حقیقت- ذات هستی اقتضای یگانگی مطلق میکند که غیرهستی جز نیستی نبود: شهد اللّه لااله الا هو.
حقیقت- هستی دیگر که غیر هستی است بر هستی مقدم نیست که: تقدم الشیئی علی نفسه لازم میآید. پس هستی واجب یگانه بود. لا اله الاهو فی الاخرة والاولی.
دیگر- با هستی نیستی در نسازد که ضدیناند، و نه نیست و نه هست، یعنی امکان، اعتباری است، حقیقتی در خارج ندارد، آنچنانکه گفته شد: ءآله مع اللّه.
دیگر- ممکن دروقت هستی واجب الوجود است و بر حقیقت اعتباری عدمی خود باقی است، واگر نه قلب حقایق لازم آید، و وجوبیت به سبب ظهور وجود اعتباری دیگر است او را، و همچنان واجب دایما بر وجوب ذاتی خود باقی است که به هیچ وجه اعتبار تغییر و تبدیل در او نیاید. و هو الآن علی ما علیه کان. پس با وی وجودی دیگر نیست: ان اللّه لغنی عن العالمین.
لازمة- وجود عین خیراست وعدم عین شر و شر از اعتبارات و نسب خیزد: ما خلقنا هما الابالحق.
قاعدة- یگانگی ذاتی که ذات لذاته اقتضای انتفای غیر کند، جز هست حقیقی را نیست، و این یگانگی مسما است به احدیت، که یگانگی مجرد بود، از نسبت و اضافات، تا غایتی که منزه بود از مفهوم این الفاظ و از نفی مفهوم این الفاظ، و از جملۀ مفهومات و یگانگی صفاتی که ذات در صفات الوهیت نفی ممائل و مشارک کند مسما است به واحدیت، همچنان مخصوص است به هستی و در حقیقت مغایرت میان آن هر دو مرتبه نیست، ولیکن به نسبت با مفهوم فرمود: و الهکم اله واحد، واللّه احد.
تأویل- احدیت من حیث المفهوم از قبیل اسم ظاهر است که غیر نیستی است و از غلبۀ ظهور او است که غیر با اللّه درنگنجد. قل اللّه ثم ذرهم و باز صمدیت من حیث المفهوم الذی لاجوف له، از قبیل اسم باطن است و از غلبۀ بطون اوست که هیچ گونه کثرت در مسمای اللّه درنگنجد، و چون ظاهر و باطن در آن جناب متحدند، هر دو اسم صفت لفظ اللّهاند و تکرار لفظ مفید عدم تقدم و تأخر و اثبات اتحاد هر دو صفت آید. و مسمای اللّه مفهوم هو است یعنی غیب مطلق که کل بی جزء این مجموع است، و چون احدیت از ظاهر مقتضی نفی غیر متأخر است و صمدیت از باطن مقتضی نفی غیر متقدم و جمعیت هر دو در اللّه مقتضی نفی معیت غیر، تفسیر فرمود: لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد.
دیگر- تعین اول از هویت مطلق که در نظر عارف آید عدم استناد است بغیر و استناد غیر بدو که مفهوم الهیت خاص است، که مسما است به اللّه، و چون از این کثرت اعتباری خیزد و تغایر و کثرت یا ذاتی بود به حسب اجزاءو یا به حسب تغایر وجود و ماهیت، و یا صفاتی بود به حسب جنس و یا نوع و یا شخص، ذاتی را به احد و صمد نفی فرمود، و صفاتی را به لم یلد و لم یولد ولم یکن له کفوا احد.
حقیقت- وجوب وجود وحدت واجب را ذاتی است، که قلب حقایق ممتنع است و تغییر وتبدیل را به هیچ وجه و اعتبار به حضرت مقدس او راه نیست: و هوالآن علی ما علیه کان. و همچنان امکان اعتباری که عدم است ممکن را دایماً لازم ذاتی است، و وجوبیت بالغیر به سبب ظهور وجود است واعتباری دیگر است از اعتبارات که هرگز حقیقت او را که نیستی است مبدل نگرداند: کل شیئی هالک الاوجهه.
حقیقت- وجود اگرچه دائماً واحد است بر حقیقت حقیقی خودی خود بلاتغییر و تبدیل باقی است، و عدم همچنان دایما بر عدمیت خود است، لیکن از ظهور وجود درعدم که ضد است و بضدها تتبین الاشیاء موجودی دیگر یعنی ممکن موجود نموده میشود، به مثابت عکس آینه، چه که نموده در مظهر از وجه نمود عین نموده نیست من حیث هو، چنانکه گفته شد، و از کثرت نمود به حسب امر خارجی کثرت در بود لازم نیاید که نمودی که غیر بود است عین بود نیست: ان بعض الظن اثم.
خاتمة- ظهور مرتبۀ وحدانیت در اعداد در فردانیت است، یعنی که مرتبۀ عدد ثلاثه که جامع زوجیت و وحدانیت است، و در این مقام بحثهای شریف است که شمهای از آن نموده میشود: و ما رمیت اذ رمیت ولکن اللّه رمی.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش نثری از «حقالیقین» در اثبات یگانگی ضروری هستی است. شبستری استدلال میکند که جز هستی، نیستی است و ممکن تنها امری اعتباری است که هستیاش از ظهور وجود واجب است و حقیقتش همچنان عدم میماند؛ مانند تصویر در آینه. سپس دو مرتبهٔ احدیت و واحدیت و معنای «احد» و «صمد» را در سورهٔ اخلاص شرح میدهد و بسیاریِ جهان را نمودی میداند که در اصلِ یگانهٔ هستی کثرتی پدید نمیآورد.
هوش مصنوعی: ذات هستی بهخودیخود یگانگی مطلق را لازم دارد، زیرا هرچه جز هستی باشد نیستی است. آیهٔ «خدا گواهی داد که خدایی جز او نیست» بر این گواه است.
هوش مصنوعی: هستیِ دیگری که غیر از هستی باشد نمیتواند بر هستی پیشی بگیرد، چون لازمهاش پیشی گرفتن چیزی بر خودش است که محال است. پس هستی واجب، یگانه است؛ چنانکه آمده: «در آخرت و دنیا خدایی جز او نیست».
هوش مصنوعی: نیستی با هستی جمع نمیشود، چون دو ضدند. حالتِ «نه نیست و نه هست»، یعنی امکان، امری ذهنی و اعتباری است و در بیرون حقیقتی ندارد. پس با خدا معبود دیگری نیست؛ چنانکه آیه میپرسد: «آیا با خدا معبودی دیگر است؟»
هوش مصنوعی: ممکن هنگامی که هست میشود، به سبب واجبالوجود هستی دارد، ولی حقیقتش همچنان نیستیِ اعتباری است؛ وگرنه باید حقیقت چیزها دگرگون شود که محال است. وجوبِ او از ظهور وجود بر اوست و امری اعتباری است، و واجب همواره بر وجوب ذاتی خود میماند و هیچ دگرگونی در او راه ندارد؛ او اکنون همانگونه است که بود. پس با او وجود دیگری نیست و خدا از جهانیان بینیاز است.
هوش مصنوعی: نتیجه آنکه وجود سراسر خیر است و عدم سراسر شر، و شر از نسبتها و اعتبارها پدید میآید نه از ذات وجود؛ چنانکه آیه میگوید آسمان و زمین را جز به حق نیافریدیم.
هوش مصنوعی: یگانگی ذاتی که ذات بهخودیخود وجود غیر را نفی کند، تنها از آنِ هستی حقیقی است و «احدیت» نام دارد؛ یعنی یگانگی پاک از هر نسبت و اضافه، تا آنجا که حتی از معنای این الفاظ و از نفی آن معانی و از همهٔ مفهومها برتر است. یگانگی صفاتی که در صفات خدایی هر همانند و شریکی را نفی کند «واحدیت» نام دارد و آن نیز ویژهٔ هستی است. در حقیقت میان این دو مرتبه جدایی نیست و تنها از نظر مفهوم جدا گفته شده است، در آیههای «خدای شما خدای یگانه است» و «خدا یکتاست».
هوش مصنوعی: احدیت از نظر مفهوم به نام «ظاهر» وابسته است؛ از شدت ظهور اوست که غیری کنار خدا نمیگنجد. صمدیت، یعنی پُر و بیدرونتهی، به نام «باطن» وابسته است؛ از شدت پنهانی اوست که هیچ کثرتی در ذات خدا راه ندارد. چون ظاهر و باطن در او یکیاند، هر دو صفت لفظ «الله»اند و تکرار این لفظ نشانهٔ یکی بودن دو صفت و نبودِ پیش و پس میان آنهاست؛ و «الله» همان «هو» یعنی غیب مطلق است. چون احدیت غیرِ پسین و صمدیت غیرِ پیشین و جمع هر دو همراهیِ غیر را نفی میکند، خدا آن را چنین شرح داد: «نزاده و زاده نشده و هیچکس همتای او نیست».
هوش مصنوعی: نخستین تعیّنی که از هویت مطلق در نگاه عارف پدید میآید این است که او به چیزی تکیه ندارد و همه به او تکیه دارند؛ این معنای خاصِ خدایی است که «الله» نامیده میشود. چون از این مرتبه کثرتی اعتباری پدید میآید، و چندگانگی یا ذاتی است (از راه اجزا یا جدایی وجود و ماهیت) یا صفاتی (از راه جنس یا نوع یا فرد)، خدا چندگانگی ذاتی را با «احد» و «صمد» و چندگانگی صفاتی را با «لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد» نفی کرد.
هوش مصنوعی: وجوبِ وجود و یگانگی برای واجب ذاتی است و هیچ دگرگونی به ساحت پاک او راه ندارد؛ او اکنون همان است که بود. به همین سان امکانِ اعتباری که در اصل نیستی است، همیشه لازمهٔ ذاتی ممکن است، و وجوبی که از غیر دارد به سبب ظهور وجود است و هرگز حقیقت نیستی او را دگرگون نمیکند؛ چنانکه آمده: «هر چیزی نابودشدنی است جز روی او».
هوش مصنوعی: وجود همیشه یکی است و بیدگرگونی بر حقیقت خود میماند و عدم نیز همیشه عدم است؛ اما چون وجود در عدم که ضد آن است جلوه میکند، و چیزها با ضدشان شناخته میشوند، موجودی دیگر یعنی ممکن، مانند تصویر در آینه، پدیدار به نظر میآید. آنچه در آینه نموده میشود عینِ صاحب تصویر نیست، و از بسیاریِ نمودها بسیاری در اصلِ هستی لازم نمیآید؛ پس پنداشتن هستیِ جداگانه برای نمود گمانی نادرست است، چنانکه «برخی گمانها گناه است».
هوش مصنوعی: در پایان: ظهور مرتبهٔ یگانگی در عددها در فرد بودن است، یعنی در عدد سه که هم جفت بودن و هم یکی بودن را در خود دارد. در این باره بحثهای ارجمندی هست که اندکی از آن گفته میشود؛ و اشاره به آیهٔ «تو نینداختی آنگاه که انداختی، بلکه خدا انداخت» دارد که کار ظاهراً از دیگری، در حقیقت از خداست.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.