زبده ی شعر او افصح فصحا بود و در شعر خصوصا مثنوی گوی مسابقت از امثال و اقران می ربود . مولد او جام است و خواهر زاده ی مولانا جامی است در جواب خمسه چهار کتاب در رشته نظم کشیده، گویند که چون او را دغدغه تتبع خمسه شد با مولانا جامی مطارحه کرد. او گفت اگر تو جواب حکیم فردوسی رحمه الله علیه را که فرموده است :
که هر که بی هنر افتد نظر به عیب کند
درختی که تلخ است وی را سرشت
گرش در نشانی به باغ بهشت
ور از جوی خلدش بهنگام آب
به بیخ انگین ریزی و شیر ناب
سرانجام گوهر بکار آورد
توانی گفت سایر ابیات را نیز جواب توانی گفت، مولانا عبدالله هاتفی این چهار بیت گفت و نزد مولانا جامی برد که :
همان میوه ی تلخ بار آورد
اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت
نهی زیر طاووس باغ بهشت
بهنگام آن بیضه پروردنش
ز انجیر جنت دهی ارزنش
دهی آبش از چشمه سلسبیل
بدان بیضه گردم زند جبرئیل
شود عاقبت بیضه زاغ، زاغ
هر چند که این ابیات در برابر شعر حکیم فردوسی وقعی ندارد اما مولانا جامی تحسین کرد و رخصت جواب خمسه گفتن داد. دیگر بار مولانا عبدالله هاتفی استدعای این نمود که افتتاح لیلی و مجنون شما بکنید مولانا جامی این بیت گفت :
این دعا در حق او مستجاب شد و با تمام آن توفیق یافت و الحق بسیار خوب و مرغوب گفته . این دو بیت در بیماری لیلی از آن کتابست :
توقیع قبول روزیش باد
پیراهن آل آن پریوش
شد تافته چون تنور آتش
شد زانو و پای آن یگانه
دیگر کتاب خسرو و شیرین است این چند بیت در صفت زال فرهاد کش از آن کتاب است:
مویی، گرهیش در میانه
بود هر چشم سبزش شیشه زهر
ز زهر چشم او صد فتنه در دهر
ز دندان خالیش بودی دهانی
چو گور کهنه ی بی استخوانی
زحل کآمد جهان نحس اکبر
بود خالی بر روی آن بد اختر
دو شاخ آمد دو پایش درد و غم را
این بیت نیز در صفت شکار کردن خسرو از همان کتاب است :
دیگر هفت منظر است که بطرز هفت پیکر گفته، اگر چه در خور مثنویات او نیست اما حکایت های خوب بسته و چند بیت در نصیحت فرزند از آن کتاب است :
دری بگشاده دهلیز عدم را
ای سپهر جمال را مه نو
نکته ای چند گویمت بشنو
تا نگردد نقاب رویت موی
نروی رو گشاده در سر کوی
هر که چیزی برایگان دهدت
نستانی، اگر که جان دهدت
میکن از صحبت بدان پرهیز
همچو خاشاک خشک ز آتش تیز
تا رخت ساده و جمیل بود
می مخور گر چه سلسبیل بود
پسرانی که باده خواه شدند
از می سرخ روسیاه شدند
پسران را کند دو کار خراب
هوس زینت و هوای شراب
وای برآن پسر هزاران وای
که بود می پرست و خود آرای
بهر زن جامه سرخ و زرد آمد
آنچنان رنگ ننگ مرد آمد
سرخ و زردی که لایق مرد است
اشک سرخ است و چهره ی زرد است
عیب باشد بمرد ریشینه
دیگر تمرنامه که در مقابل اسکندرنامه گفته و آن کتاب را در مدت چهل سال تمام کرده . چرا که چند نوبت بعضی ابیات را بعد از اتمام پسند ناکرده از آنجا بیرون کرده و آن موازی بیست هزار بیت اصل کتاب است فی الواقع که آن نظم بسیار متین و شاعرانه واقع شده و این چند بیت در صفت جنگ از آن کتاب است :
نازکردن بحسن پیشینه
زده تیغ و نیزه یلان بیدریغ
شده نیزه گلگون و گلنار تیغ
کمان خم چو ابروی جانان شده
ز هر گوشه غارتگر جان شده
شده پرچم طوق ها فتنه بار
چو گیسوی کافر دلان تتار
کله خودها گشته گلگون همه
چو دلهای عشاق پر خون همه
نه از قتل کس نیزه ها منفعل
چو بالا بلندان بیرحم دل
به بیداد خو کرده گرز گران
چو دلهای سنگین سیمین بران
گذرکرده تیر از زره ها چنان
که باد از سر زلف سیمین بران
فتاده در آن پهن دشت درشت
مولانا عبدالله هاتفی در خرگرد جام که یکی از قصبات خراسانست و مولد اوست چهار باغی ساخته و در آنجا متوطن شده بود اکثر اوقات در آنرا بسته بمردم اختلاط کمتر کردی تا در شهور سنه سبع و عشر تسعمایه که صاحبقران مغفور بعد از فتح خراسان متوجه عراق بودند در حوالی قصبه مذکور جهت زیارت منظور حضرت آفریدگار شاه قاسم انوار قدس سره نزول فرموده بر سبیل گشت بدر باغ مذکور رسیدند در را بسته یافتند از شاخ درختی که از دیوار بیرون آمده بود باندرون باغ رفتند مولانا هاتفی را خبر شد باستقبال آنحضرت شتافته آمد و روی نیاز بر زمین نهاد و آن حضرت مولانا را احوال بسیار پرسیدند بعد از وقوف بر حال او بمنزل او قدم رنجه فرمودند .
از کمال مکارم اخلاق بر گلیم درویشانه او به نشستند و از ما حضری که آوردند تناول فرمودند و بعد از آن طالب شعر شدند مولانا بیتی چند از شعر خود خوانده تحسین بسیار نمودند و او را بنظم فتوحات شاهی مأمور گردانیدند . مولانا انگشت قبول بر دیده نهاده منظور عنایات بلا نهایات شد و موازی هزار بیت از آن کتاب بنظم درآورده اما با تمام آن توفیق نیافت و الحق اگر آن مثنوی تمام می شد ناسخ سایر مثنویات او می شد . این چند بیت در وصف آن حضرت از آن مثنویست :
سر نا تراشیده چون خارپشت
بر او ختم شد منصب سروری
چو بر جدش آیین پیغمبری
مثل در زمانه بفرزانگی
سرشته بمردی و مردانگی
چه مردی که هر کس که نامش شنود
دگر زن نیامد از او در وجود
نمی آورد تاب بذلش درم
درم منتهی بی نهایت کرم
بهم دخل کونین اگر ضم بود
ز اندازه ی بذل او کم بود
همه پادشاهان شده پست او
چو شاهان شطرنج در دست او
ز شاهان شطرنج او بی شکی
وفات مولانا در قصبه خرگرد جام اتفاق افتاده در چهار باغ مذکور مدفون شده و تاریخ وفات او را « جامی ثانی چه شد » یافتند .



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
برد رنج بیهوده طاووس باغ
بیت
این نامه که خامه کرد بنیاد
هوش مصنوعی: گزیدهٔ شعر هاتفی در اوج فصاحت است و در شعر، بهویژه مثنوی، از همروزگاران خود پیش افتاده است. زادگاهش جام است و خواهرزادهٔ جامی است و در پاسخ به خمسهٔ نظامی چهار کتاب سروده است. میگویند وقتی خواست از خمسه پیروی کند، با جامی گفتوگو کرد و جامی گفت اگر بتوانی این بیتهای فردوسی را پاسخ دهی…
هوش مصنوعی: مصراع نخست جداافتاده است و میگوید آدم بیهنر چشمش به عیب دیگران است. مصراع دوم آغاز سخن فردوسی است: درختی که سرشتش تلخ است…
هوش مصنوعی: …اگر آن درخت را در باغ بهشت بکاری و بهموقع از جوی بهشت آبش بدهی…
هوش مصنوعی: …و بر ریشهاش عسل و شیر خالص بریزی، سرانجام ذات خود را نشان میدهد…
هوش مصنوعی: (جامی گفت) اگر بتوانی این را پاسخ دهی، بقیهٔ بیتها را هم میتوانی پاسخ بدهی. هاتفی این چهار بیت را سرود و نزد جامی برد:
هوش مصنوعی: مصراع نخست پایان سخن فردوسی است: باز همان میوهٔ تلخ را میدهد. مصراع دوم آغاز پاسخ هاتفی است: اگر تخم کلاغی را که سرشتی تاریک دارد…
هوش مصنوعی: …زیر طاووس باغ بهشت بگذاری، و در زمان پروردن آن تخم…
هوش مصنوعی: …از انجیر بهشت به آن دانه بدهی و از چشمهٔ سلسبیل آبش بدهی…
هوش مصنوعی: …و جبرئیل بر آن تخم دم بدمد، سرانجام تخم کلاغ همان کلاغ میشود؛ یعنی ذات بد با پرورش نیک دگرگون نمیشود.
هوش مصنوعی: هرچند این بیتها در برابر شعر فردوسی ارزشی ندارد، جامی آن را ستود و اجازهٔ پاسخگویی به خمسه را داد. سپس هاتفی خواهش کرد که جامی آغاز لیلی و مجنون او را بسراید و جامی این بیت را گفت:
هوش مصنوعی: این دعا دربارهٔ او برآورده شد و توانست کتاب را به پایان برساند و بهراستی بسیار خوب سروده است. این دو بیت دربارهٔ بیماری لیلی از آن کتاب است:
هوش مصنوعی: مصراع نخست بیت دعایی جامی است: مُهر پذیرش نصیب او باد. مصراع دوم از هاتفی است: پیراهن سرخ آن پریروی (لیلی)…
هوش مصنوعی: …از تب مانند تنور آتش داغ شد؛ و زانو و پای آن بیهمتا…
هوش مصنوعی: کتاب دیگرش خسرو و شیرین است و این چند بیت در وصف پیرزنی است که سبب مرگ فرهاد شد:
هوش مصنوعی: مصراع نخست پایان وصف لیلی است: از لاغری مانند مویی شد که گرهی (زانو) در میانش باشد. مصراع دوم وصف پیرزن است: هر چشم سبزش شیشهای پر از زهر بود.
هوش مصنوعی: از زهر نگاه او صدها فتنه در جهان برمیخاست؛ دهانی خالی از دندان داشت…
هوش مصنوعی: …که مانند گوری کهنه بیاستخوان بود. زحل که در جهان «نحس اکبر» است…
هوش مصنوعی: …خالی بر چهرهٔ آن بدطالع بود؛ یعنی شومیاش از زحل هم بیشتر بود. دو پایش دو شاخه برای درد و غم بود…
هوش مصنوعی: این بیت هم در وصف شکار کردن خسرو از همان کتاب است:
هوش مصنوعی: کتاب دیگرش هفت منظر است که به شیوهٔ هفت پیکر نظامی سروده؛ هرچند در حد دیگر مثنویهایش نیست، داستانهای خوبی دارد و چند بیت در پند به فرزند از آن کتاب است:
هوش مصنوعی: مصراع نخست پایان وصف پیرزن است: (پاهایش) دری به دالان نیستی و مرگ گشوده بود. مصراع دوم آغاز پند است: ای ماه نوِ آسمان زیبایی (خطاب به فرزند)…
هوش مصنوعی: …چند نکته به تو میگویم، گوش کن. تا وقتی که مو (ریش) پوشش چهرهات نشده است…
هوش مصنوعی: …با روی باز به کوچه و گذر نرو. هر کس چیزی رایگان به تو بدهد…
هوش مصنوعی: …نپذیر، حتی اگر جانش را به تو بدهد. از همنشینی با بدان دوری کن…
هوش مصنوعی: …همانگونه که خاشاک خشک باید از آتش تند دور باشد، تا وقتی که چهرهات ساده و بیریش و زیباست.
هوش مصنوعی: این مصراع نخست، بیت پیشین را کامل میکند: تا چهرهات ساده و زیباست، شراب ننوش، هرچند مانند آب سلسبیل بهشتی گوارا باشد. مصراع دوم آغاز بیت بعد است: پسرانی که خواهان باده شدند…
هوش مصنوعی: …با شراب سرخ روسیاه و رسوا شدند. سپس بیت تازه آغاز میشود: دو کار پسران را تباه میکند…
هوش مصنوعی: …یکی میل به آرایش و دیگری هوس شراب. بیت بعد آغاز میشود: هزار افسوس بر آن پسری…
هوش مصنوعی: …که شرابخوار و خودآرا باشد. سپس: جامهٔ سرخ و زرد برای زنان ساخته شده است…
هوش مصنوعی: …و چنین رنگی برای مرد مایهٔ ننگ است. سپس: سرخی و زردیای که شایستهٔ مرد است…
هوش مصنوعی: …اشک سرخ (از سوز و رنج) و چهرهٔ زرد (از ریاضت و غم) است. سپس: برای مردِ ریشدار عیب است…
هوش مصنوعی: نثر: اثر دیگر هاتفی «تمرنامه» است که در برابر اسکندرنامهٔ نظامی سروده و در چهل سال به پایان برده، زیرا چند بار بیتهایی را که نپسندیده بود از آن بیرون کرده است؛ اصل کتاب نزدیک بیست هزار بیت است و نظمش بسیار استوار و شاعرانه است. بیتهایی در وصف جنگ از آن کتاب نقل میشود.
هوش مصنوعی: مصراع نخست، دنبالهٔ بیت ۳۰ است: …که به زیبایی گذشتهٔ خود ناز کند. مصراع دوم آغاز وصف جنگ از تمرنامه است: پهلوانان بیدریغ شمشیر و نیزه زدند…
هوش مصنوعی: …و نیزهها از خون گلگون و شمشیرها مانند گل انار سرخ شد. سپس: کمانها مانند ابروی معشوق خمیده شد…
هوش مصنوعی: …و از هر سو جانها را به یغما برد. سپس: منگولهها و حلقههای سر نیزه و علم فتنهانگیز شده بود…
هوش مصنوعی: …مانند گیسوی خوبرویان سنگدلِ تاتار. سپس: کلاهخودها همه سرخ و خونآلود شده بود…
هوش مصنوعی: …مانند دلهای پرخون عاشقان. سپس: نیزهها از کشتن کسی شرمسار نبودند…
هوش مصنوعی: …مانند بلندقامتانِ سنگدل (معشوقان) که از کشتن عاشق شرم ندارند. سپس: گرزهای سنگین به ستمگری خو گرفته بودند…
هوش مصنوعی: …مانند دلهای سخت معشوقان سیماندام. سپس: تیرها چنان آسان از زرهها گذشتند…
هوش مصنوعی: …که باد از لابهلای زلف سیمتنان میگذرد. سپس: در آن دشت پهناور و ناهموار افتاده بود…
هوش مصنوعی: نثر: هاتفی در زادگاهش خرگرد جام چهارباغی ساخته و در آن گوشهگیر بود و در را میبست. در سال ۹۱۷ شاه اسماعیل پس از فتح خراسان، هنگام رفتن به عراق، برای زیارت شاه قاسم انوار آنجا فرود آمد، به در باغ رسید و چون در بسته بود از شاخ درختی به درون رفت؛ هاتفی به پیشوازش شتافت و خاکبوسی کرد و شاه احوالش را پرسید و به منزلش رفت.
هوش مصنوعی: نثر: شاه از بزرگواری بر گلیم درویشانهٔ او نشست، از خوراک حاضر خورد و شعر خواست؛ هاتفی چند بیت خواند و شاه بسیار ستود و او را به سرودن «فتوحات شاهی» گماشت. هاتفی نزدیک هزار بیت از آن سرود ولی تمامش نکرد، و اگر تمام میشد از همهٔ مثنویهایش برتر بود. بیتهایی در ستایش شاه از آن نقل میشود.
هوش مصنوعی: مصراع نخست پایان وصف جنگ است: سرهای کشتگان که از تیرها مانند خارپشت شده بود. مصراع دوم آغاز ستایش شاه است: مقام سروری و پادشاهی به او ختم شد…
هوش مصنوعی: …همانگونه که پیامبری به نیای او (پیامبر اسلام) ختم شد. سپس: در روزگار به خردمندی زبانزد است…
هوش مصنوعی: …و سرشتش با دلاوری و جوانمردی آمیخته است. سپس: چنان مردانگیای دارد که هر کس نامش را شنید…
هوش مصنوعی: …دیگر هیچ کار زنانه و سستی از او سر نزد (از شنیدن نامش دلیر شد). سپس: سکهٔ درم تاب بخشش او را ندارد…
هوش مصنوعی: …زیرا درم محدود است و بخشش او بیپایان. سپس: اگر درآمد هر دو جهان را روی هم بگذارند…
هوش مصنوعی: …از اندازهٔ بخشش او کمتر است. سپس: همهٔ پادشاهان زیردست و فروتر از او شدهاند…
هوش مصنوعی: …مانند مهرههای شاه شطرنج در دست او که هر طور بخواهد جابهجاشان میکند. مصراع دوم ناتمام است: بیگمان از شاهان شطرنج او…
هوش مصنوعی: نثر: هاتفی در خرگرد جام درگذشت و در همان چهارباغ به خاک سپرده شد، و مادهٔ تاریخ وفاتش را «جامی ثانی چه شد» یافتند که به حساب ابجد ۹۲۷ میشود.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۱ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.