چون محقق شد که ادراک هستی جزوی کل هستیها را ضروری است بباید دانست که وقتها ادراک هستی کلی مظهر و آئینه ادراک جزوی بود و این مقام معرفت است. نص: اولم یکف بربک و اللّه نور السماوات و الارض و من عرف نفسه فقد عرف ربه مبین این مقام است. و گاه عکس این بود که مقام علم است.و آیات: سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسکم افلا تنصرون مبین این مقام است. بلکه بیشتر آیات تنزیل و اخبار و آثار در این قسم وارد است، از آنکه به افهام اقرب است و مستلزم ادراک ادراک است، که حکمت بعثت رسل و انبیا است. آنچنان که بیان کرده شود. انما انت مذکر، کلا انها تذکرة.
حقیقت- نفس ادراک فطری یعنی معرفت بسیط قابل تفکر نیست، که تحصیل حاصل محال است، بلکه تفکر حجاب آن میگردد و از این جهت فرمود: لاتتفکروا فی ذات اللّه، بلکه محل تفکر ادراک ادراک است بواسطۀ آیات و بدین سبب تفکر را به آیات حواله فرمود که: و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض. قل انظروا ماذا فی السماوات و الارض.
حقیقت- ادراک فطری جزئی یعنی معرفت غیر ادراک ادراک است، یعنی علمی که آن بسیط است و این مرکب: و تریهم ینظرون الیک و هم لا یبصرون.
قاعده- سبب و حکمت تکوین و ایجاد به اصطلاح طایفه و تجلیات و شهودات و ظهورات به اصطلاح این قوم ظهور رتبت وجود ادراک ادراک است، از آنکه ادراک بسیط فطری است و تحصیل حاصل محال، و غرض و غایت آنست که صور کلی که در نفس وجود مرکوز است بواسطۀ حواس که به مثابت آئینهاند صور جزویات را مطابق گردد، و ادراک دوم حاصل شود،و نتایج جزئیات که در مقدمات بالقوهاند به فعل آیند و اعتراف جوارح و استقامت حاصل گردد. واقم وجهک للدین حنیفا فطرت اللّه التی فطرالناس علیها اشارت است بدان، و علم الیقین به مرتبۀ عین الیقین و حق الیقین رسد، و از این جهت در تنزیل امر به فکر ونظر و تذکر مکرر وموکد است و متفکر ممدوح: قل انظروا ماذا فی السماوات والارض.
فایده- مناط تکلیف و مورد حکم ادراک ادراک است نه ادراک بسیط: یا ایهاالذین آمنوا آمنوا.
فایده - دیگر زیادت و نقصان ایمان بلکه حقیقت ایمان که تصدیق است نه تصور مجرد، همچنان در این مقام بود: لیزدادوا ایمانا مع ایمانهم.
حقیقت- محل غلط و محال ضلال همین ادراک ادراک است، که نسبت وجود با عدم، یعنی ظهور در مظاهر، محل امور عدمی و اعتباری است، چنانکه در تمثیل صورت و آئینه گفته شود و اختلاف امم و شعب مذاهب و جهل مرکب از این مقام است: و اذا ذکروا لایذکرون، و اختلاف را به ادراک فطری راه نیست: کان الناس امة واحدة فبعث اللّه النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه.
تمثیل- چون آتش در سنگ و آهن، و میوه و درخت در دانه، و آب در زمین و صفا در آهن، علم و ایمان در نفوس مرکوزاند، و اخراج آن را اسباب است، آئینۀ علم جز تذکر نیست: و لقد لیسرنا القرآن للذکر، فهل من مدکر.
حقیقت- آن چنانکه نفس ادراک که معرفت است مقتضی عبادات اضطراری و رحمت عام است، ادراک ادراک که علم است مستلزم عبادات اختیاری و سیر وسلوک و رحمت خاص است: و ما خلقت الجن و الانس الالیعبدون.
فایده- مظهر این رحمت همچنان مظهر رحمت عام است که: بالمؤمنین رؤف رحیم.
حقیقت- مبداء این نوع از کثرت، عبادت و بعد عدمی است که تعظیم امر نسبی است،که کثرت متحقق نگردد الابدین و این نسبت به یقین، که مقام وحدت است و کشف حقیقی، ساقط میگردد: واعبد ربک حتی یاتیک الیقین.
حقیقت- واصل کامل در وقت استغراق مقام معرفت اگر به علم پردازد، که از رهگذر حواس داخلی و خارجی حاصل میشود، محجوب گردد: لن ترانی ولاکن انظر الی الجبل.
فرع- چون متنزل شود جهت ارشاد و تکمیل به حسب مرتبۀ کمال وصال به آیات نزول کند، اعلی منزل او آیت کبری بود و بیان وجدان آن جز به طریق اجمال ممکن نشود: فاوحی الی عبده مااوحی.
حقیقت- غایت علم اعنی ادراک ادراک عدم ادراک است، چه مدرک حقیقی غیرمتناهی است، و علم متناهی، و این عدم ادراک ادراکی بود بی ادراک ادراک، و ادراک عدم ادراک در این مشهد حیرت و استغراق مدرک بود در مدرک، و از آن وجه که با عدم ادراک است به جهل و غفلت ماند و صاحب این حال از این وجه مستور گردد: و تحسبهم ایقاظا وهم رقود.
سری نازک- بعد از این حال نسب که از مقام کثرت و شرک خفی است مرتفع گردد، وفنای مدرک، و ادراک در مدرک، آن چنان که هست ظاهر شود، و تبدل الارض غیرالارض یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب، با لوازم آن از انتشار کواکب و تکویر آفتاب و غیر آن حال حاصل گردد، و ندای حقیقی ازلی و ابدی به گوش هوش بی هوشی سالک آید که: لمن الملک الیوم؟ و از خلاء فناء حقیقی صدائی خیزد که: للّه الواحد القهار.
تمثیل- عقل را ادراک این شهود به مثابت محسوسات حسی است، به نسبت با حسی دیگر، یا چون اکمه است به نسبت با الوان، و یا طبیعت ناموزون به نسبت با موزونات طبیعی، چون شعر و اصول موسیقی. از آنکه تصرف او به واسطۀ نسبتهای خفیه است ازاشخاص و انواع کلیات، و این جمله امور نسبی است و از عالم خلق است، و ادراک عالم امر و رای این است، فکیف ادراک مالک خلق وامر، که از این جمله منزه است؟:الا له الخلق و الامر، تبارک اللّه رب العالمین.
رمز- از تنگنائی این مقام است که: لایسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل فرمود، لو اطلعت علیهم لولیت منهم فرارا و لملئت منهم رعبا.
رمزی نازک- کمال نبوت از روی نبوت به کثرت است: فانی اباهی بکم الامم یوم القیامة و تحقق ولایت در وحدت که: لایسعنی فیه ملک مقرب، و اگرچه قوت نبوت به حسب قوت ولایت است، که نور او به مثابت نور قمر از آفتاب که آن نبوت است مستفاد است، لیکن مخالفت ازوجه وحدت و کثرت است که: وتری الشمس اذا طلعت تزاور عن کهفهم ذات الیمین و اذا غربت تقرضهم ذات الشمال.
نکته- مبداء ولایت غیرنبی نبوت است و مبداء نبوت نبی ولایت: قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونی.
دقیقه- باشد که ولی غیر نبی از خاصیت متابعت به مقامی برسد که از ولایت نبی بدو فیض رسد، و اتحادتا غایتی انجامد که نبی از وجه نبوت محض در بعضی امور تابع وی شود، و به حقیقت متابعت خود کرده باشد در مرتبۀ دوم و حینئذ اثبات مخالفت در غیر نبوت خاتم النبیین (ص) اتفاق افتد: هل اتبعک علی ان تعلمن مما علمت رشدا، هذا فراق بینی و بینک.
دقیقه- از سعت دایرۀ ظهور خاتم النبیین (ص) که مظهر اسم الرحمن است و آن غایت کمال نبوت و صفای مظهریت است، ولایت تام به ظهور آمد، تا جامع مخالفات دایرۀ طرق گشت وسعادت در متابعت اوصلی اللّه علیه و سلم منحصر شد و صورت مخالفت در اجتهادات و احکام آمد، و اصول بر یک اساس قرار گرفت و مجتهد احکام اگرچه مخطی بود مصیب گشت: و ما ارسلناک الارحمة للعالمین.
دقیقه- چون عارف بدین مقام متحقق گردد، یعنی از ولایت بی واسطۀ دیگری استفاضت نور کند، اکنون از مرشد خارجی مستغنی گردد، که تصرف خارجی جهت ریاضت نفس است و صفت نفس عارف آن است که فرمود: وکلبهم باسط ذراعیه بالوصید. و دیگر مرشد از برای دلالت و هدایت و سلوک است و حال عارف ضلال و حیرت در مقام بی یبصر و بی ینطق است، و من یضلل اللّه فلن تجدله ولیا مرشدا.
سری نازک- ادراک ادراک، بنابر غلبۀ بطون از شدت ظهور مسمااست به ظاهر و حق، و ادراک عدم ادراک بنابر غلبۀ ظهور از شدت بطون مسما است به باطن و خلق. هوالاول و الآخر و الظاهر و الباطن.
سرسر- ظهور وجودی است، و وجودی عین وجود است که غیر جز عدم و عدمی نیست، و عدمی هم چنان عین عدم است که واسطهای میان وجود وعدم نیست، و ظاهروجودی است و باطن عدمی، پس آنچه به نزد محجوب خلق است در واقع حق است که بر وی محجوبی و مخلوقی ممتنع است: واللّه غالب علی امره.
حقیقت- اظهار ظاهر کرد و او ظاهرتر است از هر ظاهر، و اخفای باطن کرد، واو باطن تر است از هر باطن، که ظهور و بطون او حقیقت است، به خلاف ظهور ظاهر و بطون باطن، پس او ظهور ظاهر بود و بطون باطن و ظهور و بطون در حقیقت متحداند. أاله، مع اللّه.
فایدة- بنا بر آنکه صورت ظاهر هر ظاهر به وجود است، وهستی ظاهرتر هر ظاهر است، پس هستی او نسبت به هستیها اول و باطن است، و نسبت به ظهور خودش ظاهر و آخر. هوالاول و الآخر و الظاهر و الباطن.
حقیقت- ظهور و قیام مفهوم هر یک از اول وآخر و ظاهر و باطن بدان دیگر است که متضایفانند، بلکه ظاهر عین باطن است، چون اعتبار بطون کنندو باطن عین ظاهر است، چون اعتبار ظهور کنند ودرهویت که مسمای هواست غایت انطماس تعینات حسی و وهمی و خیالی و عقلی است، و قاهر مجموع تعینات متناهی است و هوالقاهر فوق عباده.
حقیقة الحقایق- هو به حقیقت هویتی را سزاوار است که مستفاد از غیر و مغایر وجود نیست. هر ذات را که هویت از غیر بود یا مغایر وجود باشد لذاته هو هو نبود، بل هو لغیره بود: هواللّه الذی لا اله الا هو.
نکته- دو چشمهای هو جامع دو مفهوم نوع ذات و افعال است، بینهما برزخ لایبغیان اعنی الصفات. چون به اسم ذات که لفظ اللّه است پیوندد یک چشم گردد و نسبت و اضافت مرتفع شود: قل اللّه ثم ذرهم.
لطیفة- حقیقت هویت غیب پوشیدهتر بود از مفهوم ظاهر و باطن و اول و آخر، و از این جهت بعد از این صفات ختم فرمود به هو، که: وهو بکل شیی علیم.
تنبیه- آنچه مفهوم این درویش است از این آیت اگر نوشته شود ظاهر را زیادت از یک مجلد آید: قل لو کان البحر مداد الکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی.
حقیقت- ظاهر و باطن و اول و آخر، چون هر یک از غلبۀ ظهور تنزل کرد به فعل، از ظهور و بطون، عالم غیب و شهادت و دنیا و آخرت ظاهر گشت و وجه نسبت این دو اسم با مبداء، مظهر صفات متقابل گشت، چون:رضا و غضب و لطف وقهر و قبض و بسط و از شایبۀ تعلق به فعل، معبر شد به تدبیر صفات جمالی و جلالی: تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام. و آن وجه دیگر اعنی ظهور در فعل تسمیه یافت به نور و ظلمت و ایمان و کفر و روح و جسد: خلق الموت و الحیات، وجعل الظلمات و النور.
حقیقت- در مظهر کلی که نقطۀ آخرین محیط مراتب وجود است- آن چنانکه ترا روشن گردد- هر دو وجه بروفق نقطۀ اول مجتمع گشت که مرکب بود از غایت سفل مرکز و علو محیط اعنی عنصر خاکی و روح اضافی، و از این سبب مسجودی و خلافت را سزاوار آمد: و علم آدم الاسماء کلها و ما منعک ان تسجد لما خلقت بیدی.
خاتمه- ظهور این کمال یگانگی او بود که ختم نوع آخرین است. مقصود اظهار است از آنکه علت غائی به وجود ذهنی متقدم است و به وجود خارجی متأخر که: نحن الآخرون السابقون.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی صفات حق تعالی و مقام علم میپردازد. معارف حقایق هستی و شناخت خداوند از طریق ادراک فطری و اصولی بیان میشود و توضیح داده میشود که درک حقیقت از طریق تفکر و توجه به آیات الهی امکانپذیر است. همچنین، تفاوت بین ادراک فطری و ادراک ادراک تشریح میشود و به ارتباط این ادراکات با اعمال و عبادات انسان اشاره میشود. در انتها، عمیقترین حقیقت معرفت به وجود و عدم تعبیر میشود و ارتباط آن با فهم وجود و غایت کلی پدیدهها تبیین میگردد.
هوش مصنوعی: چون ثابت شد که درک هستیِ جزئی بدون درک هستیِ کلی ممکن نیست، باید دانست که گاهی درک هستیِ کلی آینهٔ درک جزئی است؛ این «مقام معرفت» است و آیههایی چون «آیا پروردگارت بس نیست» و «خدا نور آسمانها و زمین است» و حدیث «هر که خود را شناخت پروردگارش را شناخت» آن را نشان میدهند. گاهی برعکس است و این «مقام علم» است، که آیهٔ «نشانههای خود را در آفاق و در جانهایشان نشانشان خواهیم داد» بیانگر آن است. بیشتر آیات و روایات دربارهٔ همین قسم دوم است، چون به فهم مردم نزدیکتر است و به «درکِ درک» میانجامد که حکمت فرستادن پیامبران است؛ چنانکه فرمود: «تو تنها یادآورندهای».
هوش مصنوعی: درک فطری، یعنی معرفت ساده، موضوع اندیشیدن نیست، زیرا به دست آوردن چیزی که از پیش حاصل است محال است و اندیشه در آن حجاب میشود؛ از همین رو فرمود «در ذات خدا نیندیشید». جای اندیشه «درکِ درک» از راه نشانههاست، و به همین سبب اندیشیدن را به آفرینش آسمانها و زمین ارجاع داد.
هوش مصنوعی: درک فطری، یعنی معرفت، با «درکِ درک» یکی نیست؛ اولی دانشی ساده و بسیط است و دومی مرکب. چنانکه آیه میگوید: آنان را میبینی که به تو مینگرند، اما نمیبینند.
هوش مصنوعی: به اصطلاح اهل نظر، سبب و حکمت آفرینش، و به اصطلاح عارفان، سبب تجلیها و ظهورها، آشکار شدن مرتبهٔ «درکِ درک» است؛ زیرا درک ساده فطری و از پیش حاصل است. غرض این است که صورتهای کلیِ نهفته در جان، به یاری حواس که مانند آینهاند، با صورتهای جزئی منطبق شوند و درک دوم حاصل شود. بدینسان آنچه بالقوه است به فعلیت میرسد، اندامها به حق اعتراف میکنند، استواری پدید میآید و علمالیقین به عینالیقین و حقالیقین میرسد؛ از همین روست که قرآن بارها به اندیشه و نگریستن فرمان داده است.
هوش مصنوعی: تکلیف شرعی و حکم دین به «درکِ درک» تعلق میگیرد، نه به درک ساده و فطری؛ از همین رو به مؤمنان میگوید: ای کسانی که ایمان آوردهاید، ایمان بیاورید.
هوش مصنوعی: افزایش و کاهش ایمان، و حقیقت ایمان که تصدیق است و نه صرف تصور، نیز در همین مرتبه است؛ چنانکه آیه میگوید: تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند.
هوش مصنوعی: جای خطا و گمراهی همین «درکِ درک» است، زیرا نسبت هستی با نیستی، یعنی ظهور حق در مظاهر، جای امور عدمی و اعتباری است. اختلاف امتها، شاخهشاخه شدن مذهبها و جهل مرکب از همینجا برمیخیزد. اما در درک فطری اختلافی نیست؛ مردم امتی یگانه بودند و خدا پیامبران و کتاب را فرستاد تا در اختلافشان داوری کنند.
هوش مصنوعی: علم و ایمان در جانها نهفتهاند، چنانکه آتش در سنگ و آهن، درخت و میوه در دانه، آب در زمین و صیقل در آهن نهفته است. بیرون آوردن آنها اسبابی دارد و آینهٔ علم چیزی جز یادآوری نیست؛ چنانکه فرمود: قرآن را برای یادآوری آسان کردیم، آیا پندپذیری هست؟
هوش مصنوعی: معرفت (درک ساده) عبادت ناگزیر و رحمت عام را در پی دارد، و علم (درکِ درک) عبادت اختیاری، سیر و سلوک و رحمت خاص را؛ چنانکه فرمود: جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم.
هوش مصنوعی: آن که مظهر این رحمت خاص است، مظهر رحمت عام نیز هست؛ یعنی پیامبر که دربارهٔ او آمده: با مؤمنان مهربان و دلسوز است.
هوش مصنوعی: سرچشمهٔ این گونه کثرت، عبادت و دوریِ عدمی است، چون بزرگداشت امری نسبی است و کثرت جز با این نسبت پدید نمیآید. این نسبت با رسیدن به یقین، که مقام وحدت و کشف حقیقی است، از میان میرود؛ چنانکه فرمود: پروردگارت را بپرست تا یقین به تو برسد.
هوش مصنوعی: سالک کامل و واصل اگر هنگام غرق بودن در مقام معرفت به علمی بپردازد که از راه حواس درونی و بیرونی به دست میآید، در حجاب میافتد؛ چنانکه به موسی گفته شد: هرگز مرا نخواهی دید، ولی به کوه بنگر.
هوش مصنوعی: هنگامی که این واصل برای راهنمایی و کامل کردن دیگران فرود آید، به اندازهٔ مرتبهٔ وصالش به عالم نشانهها نزول میکند و بالاترین منزلش «آیت کبری» است. آنچه را یافته جز به اجمال نمیتوان بیان کرد؛ چنانکه آمده: به بندهاش وحی کرد آنچه وحی کرد.
هوش مصنوعی: نهایت علم، یعنی «درکِ درک»، ناتوانی از درک است؛ زیرا حقیقتِ درکشونده بیپایان است و علم محدود. این ناتوانی، درکی است بیآنکه درکِ درک در کار باشد، و دریافتن همین ناتوانی در این مقام، حیرت و غرق شدن درککننده در درکشونده است. چون با نادانستن همراه است به نادانی و غفلت میماند و صاحب این حال از دید دیگران پوشیده میماند؛ چنانکه آمده: آنان را بیدار میپنداری در حالی که خفتهاند.
هوش مصنوعی: پس از این حال، نسبتها که از مقام کثرت و شرک پنهاناند برداشته میشوند و فنای درککننده و درک در درکشونده چنانکه هست آشکار میشود. آنچه در قیامت وصف شده، مانند دگرگون شدن زمین، درپیچیده شدن آسمان، پراکندن ستارگان و درهمپیچیدن خورشید، برای سالک حاصل میشود. آنگاه ندای ازلی و ابدی «امروز پادشاهی از آن کیست؟» به گوش جان بیخودشدهٔ سالک میرسد و از خلأ فنای حقیقی پاسخی برمیخیزد: «از آنِ خدای یگانهٔ چیره».
هوش مصنوعی: عقل در برابر این شهود مانند حسی است در برابر محسوسات حسی دیگر، یا نابینای مادرزاد در برابر رنگها، یا طبع ناموزون در برابر شعر و موسیقی. زیرا کار عقل از راه نسبتهای پنهان میان افراد و انواع و کلیات است و همهٔ اینها نسبی و از عالم خلقاند، در حالی که درک عالم امر فراتر از آن است؛ پس درک مالکِ خلق و امر که از همه منزه است چگونه برای عقل ممکن باشد؟
هوش مصنوعی: به سبب تنگی و دشواری این مقام است که در حدیث آمده: در آن حال هیچ فرشتهٔ مقرب و پیامبر مرسلی در آن نمیگنجد. و نیز آیهای که میگوید: اگر بر آنان آگاه میشدی، از ایشان روی برمیگرداندی و میگریختی و از هیبتشان پر از ترس میشدی.
هوش مصنوعی: کمال نبوت در کثرت است، یعنی در فراوانی امت و پیروان، چنانکه پیامبر فرمود به شما در قیامت بر امتهای دیگر مباهات میکنم. اما ولایت در وحدت تحقق مییابد، در حالی که فرشتهٔ مقرب و پیامبر مرسل را در آن راه نیست. نیروی نبوت به اندازهٔ نیروی ولایت است، و ولایت چون ماه نورش را از آفتاب نبوت میگیرد. با این همه، تفاوت این دو از جهت وحدت و کثرت است، چنانکه آیهٔ اصحاب کهف از گذر خورشید از راست و چپ غار حکایت دارد.
هوش مصنوعی: سرچشمهٔ ولایتِ ولیِ غیرپیامبر، نبوت است، یعنی پیروی از پیامبر. ولی سرچشمهٔ نبوتِ پیامبر، ولایتِ خود اوست. آیهٔ «اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید» گواه این سخن است.
هوش مصنوعی: گاه ولیِ غیرپیامبر به برکت پیروی به جایی میرسد که از ولایتِ پیامبر به او فیض میرسد. یگانگی آن دو چنان میشود که پیامبر از جهت نبوت در برخی امور پیرو او میگردد، و در حقیقت از خودش در مرتبهٔ دوم پیروی کرده است. اختلاف میان آن دو تنها در غیر نبوت خاتم پیامبران پیش میآید، چنانکه در داستان موسی و خضر آمده است.
هوش مصنوعی: خاتم پیامبران مظهر نام «رحمان» و نهایت کمال نبوت است، و از گستردگی ظهور او ولایت تام آشکار شد. او همهٔ راههای گوناگون را در خود گرد آورد و سعادت تنها در پیروی از او شد. اختلاف فقط در اجتهادها و احکام فرعی ماند و اصول بر یک پایه استوار شد. از این رو مجتهد حتی اگر خطا کند به ثواب میرسد، زیرا او رحمت برای جهانیان است.
هوش مصنوعی: هرگاه عارف به این مقام برسد و بیواسطهٔ دیگری از ولایت نور بگیرد، از مرشد بیرونی بینیاز میشود. زیرا کار مرشد بیرونی برای ریاضت نفس است، و نفس چنین عارفی مانند سگ اصحاب کهف بر آستانه آرام گرفته است. مرشد برای راهنمایی و سلوک هم هست، اما حال عارف حیرت و گمگشتگی در مقام «بی یبصر و بی ینطق» است. پس به استناد آیه، کسی را که خدا در حیرت افکند، راهنمایی نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: اینکه بتوان ادراک را ادراک کرد، از آن روست که پنهانی بر شدت پیدایی چیره میشود، و این را «ظاهر» و «حق» مینامند. اما ادراکِ ناتوانی از ادراک، از آن روست که پیدایی بر شدت پنهانی چیره میشود، و این را «باطن» و «خلق» مینامند. او اول و آخر و ظاهر و باطن است.
هوش مصنوعی: ظهور امری وجودی است و عین وجود است، و جز آن چیزی جز عدم نیست. عدم نیز عین عدم است و میان وجود و عدم واسطهای نیست. پس آنچه در نظر انسان در حجاب «خلق» به شمار میآید، در حقیقت حق است، که در حجاب بودن و آفریده بودن بر او محال است. خدا بر کار خود چیره است.
هوش مصنوعی: حق ظاهر را آشکار کرد، و خود از هر آشکاری آشکارتر است. باطن را پنهان کرد، و خود از هر پنهانی پنهانتر است، زیرا ظهور و پنهانی او حقیقی است. پس او خودْ ظهورِ ظاهر و پنهانیِ باطن است، و ظهور و بطون در حقیقت یکیاند. آیا با خدا معبود دیگری هست؟
هوش مصنوعی: صورت هر چیز ظاهر به سبب وجود است و هستی از هر ظاهری آشکارتر است. پس هستی او نسبت به دیگر هستیها «اول» و «باطن» است، و نسبت به ظهور خودش «ظاهر» و «آخر». او اول و آخر و ظاهر و باطن است.
هوش مصنوعی: معنای هر یک از اول و آخر و ظاهر و باطن به معنای مقابلش وابسته است، زیرا اینها مفاهیمی متضایفاند. بلکه ظاهر از جهت بطون عین باطن است و باطن از جهت ظهور عین ظاهر. در «هویت»، که مسمای «هو» است، همهٔ تعیّنات حسی و وهمی و خیالی و عقلی محو میشوند، و او بر همهٔ تعینات چیره است.
هوش مصنوعی: «هو» به حقیقت تنها شایستهٔ هویتی است که آن را از غیر نگرفته و جدا از وجود نیست. هر ذاتی که هویتش از دیگری باشد یا جدا از وجود باشد، بالذات «او» نیست، بلکه به سبب دیگری «او» است. او خدایی است که جز او معبودی نیست.
هوش مصنوعی: دو حلقهٔ حرف «ه» در نوشتار «هو» دو مفهوم ذات و افعال را در بر دارد، و صفات میان آن دو مانند برزخی است که از حد خود نمیگذرند. هرگاه «هو» به نام ذات یعنی «الله» بپیوندد، یک چشم میشود و نسبت و اضافه از میان برمیخیزد. پس بگو «الله» و دیگران را واگذار.
هوش مصنوعی: حقیقت هویتِ غیب از مفهوم ظاهر و باطن و اول و آخر پوشیدهتر است. از همین رو خدا در آیه پس از این صفات، سخن را با «هو» به پایان برد: «و هو بکل شیء علیم».
هوش مصنوعی: نویسنده میگوید آنچه این درویش از این آیه فهمیده، اگر نوشته شود از یک جلد کتاب بیشتر خواهد شد. چنانکه خدا فرمود اگر دریا برای کلمات پروردگار مرکب شود، دریا پیش از پایان کلمات او تمام میشود.
هوش مصنوعی: ظاهر و باطن و اول و آخر هرگاه به سبب غلبهٔ ظهور در مرتبهٔ فعل فرود آمدند، عالم غیب و شهادت و دنیا و آخرت آشکار شد. از جهت نسبتشان با مبدأ، مظهر صفات متقابل مانند رضا و خشم، لطف و قهر، و قبض و بسط شدند و صفات جمال و جلال نام گرفتند. از جهت دیگر، یعنی ظهور در فعل، نور و ظلمت، ایمان و کفر، و روح و جسد نامیده شدند، چنانکه خدا مرگ و زندگی و تاریکیها و نور را آفرید.
هوش مصنوعی: در مظهر کلی، یعنی انسان کامل که آخرین نقطهٔ دایرهٔ مراتب هستی است، هر دو جهت همانند نقطهٔ آغاز گرد آمد. او از پستترین مرتبه یعنی خاک و بالاترین مرتبه یعنی روح الهی ساخته شد. به همین سبب سزاوار سجدهٔ فرشتگان و خلافت گشت، چنانکه خدا همهٔ نامها را به آدم آموخت و ابلیس را برای سجده نکردن بر آفریدهٔ دست خود نکوهید.
هوش مصنوعی: ظهور این کمال در یگانگی انسان است که خاتمهٔ آخرین نوع آفریدگان است. مقصود از آفرینش، آشکار کردن حق است، زیرا علت غایی در ذهن مقدم است و در وجود خارجی مؤخر. چنانکه در حدیث آمده است: ما آخرین و پیشینیانیم.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.