روزی از طالع مبارک بخت
رفت بهرام گور بر سر تخت
هرکجا شاه و شهریاری بود
تاج بخشی و تاجداری بود
همه در زیر تخت پایهٔ شاه
صف کشیدند چون ستاره و ماه
شه زبان برگشاد چون شمشیر
گفت کای میر و مهتران دلیر
لشگر از بهر صلح باید و جنگ
کاین نباشد، چه آدمی و چه سنگ
از شما کیست کاو به هیچ نبرد
مردییی کان ز مردم آید، کرد؟
من که از دهر بر گزیدمتان
در کدامین مصاف دیدمتان؟
کهآمد از هیچکس چنان کاری
کهآید از پر دلی و عیاری؟
از سر تیغتان به وقت گزند
بر کدامین مخالف آمد بند؟
یا که دیدم که پای پیش نهاد
دشمنی بست و کشوری بگشاد
این زند لاف کهایرجی گهرم
وان به دعوی که آرشی هنرم
این ز گیو آن ز رستم آرد نام
این به کنیت هژبر و آن ضرغام
کس ندیدم که کارزاری کرد
چون گهِ کار بود کاری کرد
خوشتر آن شد که هرکسی به نَهُفت
گوید: «افسوس شاه ما که بخفت
می خورَد وز کسی نیارد یاد
از چنین شه کسی نباشد شاد»
گرچه من مِی خورم چنان نخورم
که ز مستی غم جهان نخورم
گر خورم حوضهٔ می از کف حور
تیغم از جوی خون نباشد دور
برقوارم به وقت بارش میغ
به یکی دست می به دیگر تیغ
مِی خورم، کار مجلس آرایم
تیغ را نیز کار فرمایم
خواب خرگوش من نهفته بوَد
خصم را بیند ارچه خفته بود
خنده و مستیام به تأویل است
خنده شیر و مستی پیل است
شیر در وقت خنده خون ریزد
کیست کز پیل مست نگریزد
ابلهان مست و بیخبر باشند
هوشیاران می دگر باشند
آنکه در عقل پستیاش نبوَد
مِی خورد لیک مستیاش نبود
بر سر باده چونکه رای آرم
تاج قیصر به زیر پای آرم
چون منش را به باده تیز کنم
بر سر خصم جرعهریز کنم
دوستان را چو در میآویزم
گنج قارون ز آستین ریزم
دشمنان را گهی که بیخ زنم
به کبابی جگر به سیخ زنم
نیکخواهان من چه پندارند
کهاختران سپهر بیکارند
من اگر چند خفته باشم و مست
بخت بیدار من به کاری هست
به چنین خوابها که من مستم
خواب خاقان نگر که چون بستم
به یکی پی غلط که افشردم
رخت هندو نگر که چون بردم
سگ بود کو ز ناتوانی خویش
خوش نخسبد به پاسبانی خویش
اژدها گرچه خسبد اندر غار
شیر نر بر درش نیابد بار
شه چو این داستان خوش بر گفت
روی آزادگان چو گل بشکفت
همه سر بر زمین نهادندش
پاسخی عاجزانه دادندش
کهآنچه شه گفت با کمربندان
هست پیرایهٔ خردمندان
همه را حرز جان و تن کردیم
حلقهٔ گوش خویشتن کردیم
تاج بر فرق شه خدای نهاد
کوشش خلق باد باشد باد
سرورانی که سروری کردند
با تو بسیار همسری کردند
هیچکس با تو تاجور نشدند
همه در سر شدند و سر نشدند
آنچه ما بنده دیدهایم ز شاه
کس ندیدهست از سپید و سیاه
دیو را بست و اژدها را سوخت
پیل را کشت و کرگدن را دوخت
شیر بگذار و گور نخچیرست
دام و دد خود نشانهٔ تیرست
به جز او کیست کاو به وقت شکار
گردن گور درکشد به کنار
گاه سازد هدف ز خال پلنگ
گاه دندان کند ز کام نهنگ
گه در ابروی هند چین فکند
گه به هندی سپاه چین شکند
گه ز فغفور باج بستاند
گه ز قیصر خراج بستاند
گرچه شیر افکنان بسی بودند
کز دهن مغز شیر پالودند
شیر مرد اوست کاو به سیصد مرد
قهر سیصد هزار دشمن کرد
قصهٔ خسروان پیشینه
هست پیدا ز مهر و از کینه
گر برآورد هر کسی نامی
بود با لشگری به ایامی
در مصافی چنین به چندان مرد
آنچه او کرد کس نیارد کرد
چون ز شاهان شمار برگیرند
زو یکی با هزار برگیرند
هریکی را یکی نشان باشد
او به تنها همه جهان باشد
لخت بر هر سری که سخت کند
چون در طارمش دو لخت کند
تیرش ار سوی سنگ خاره شود
سنگ چون ریگ پارهپاره شود
نوش بخشد به مهره مار سنان
مار گیرد به اژدهای عنان
هر تنی کو خلاف او سازد
شمعوارش زمانه بگدازد
سر که بر تیغ او برون آید
زان سر البته بوی خون آید
مستی او نشان هشیاریست
خواب او خواب نیست بیداریست
وان زمانی که میپرست شود
او خورد می عدوش مست شود
اوست از جمله خلق داناتر
بر همه نیک و بد تواناتر
کاردان اوست در زمانه و بس
نیست محتاج کاردانی کس
تا زمین زیر چرخ دارد پای
بر فلک باد حکم او را جای
هم زمین در پناه سایه او
هم فلک زیر تخت پایه او
کاردانان چو این سخن گفتند
پیش یاقوت کهربا سفتند
شاه نعمان از آن میان برخاست
بزم شه را به آفرین آراست
گفت هرجا که تخت شاه رسد
گرچه ماهی بود به ماه رسد
آدمی کیست تا به تارک شاه
راست یا کج کند حساب کلاه
افسر ایزد نهاد بر سر تو
سبز باد از سر تو افسر تو
ما که مولای بارگاه توایم
سرور از سایه کلاه توایم
از تو داریم هرچه ما را هست
بر تر و خشک ما تو داری دست
از عرب تا عجم به مولائی
سر فشانیم اگر بفرمایی
مدتی هست کز هنرمندی
بر در شه کنم کمربندی
چون شدم سر بزرگ درگاهش
یافتم راه توشه از راهش
کر مثالم دهد به معذوری
تا به خانه شوم به دستوری
لختی از رنج ره برآسایم
چون رسد حکم شاه باز آیم
گر نه تا زندهام به خدمت شاه
سر نگردانم از پرستش گاه
شاه فرمود تا ز گوهر و گنج
دست خازن شود جواهرسنج
آورَد تحفههای سلطانی
مصری و مغربی و عمانی
حملداران در آمدند به کار
حمل بر حمل ساختند نثار
زر به خروار و مشکنافه به کیل
وز غلام و کنیز چندین خیل
مرتفع جامههای قیمتمند
بیشتر زانکه گفت شاید چند
تازیاسبانِ پارسیپرورد
همه دریا گذار و کوهنورد
تیغ هندی و دُرع داودی
کشتی جود راند بر جودی
لعل و دُر بیش از آنکه قدر و قیاس
دانَدَش دُرفروش و لعلشناس
گوهر آموده تاجی از سر خویش
با قبایی ز دخل شُشتر بیش
داد تا زان دهش رخش رخشید
وز یمن تا عدن به او بخشید
با چنین نعمتی ز درگه شاه
رفت نعمان چو زُهره از بر ماه



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
در روزی فیروزمند و خوشطالع شاهنشاه بهرام، تمام شاهان و فرماندهان و سران را فراخوانده و برای آنها سخن گفته و آنها را بهسبب کاهلی سرزنش میکند. او آنها را بدین سبب مؤاخذه میکند که آنچنان که شایسته یک جنگاور و لشکری است در هنگام نیاز، رشادت و شجاعت نشان ندادهاند. و سپس ادامه میدهد که تصور نکنید که من حتی در هنگام مستی و بزم و خواب از کار جنگ و حکومت غافل هستم و در این زمینه مثالهایی از نبردهای خود با خاقان چین و شاه هند بازگو میکند. فرماندهان از دانایی و هشیاری بهرام، شاد گشته و با او عهد میبندند که سخنانش را آویزه گوش نمایند. سپس، شاه نعمان درخواستی دارد و آنرا بیان میکند. در پایان، بهرام میخواهد تا گنجها و هدایای سلطنتی را برای دادن به مهمانان بیاورند و به طرز باشکوهی جشن و پذیرایی برگزار میشود.
روزی از روزهای خوشطالع و نیکبخت بهرام گور بر تخت فرمانروایی نشست (و)
تمام شاهان و شهریاران و تاجداران که بودند
همه در زیر و در مقابل تخت او صف کشیدند همچون ستارگان و ماه.
شاه، به تندی و با زبانی برنده گفت که ای فرماندهان و سران شجاع و دلیر.
لشکر برای صلح و جنگ و محافظت است؛ اگر لشکری نتواند اینکار را بهشایستگی انجام دهد با سنگ و مجسمه چه فرقی دارد؟
کدام از شما نبرد و جنگی، که مردم شجاع باید انجام دهند، تا بحال انجام داده است؟
من که شما را برای فرماندهی برگزیدم تا بحال در کدام نبرد و مصاف شما را دیدهام؟ (که شجاعت و رشادت نشان دهید؟)
که کاری انجام دهید که از آدم پُردل (شجاع) و عیار و جوانمردی برآید؟
از شمشیر و زور شما در هنگام حمله شما، کدام دشمن را گرفتاری و بند بوجود آمد؟
یا اینکه ببینم که پای پیش نهادهاید و داوطلب شدهاید و دشمنی را اسیر کنید و سرزمینی را فتح کنید؟
یکی لاف میزند که از نسل ایرج پهلوان و جنگاور هستم، دیگری که من در نبرد و فن جنگ همچون آرش کمانگیر هستم.
یکی خود را با گیو و دیگری خود را با رستم مقایسه میکند و دیگری لقب هژبر و دیگری لقب ضرغام بر خود مینهد.
هیچکس ندیدهام که جنگی و کارزاری کند و در هنگام نیاز و کار، کاری انجام دهد.
بهتر آن باشد که هرکدام از شما در پنهانی بگوید که ای دریغ که شاه ما خوابید
مست باشد و از کسی یاد نکند، این شاه، شایسته نیست و کسی از او خرسند نیست.
من می و باده مینوشم اما نهچندانکه همهچیز را فراموش کنم و کار مملکت و جهان را از یاد ببرم.
اگر حتی می فراوان بنوشم و در کنار زیباترین ساقیان باشم شمشیر من، جنگ را فراموش نمیکند.
همچون برق آسمان بهوقت بارش ابر، فرود میآیم؛ در همان زمان که در یک دست جام باده و در دست دیگر شمشیر دارم.
مجلس بزم را آراسته میکنم اما در همان حال شمشیر و جنگ را نیز فراموش نمیکنم.
خواب خرگوشی من رازی است چنانکه حتی در هنگام خواب نیز دشمن را در زیر نظر دارم (خرگوش به خوابیدن با چشمان باز معروف است)
خنده و مستی من تعابیر و معنایی دارند، تعبیر خنده من شجاعت و شیر است و معنی مستی من، پیل زورمند و قوی است.
شیر در هنگام خنده خون ریزد؛ کیست که در برابر پیل مقاومت کند؟
آنها که مست و بیخبر هستند نادانان و احمقان هستند، هوشیاران مستی و می از جنسی و نوع دیگر هستند.
کسی که در هوشیاری و عقل، فرومایه نیست؛ باده مینوشد اما بیخود نمیگردد.
در همان حال مستی، تاج قیصر روم را به زیر پای میآورم و او را به تسلیم وا میدارم.
وقتی که خوی و سرشت خود را با باده گرم کنم بر سر دشمن جرعهریز مینمایم.
در هنگام بودن با دوستان به آنها گنج قارون میبخشم.
در همان حال که بیخ دشمن را میزنم در حال تفریح و مشغول بزم هستم و کباب بهسیخ میزنم.
یاران و دوستان من چرا گمان میکنند که اختران و کواکب بیکار هستند؟
حتی زمانی که من خفته باشم و مست باشم، بخت و اقبال من بیدار است و یاور من است.
با چنین خوابها که من مست هستم (بهیاد بیاورید) که چگونه خواب را بر خاقان چین بستم و آشفته کردم. (یعنی خاقان چین تصور میکرد که من غافل هستم)
و با یک ترفند ببینید چه بر سر شاه هند آوردم؟
آنکه از ناتوانی و ضعف نمیتواند بخوابد و پاسبانی را نیز درست انجام نمیدهد سگ است.
اژدها حتی در هنگام خواب بر در غار نیز چنان است که شیر نر نمیتواند به او نزدیک شود.
وقتی که شاه این حرفها را زد همه شاد گشتند.
همه او را تعظیم نمودند و از او عذرخواهی کردند.
که آنچه که شاه با زیردستان خود گفت شایسته و زیور خردمندان است.
همه را همچون حرز و دعا بر خود میبندیدم و فراموش نمیکنیم و چون حلقه به گوش کردیم.
هوش مصنوعی: تاج را بر سر پادشاه نهادند، و امیدوارند که این تلاش و کوشش مردم سبب دوام و بقای او باشد.
هوش مصنوعی: سرورانی که با تو در مقام رهبری و سروری بودند، بسیار با تو زناشویی کردند.
هوش مصنوعی: هیچکس به مقام و فرهای مانند تو نرسید، همه فقط در تلاش برای رسیدن به مقام تو بودند و نتوانستند به آن جایگاه دست یابند.
هوش مصنوعی: ما بندگان فقط آنچه را از شاه میبینیم، چه خوب و چه بد، دیگران ندیدهاند.
هوش مصنوعی: بهرام (شاه) دیو را به بند آورد، اژدها را از بین برد، فیل را کشت و کرگدن را نیز به هم دوخت.
هوش مصنوعی: بهتر است بجای شیر، به گور شاخبرهنهای بپردازیم که خود نشاندهندهٔ شکار و دوستانش است. شکارچی باید به جای غنایم، به نشانههایی از حیوانات توجه کند.
هوش مصنوعی: جز او کسی نیست که در هنگام شکار بتواند گردن گور (حیوانی بزرگ و شکارچی) را به راحتی به کناری بکشد.
هوش مصنوعی: گاهی هدف و مقصود، مانند نقطههای سیاه بر پوست پلنگ است و گاهی نیز به سختی و تیزی دندانهای نهنگ میرسد.
هوش مصنوعی: گاه ابروی زیبا و کمان مانند او، مانند هلال درخشان است و گاه در میدان جنگ، سپاهیان هندوستان را در هم میشکند.
هوش مصنوعی: گاهی به بهرام باج میدهند و گهی هم از قیصر (امپراتور روم) خراج میگیرند.
هوش مصنوعی: گرچه شیرانی بودند که از دهن آنها شهدی شیرین ترشح میشد، اما آنها مانند شیر افکنان (شیران شجاع) بودند.
هوش مصنوعی: شجاعت و دلاوری او مانند شیر است، زیرا با سیصد مرد، در برابر سیصد هزار دشمن ایستادگی کرد.
هوش مصنوعی: داستان پادشاهان در گذشته وجود دارد و سرشناس است، داستانهایی که به دلیل محبت و دشمنی شکل گرفتهاند.
هوش مصنوعی: اگر هر کسی در روزگاری با لشکری خود را معرفی کند و نام و مقامی بیابد،
هوش مصنوعی: در چنین نبردی، هیچکس جز او توانایی انجام کاری را که او کرده است، ندارد.
هوش مصنوعی: چون در ردهٔ شاهان، یکی را برگزینند، به جای او، هزار نفر از دیگران انتخاب میشوند.
هوش مصنوعی: هر فردی میتواند نمایندهای برای خود داشته باشد، اما فردی که به تنهایی میتواند تمام جهان را در بر بگیرد، بسیار نادر است.
هوش مصنوعی: هر کجا کسی با شدت و سختی برخورد کند، مثل اینکه اگر درازای یک یک طارم (چادر) را دو نیم کند، در آنجا هم او بخواهد بر دیگری هم غالب شود.
هوش مصنوعی: اگر تیر او (بهرام) به طرف سنگ سخت برود، آن سنگ نیز مانند ریگ تکهتکه میشود.
هوش مصنوعی: اگر کسی از مهره مار استفاده کند، خوشبختی و موفقیت به او عطا میشود و اگر تیرش به اژدها (بزرگترین دشمن) برسد، او را تحت کنترل خود در میآورد.
هوش مصنوعی: هر کسی که بر خلاف او حرکت کند، همانند شمعی است که زمانه او را ذوب میکند و از بین میبرد.
هوش مصنوعی: وقتی سرت بیرون از تیغ او بیفتد، قطعاً بوی خون خواهد آمد.
هوش مصنوعی: مستی او (بهرام) نشانگر هشیاری و بیداری اوست و خواب او واقعی نیست. در واقع، او به نوعی در حالت بیداری و هوشیاری قرار دارد، حتی اگر به نظر برسد که خوابیده است.
هوش مصنوعی: زمانی که او پرستیده و مورد محبت قرار میگیرد، به حالت醉 (مست) درمیآید و از شراب خوردن مست میشود.
هوش مصنوعی: او (بهرام) از میان مردم از نظر دانش و آگاهی برتر است و در فهم نیک و بد توانایی بیشتری دارد.
هوش مصنوعی: او تنها کسی است که در این زمانه دارای دانش و مهارت است و نیازی به کسی دیگر برای دانش و تدبیر ندارد.
هوش مصنوعی: تا زمانی که زمین زیر چرخهای آسمان وجود دارد، حکم او (بهرام) در همهجا حاکم است و هیچچیز نمیتواند از فرمان او تجاوز کند.
هوش مصنوعی: زمین در سایهی قدرت و حمایت او (بهرام) به امنیت رسیده و آسمان نیز زیر تخت سلطنت اوست.
هوش مصنوعی: هنگامی که کاردانان این سخن را بیان کردند، یاقوت (که به عنوان یک سنگ قیمتی تعبیر شده) به سربازان و افراد ذینفوذ از خود قدرت و توانمندی نشان دادند.
هوش مصنوعی: شاه نعمان از میان سخنان دیگران بلند شد و با ستایش و شعر، مجلس شاه را مزین کرد.
هوش مصنوعی: به هر جایی که تخت شاه برسد، حتی اگر ماهی باشد، به منزلت و مقام بالا میرسد.
هوش مصنوعی: انسان کیست که بخواهد به سر شاه، چه بهصورت مستقیم و چه بهصورت کج، بگوید که چه باید بکند یا حسابش را ببیند؟
هوش مصنوعی: خداوند تاج و افسری سبز به سر تو نهاده است و این تاج، نشانهای از خوشبختی و خیر و برکت توست.
هوش مصنوعی: ما که در بارگاه تو، ارباب تو هستیم، در واقع از سایه کلاهی که بر سر داری، تحت حمایت تو هستیم.
هوش مصنوعی: هرچه ما داریم، خوب و بد، از توست و تو بر ما نظارت داری.
هوش مصنوعی: اگر تو دستور بدهی، ما از عرب و عجم (ملل مختلف) به فرمانروایی تو سر تسلیم فرود میآوریم و به تو خدمت خواهیم کرد.
هوش مصنوعی: مدتی است که به خاطر هنرمندیام در دربار شاه، خود را آماده کردهام و به دنبال جلب نظر او هستم.
هوش مصنوعی: زمانی که درب بزرگ خانه او ایستادم، فهمیدم که با ورود به آنجا، برکت و نعمت از طریق او به دست میآورم.
هوش مصنوعی: او میگوید که با کمکی که دریافت میکند، مثل یک فرد ناشنوا، نمیتواند به راحتی صحبت کند و در نتیجه نیازمند دستوری است تا به خانه برگردد.
هوش مصنوعی: برای کمی از رنج سفر استراحت میکنم تا زمانی که فرمان شاه برسد و دوباره به سر خدمت برگردم.
هوش مصنوعی: هرگز سرم را از کار خدمت به شاه برنمیگردانم تا زمانی که زندهام و در این مسیر، به پرستش و خدمت ادامه میدهم.
هوش مصنوعی: شاه دستور داد که خزانهدار، جواهرسنجی برای ارزشیابی و تقسیم گوهر و گنج انتخاب کند.
هوش مصنوعی: خزانهدار جواهرات سلطانی از کشور مصر، مغرب (شمال آفریقا) و عمان تحفههایی را میآورد.
هوش مصنوعی: باربران وارد شدند و بارها را به دوش گرفتند و بهطور مداوم مشغول کار شدند و در حال خدمت و فداکاری بودند.
هوش مصنوعی: طلا به اندازهی زیاد و مشک به مقدار کم، و از تعداد زیادی غلام و کنیز.
هوش مصنوعی: جامههای پرقیمت و ارزشمند باید از آنچه گفته شد، بیشتر و برتر باشند.
هوش مصنوعی: اسبهای تازی که در ایران پرورش یافتهاند، از دریاها عبور میکنند و به کوهها میروند.
هوش مصنوعی: تیغ هندی و زره داودی، کشتی بزرگ جود از طرف جود را به جلو راند.
هوش مصنوعی: لعل و در (دو نوع گوهر قیمتی) به اندازهای گرانبها هستند که هیچ درفروش (فروشی که گوهرها را میفروشد) یا لعلشناس (کسی که در شناسایی لعل مهارت دارد) نمیتواند ارزش واقعی آنها را بفهمد.
هوش مصنوعی: بهرام که تاجی از گوهر در سر خود دارد، با قبایی که از درآمد ششتر (نوعی ماهی) تهیه شده، خود را آراسته است.
هوش مصنوعی: بهرام (شاه) دستور داد تا به خاطر این هدیه ارزشمند، رخش (اسبش) درخشان و زیبا شد و از یمن تا عدن (منطقهای در یمن) به او (رخش) داده شد.
هوش مصنوعی: نعمت بزرگی که به بهرام داده شد، باعث شد نعمان (که احتمالاً یکی از شخصیتهای مهم دربار است) از نزد شاه برود، درست مثل اینکه زُهره (سیاره Venus) به دور ماه در گردش باشد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
چون بیامد بوعده بر سامند
آن کنیزک سبک زبام بلند
برسن سوی او فرود آمد
گفتی از جنبشش درود آمد
جان سامند را بلوس گرفت
[...]
چیست آن کاتشش زدوده چو آب
چو گهر روشن و چو لؤلؤ ناب
نیست سیماب و آب و هست درو
صفوت آب و گونه سیماب
نه سطرلاب و خوبی و زشتی
[...]
ثقة الملک خاص و خازن شاه
خواجه طاهر علیک عین الله
به قدوم عزیز لوهاور
مصر کرد و ز مصر بیش به جاه
نور او نور یوسف چاهی است
[...]
ابتدای سخن به نام خداست
آنکه بیمثل و شبه و بیهمتاست
خالق الخلق و باعث الاموات
عالم الغیب سامع الاصوات
ذات بیچونش را بدایت نیست
[...]
الترصیع مع التجنیس
تجنیس تام
تجنیس تاقص
تجنیس الزاید و المزید
تجنیس المرکب
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.