستی ست با یکدیگر، بلکه بر وجه تقابل و تضاد وجودو عدم: خلقتک من قبل ولم تک شیئا.
تمثیل- ظلمت ضد نور است و ترکیب میان دو ضد محال و ظل که ضوء دوم است از این دو حقیقت حاصل میشود: الم تر الی ربک کیف مدالظل.
قاعدة- حقیقت صفا اعنی نیستی و تقابل اگرچه نمایندگی را به نسبت با مظهر کافی آمد، لیکن به نسبت با ظاهر، که ادراک ثانی است مر حقیقت خودش را، از مظهر به واسطۀ تعاکس کدورت میان با پشت آئینه، مثلا همچنان شرط است تا عکس دوم صورت نه بندد، و در این مشهد اسرار ناگفتنی بسیار است: انی خالق بشرا من طین، فاذا سویته ونفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین.
لطیفة- انی خالق اشارت است به شرف علت فاعلی و بشرا به صوری و من طین به مادی فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین به علت غائی؛ و علت شرف هر یکی پوشیده نیست: ذالک ذکری للذاکرین.
حقیقت کلی- نهایت ظهور مراتب کلیات و اختلافات ذاتی بر نوع آخر است یعنی انسان، که ایجاد بعد از وی جز در اصناف و انواع واقع نمیشود، و آن به حقیقت اظهار ما بالقوه به فعل است،نه مبداء ایجاد بعد از آخر، که تنزل حقیقت از مقام کلی- بجز ماهیت اعیان ثابته- به جزئی هویت به اتمام رسید. عدم محض بود و بعد از آن ظلمت و کدورت بود. و در صحیح که بیان ایجاد عالم میفرماید بدین معنی تصریح فرمود که: آدم را علیهالسلام روز جمعه بعد از عصر آفرید و روز شنبه یعنی بعد از او هیچ چیز نیافرید. بدین سبب که یک وجه او ظلمانی و عدمی بود، انعکاس از او آید، و حامل حقیقت ظهور وجود جز او نشاید: و حملها الانسان انه کان ظلوما جهولا.
حقیقت- امر عام از حیثیت مفهوم اگرچه به کلی نزدیک تر بود، لیکن خاص از حیثیت حقیقت جمع به نمایندگی اولی است که هرچه عام را هست خاص را هست، و لاینعکس: هوالذی انشاءکم و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة.
حقیقت- ظهور وجود حقایق اسما که نسب کمال مراتب وجودند در افعال است که شئون و تجلیات حقایق با مراتب تعینات به حد ظهور کلی میپیوندد، وباز ظهور جملگی بر جملۀ آن در حقیقت انسان است که واحد کثیر وفرد جامع جامع است: خلقکم من نفس واحدة و علم آدم الاسماء کلها و خلق منها زوجها و بث منهما رجالا کثیرا و نسآء.
حقیقت- چون روی آینه را تسویه و تعدیل و تصفیه و تکمیل به اتمام رسد و متوجه وجه باقی شود که غرض و غایت ایجاد وی است، و کلیت آن بی توهم حلول و اتحاد مستغرق صورت حقیقت بی صورت گردد. که نفخ روح اشارت بدان به واسطه شود، و در میان غیر و وجه باقی و چشم غیریت از او پشت تیره آید و او را نام خلیفه آید، و محل اعتراض گردد که: اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء.
فایده- چون به قرب مخصوص گردد متوجهات را مسجود آید: فسجد الملائکة کلهم اجمعون.
تمثیل- هوا اگرچه لطیفتر و عالیتر از خاک است و نخست شعاع آفتاب بدو میرسد، لیکن حرارتی که از شعاع و زمین حاصل میگردد در او مؤثر است، و برودت ذاتی او در نسیم بواسطۀ آن حرارت به حد اعتدال میرسد و سبب اظهار آثار علوی و سفلی میشود. پس از این وجه خاک عالی تر از هوا بود، و این علو مکان است: و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقنا هم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا.
حقیقت- علم به ذات بسیط به مجرد امور سلبی که مفهوم تسبیح و تقدیس است حاصل نگردد. بلکه بی انضمام امور اضافی ممتنع است. و مجموع سلب و اضافت جز در مرکب صورت نه بندد، که دانستن امری بی نمونه در نفس داننده محال است: و علم آدم الاسماء کلها ثم عرضهم علی الملائکة.
اصل- انسانیت عبارت است از حقیقتی که اجزاء او نفس و بدن و هیأت اجتماعی است نه هر یک از این مجموع: ثم انشأناه خلقا آخر فتبارک اللّه احسن الخالقین.
حقیقت- نمایندۀ شخص نگرنده در آینه به حقیقت صورت عکس او است نه نفس آینه: و فی انفسکم (ای فی حقیقتکم و عینکم) افلا تبصرون.
دقیقة- باز در دیدۀ بینندۀ عکس صورت او عکس آینه بود که به انسان العین مسما است و باز آن عکس را چشمی است نگرنده، پس خود به خود نگرندۀ خود در خود است: لاتدرکه الابصار و هو یدرک الابصار.
خاتمة- آینه و عکس ودیده و مردمک عین یکدیگرند و این شهود احدیت جمع و مقام محمدی (ص) است، که حقیقت وحدانیت در مظهر فردانیت ظاهر شود: و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این باب نثری کوتاهبند در بیان چگونگی جلوهگری حق است و هر بند با آیهای از قرآن پایان مییابد. نویسنده میگوید شدت ظهور حق مانع دیدن اوست و تنها نیستی که در برابر هستی است میتواند آینهٔ آن باشد؛ آینه باید پاک باشد و پشتی تیره داشته باشد تا تصویر در آن بنشیند. سپس انسان را آخرین و جامعترین مرتبهٔ آفرینش و آینهٔ کامل نامهای الهی و خلیفه و مسجود فرشتگان میشمارد. در پایان با تمثیل آینه و چشم و مردمک نتیجه میگیرد که بیننده و دیده و آینه یکیاند و این همان مقام وحدت و مقام محمدی است.
هوش مصنوعی: شدت آشکاری چیزی که دیده میشود خود مانع دیدن آن میشود؛ مانند تاریکیای که از نگاه کردن به قرص خورشید به چشم میرسد. سپس آیهٔ «و خدا او را با وجود علم گمراه کرد» آمده است.
هوش مصنوعی: ادراک جز به واسطهٔ چیزی درونی یا بیرونی حاصل نمیشود و این واسطه همان نشانههای جهان بیرون و درون آدمی است. سپس آیهای آمده که آفرینش آسمانها و زمین و گردش شب و روز را نشانهٔ خردمندان میداند.
هوش مصنوعی: آنچه نوری بسیار شدید را نشان میدهد، تا بخشی از آن نور را نپوشاند نمیتواند آن را نمایان کند؛ و اگر آن را یکسره و تمام نشان دهد، دیگر نمایانگر نخواهد بود و در نور گم میشود. سپس آیهٔ مَثَل نور خدا مانند چراغدانی با چراغ آمده است.
هوش مصنوعی: بنابراین ممکن است چیزی تاریک، یعنی نیستی مطلق، نمایانگر روشنی باشد، یا روشنیای که همان نیستیِ ممکن است نمایانگر روشنی برتر شود؛ مانند آینه در برابر قرص خورشید. سپس آیهٔ «نشانههای خود را در آفاق و در جانهایشان به آنان نشان خواهیم داد» آمده است.
هوش مصنوعی: برای نشان دادن، رویارویی و تقابل میان نمایانگر و نمایانشده لازم است، و در برابر هستی چیزی جز نیستی نیست. پس تنها نیستی آینهٔ هستی است؛ چنانکه خدا بینیاز است و شما نیازمندید.
هوش مصنوعی: آینه تا برخی از تعینهای خود را نیست نکند، که آن را جلا دادن و پاک کردن مینامند، نمیتواند چیزی را نشان دهد؛ در حقیقت نمایانگر همان نیستی است. نهایت آنکه گاهی این نیستی بر هستیای اعتباری استوار است که آن هم نیستی است. این نمایانگری از راه حلول و اتحاد و جایگیری نیست، زیرا اینها نسبت میان دو هستیاند، بلکه از راه تقابل و تضاد هستی و نیستی است؛ چنانکه خدا فرمود: تو را پیشتر آفریدم و چیزی نبودی.
هوش مصنوعی: تمثیل: تاریکی ضد روشنی است و آمیختن دو ضد محال است، ولی سایه که روشنیِ درجهٔ دوم است از این دو پدید میآید. سپس آیهٔ «ندیدی پروردگارت چگونه سایه را گستراند» آمده است.
هوش مصنوعی: پاکی و نیستی و تقابل برای نمایانگری نسبت به جایگاه ظهور کافی است؛ اما برای آنکه خودِ ظاهرشونده حقیقت خود را دوباره در آن جایگاه ببیند، تیرگی و کدریای مانند پشت آینه نیز لازم است تا تصویر بازتابیده شکل بگیرد. در این مقام رازهای ناگفتنی بسیار است؛ و آیهٔ آفرینش آدم از گل و دمیدن روح و سجدهٔ فرشتگان به آن اشاره دارد.
هوش مصنوعی: در این آیه، «من آفرینندهام» اشاره به شرافت علت فاعلی، «بشر» اشاره به علت صوری، «از گل» اشاره به علت مادی، و «چون او را راست کردم و از روحم در او دمیدم پس برایش سجده کنید» اشاره به علت غایی است؛ و دلیل شرافت هر یک آشکار است. این یادآوری برای اهل ذکر است.
هوش مصنوعی: اوج ظهور مراتب کلی و تفاوتهای ذاتی در آخرین نوع، یعنی انسان، است؛ پس از او آفرینش تنها در گونهها و افراد رخ میدهد که بیرون آوردن استعداد به فعلیت است، نه آغاز آفرینشی تازه، و فرود حقیقت از مقام کلی تا جزئی با او کامل شد. به همین معنا در حدیث آمده که آدم روز جمعه پس از عصر آفریده شد و روز شنبه چیزی آفریده نشد. چون یک روی انسان تاریک و نیستی است، بازتاب از او برمیآید و تنها او شایستهٔ حمل حقیقت ظهور هستی است؛ چنانکه انسان امانت را برداشت و ستمکار و نادان بود.
هوش مصنوعی: امر عام از نظر مفهوم به کلی نزدیکتر است، اما امر خاص به سبب جامعیتش برای نمایانگری سزاوارتر است؛ زیرا هرچه عام دارد خاص نیز دارد، ولی عکس آن درست نیست. سپس آیهای آمده که خدا شما را پدید آورد و برایتان گوش و چشم و دل نهاد.
هوش مصنوعی: ظهور حقیقت نامهای الهی، که نسبتهای کمال مراتب هستیاند، در افعال است و تجلیات حق با مراتب تعین در افعال به ظهور کلی میرسد؛ و ظهور همهٔ آنها با هم در حقیقت انسان است که یگانهٔ بسیار و فردِ جامعِ همه است. آیات آفرینش همه از یک تن و آموختن همهٔ نامها به آدم بر این گواه است.
هوش مصنوعی: چون روی آینهٔ انسان هموار و متعادل و پاک و کامل شود و رو به وجه باقی حق کند که هدف آفرینش اوست، بیگمانِ حلول و اتحاد، سراسر در صورتِ حقیقتِ بیصورت غرق میشود؛ دمیدن روح اشاره به این است. پشت او که سوی غیر و چشم غیربین است تیره میماند، و او را خلیفه مینامند و همین مایهٔ اعتراض فرشتگان میشود که آیا کسی را میگماری که فساد و خونریزی کند؟
هوش مصنوعی: چون انسان به قرب ویژهٔ حق اختصاص یابد، همهٔ رویآورندگان به او سجده میکنند؛ چنانکه همهٔ فرشتگان سجده کردند.
هوش مصنوعی: هوا گرچه لطیفتر و بالاتر از خاک است و نخست پرتو خورشید به آن میرسد، گرمایی که از پرتو و زمین پدید میآید در آن اثر میکند و سردی ذاتی آن را معتدل میسازد و موجب پدید آمدن آثار بالا و پایین میشود. از این جهت خاک از هوا برتر است و این برتری در مقام و مرتبه است؛ چنانکه خدا فرزندان آدم را گرامی داشت و بر بسیاری از آفریدگان برتری داد.
هوش مصنوعی: شناخت ذات بسیط تنها با صفات سلبی، که معنای تسبیح و تقدیس است، به دست نمیآید و بدون پیوستن صفات اضافی ناممکن است؛ و جمع سلب و اضافه جز در موجود مرکب شکل نمیگیرد، زیرا دانستن چیزی که نمونهای در جان داننده ندارد محال است. از همین رو خدا همهٔ نامها را به آدم آموخت و سپس آنها را بر فرشتگان عرضه کرد.
هوش مصنوعی: انسانیت حقیقتی است که اجزایش جان و تن و ترکیب و هیئت گردآمدهٔ آن دو است، نه هر یک از اینها به تنهایی. سپس آیهای آمده که پس او را آفرینشی دیگر دادیم و خجسته است خدا، بهترین آفرینندگان.
هوش مصنوعی: آنچه شخصِ نگرنده را در آینه نشان میدهد در حقیقت صورت بازتابیدهٔ خود اوست، نه خود آینه. چنانکه آمده: و در خودتان، یعنی در حقیقت و ذاتتان، آیا نمیبینید؟
هوش مصنوعی: باز در چشم بیننده، بازتاب صورتش همانند آینهای است که مردمک چشم نام دارد، و آن بازتاب نیز چشمی بیننده دارد؛ پس در نهایت خود اوست که خود را در خود میبیند. چنانکه چشمها او را درنمییابند و او چشمها را درمییابد.
هوش مصنوعی: آینه و تصویر و چشم و مردمک همه یکچیزند؛ این مشاهدهٔ یگانگیِ جمع و مقام محمدی است که حقیقت وحدت در جلوهگاه فردیت آشکار میشود. چنانکه آمده: تو نیفکندی آنگاه که افکندی، بلکه خدا افکند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.