گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم »

بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست

آن یکی شخصی به وقت مرگ خویش

گفته بود اندر وصیت پیش‌پیش

سه پسر بودش چو سه سرو روان

وقف ایشان کرده او جان و روان

گفت هرچه در کفم کاله و زرست

او برد زین هر سه کو کاهل‌ترست

گفت با قاضی و پس اندرز کرد

بعد از آن جام شراب مرگ خورد

گفته فرزندان به قاضی کای کریم

نگذریم از حکم او ما سه یتیم

ما چو اسمعیل ز ابراهیم خود

سرنپیچیم ارچه قربان می‌کند

گفت قاضی هر یکی با عاقلیش

تا بگوید قصه‌ای از کاهلیش

تا ببینم کاهلی هر یکی

تا بدانم حال هر یک بی‌شکی

عارفان از دو جهان کاهل‌ترند

زانک بی شد یار خرمن می‌برند

کاهلی را کرده‌اند ایشان سند

کار ایشان را چو یزدان می‌کند

کار یزدان را نمی‌بینند عام

می‌نیاسایند از کد صبح و شام

هین ز حد کاهلی گویید باز

تا بدانم حد آن از کشف راز

بی‌گمان که هر زبان پردهٔ دلست

چون بجنبد پرده سرها واصلست

پردهٔ کوچک چو یک شرحه کباب

می‌بپوشد صورت صد آفتاب

گر بیان نطق کاذب نیز هست

لیک بوی از صدق و کذبش مخبرست

آن نسیمی که بیایدت از چمن

هست پیدا از سموم گولخن

بوی صدق و بوی کذب گول‌گیر

هست پیدا در نفس چون مشک و سیر

گر ندانی یار را از ده‌دله

از مشام فاسد خود کن گله

بانگ حیزان و شجاعان دلیر

هست پیدا چون فن روباه و شیر

یا زبان هم‌چون سر دیگست راست

چون بجنبد تو بدانی چه اباست

از بخار آن بداند تیزهش

دیگ شیرینی ز سکباج ترش

دست بر دیگ نوی چون زد فتی

وقت بخریدن بدید اشکسته را

گفت دانم مرد را در حین ز پوز

ور نگوید دانمش اندر سه روز

وآن دگر گفت ار بگوید دانمش

ور نگوید در سخن پیچانمش

گفت اگر این مکر بشنیده بود

لب ببندد در خموشی در رود

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۲۵

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: شخصی در آستانه مرگ وصیتی می‌کند که دارایی‌اش را به پسرانش می‌دهد، اما شرط می‌گذارد که آنچه را که برمی‌دارند، به کاهلی خود بر اساس سنجش قاضی بر گردانند. سه پسر، هر یک در توجیه کاهلی خود، نیازمند قاضی هستند تا مسئولیت مالی را بر اساس زحماتشان تقسیم کند. در این بین، قاضی با دقت می‌سنجد که کدام یک از آنان کاهل‌تر بوده و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که در عرفان و روابط انسانی، همه به نوعی از کاهلی رنج می‌برند و می‌توانند به حقیقت و صداقت دست یابند. در نهایت، تأکید بر اهمیت نیت و تلاش ثابتی است که در زندگی باید صورت گیرد.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# آن یکی شخصی به وقت مرگ خویش

گفته بود اندر وصیت پیش‌پیش

هوش مصنوعی: آن شخص در لحظه‌ی مرگش خواسته بود که وصیت کند و درباره‌ی تقسیم اموالش صحبت کند.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# سه پسر بودش چو سه سرو روان

وقف ایشان کرده او جان و روان

هوش مصنوعی: او سه پسر داشت که مانند سه درخت سرو، سالم و سرزنده بودند و همه دارایی‌اش را به آن‌ها بخشیده بود.

# گفت هرچه در کفم کاله و زرست

او برد زین هر سه کو کاهل‌ترست

هوش مصنوعی: او گفت هر چه اموال و دارایی دارم باید بردارد کسی که از این سه فرزندم تنبل‌تر است.

# گفت با قاضی و پس اندرز کرد

بعد از آن جام شراب مرگ خورد

هوش مصنوعی: او با قاضی صحبت کرده و نصیحتی کرد، سپس بعد از آن شراب مرگ را نوشید.

# گفته فرزندان به قاضی کای کریم

نگذریم از حکم او ما سه یتیم

هوش مصنوعی: فرزندان به قاضی می‌گویند: ای انسان مهربان، ما از حکم او نمی‌گذریم زیرا که ما سه یتیم هستیم.

# ما چو اسمعیل ز ابراهیم خود

سرنپیچیم ارچه قربان می‌کند

هوش مصنوعی: ما مانند اسماعیل (پسر ابراهیم) هرگز از انجام فرمان خدا سرپیچی نمی‌کنیم، هرچند که ابراهیم (پدر اسماعیل) او را برای قربانی کردن آماده کرده بود.

# گفت قاضی هر یکی با عاقلیش

تا بگوید قصه‌ای از کاهلیش

هوش مصنوعی: قاضی گفت هر یک از فرزندان باید با هوش و عاقلی که دارند، داستانی از کاهلی و بی‌عملی خود بگویند.

# تا ببینم کاهلی هر یکی

تا بدانم حال هر یک بی‌شکی

هوش مصنوعی: منتظرم تا ببینم کاهلی هر یک از فرزندانم را، تا بتوانم به طور یقین حال هر یک را بفهمم.

# عارفان از دو جهان کاهل‌ترند

زانک بی شد یار خرمن می‌برند

هوش مصنوعی: عارفان از هر دو جهان (دنیا و آخرت) کم‌تحرک‌تر هستند، زیرا که یار و محبوبشان (خدا) را از دست داده‌اند و در نتیجه، توجه‌ و تلاششان به دست آوردن نعمت‌های معنوی کاهش یافته است.

# کاهلی را کرده‌اند ایشان سند

کار ایشان را چو یزدان می‌کند

هوش مصنوعی: عارفان به بهانه کاهلی، کارهای خود را توجیه می‌کنند؛ همان‌طور که یزدان (خدا) کارهایش را به شیوه‌ای خاص انجام می‌دهد.

# کار یزدان را نمی‌بینند عام

می‌نیاسایند از کد صبح و شام

هوش مصنوعی: بعضی از مردم، اعمال خداوند را نمی‌بینند و از نعمت‌های خدا در صبح و شب غافلند و آرام نمی‌گیرند.

# هین ز حد کاهلی گویید باز

تا بدانم حد آن از کشف راز

هوش مصنوعی: بیدار باشید و از کسالت و تنبلی دست بکشید و به من بگویید که چقدر ناتوانی شما از کشف حقایق و اسرار وجود دارد.

# بی‌گمان که هر زبان پردهٔ دلست

چون بجنبد پرده سرها واصلست

هوش مصنوعی: هر زبانی در واقع پرده‌ای است که نشان‌دهندهٔ احساسات و دل انسان است، و وقتی که زبان به حرف آید، نشان‌دهندهٔ عمق فکر و احساسات درونی فرد می‌شود.

# پردهٔ کوچک چو یک شرحه کباب

می‌بپوشد صورت صد آفتاب

هوش مصنوعی: پردهٔ کوچک مانند یک تکه کباب، می‌تواند چهرهٔ صد خورشید را بپوشاند. این جمله به این معناست که چیزهای ظاهری (پرده) می‌توانند واقعیت‌های بزرگ و نورانی (آفتاب) را بپوشانند و از دید پنهان کنند.

# گر بیان نطق کاذب نیز هست

لیک بوی از صدق و کذبش مخبرست

هوش مصنوعی: هرچند ممکن است گفتار دروغ باشد، اما بوی صدق و دروغ از آن به خوبی احساس می‌شود.

# آن نسیمی که بیایدت از چمن

هست پیدا از سموم گولخن

هوش مصنوعی: نسیمی که از چمن به سوی تو می‌وزد، ناشی از هوای پاک و خوشبوست، در حالی که هوای بد و آلوده (سموم گولخن) هم وجود دارد؛ بنابراین می‌توانی به خوبی تشخیص دهی که کدام هوای سالم است.

# بوی صدق و بوی کذب گول‌گیر

هست پیدا در نفس چون مشک و سیر

هوش مصنوعی: بوی صداقت و بوی دروغ در وجود انسان وجود دارد، همان‌طور که بوی مشک و سیر در هوا به وضوح احساس می‌شود.

# گر ندانی یار را از ده‌دله

از مشام فاسد خود کن گله

هوش مصنوعی: اگر نتوانی دوست را از آدم‌های دو رو تشخیص بدهی، باید از بوی بد درون خود شکایت کنی.

# بانگ حیزان و شجاعان دلیر

هست پیدا چون فن روباه و شیر

هوش مصنوعی: صدای شجاعان و دلاوران به‌وضوح شنیده می‌شود، همان‌طور که فنون و ترفندهای روباه و شیر نیز شناخته شده است.

# یا زبان هم‌چون سر دیگست راست

چون بجنبد تو بدانی چه اباست

هوش مصنوعی: زبان انسان مانند درپوش دیگ است؛ هنگامی که حرکت کند و به صحبت بیافتد، می‌توانی بفهمی چه چیزی در دل او جَو دارد.

# از بخار آن بداند تیزهش

دیگ شیرینی ز سکباج ترش

هوش مصنوعی: از بخار دیگ می‌توان فهمید که شیرینی آن بهتر و خوشمزه‌تر از ترشی سُکباج (نوعی خوراک است که معمولاً ترش است) است.

# دست بر دیگ نوی چون زد فتی

وقت بخریدن بدید اشکسته را

هوش مصنوعی: وقتی که به دیگ شیرینی دست زد و دید که در آن چیزی شکسته وجود دارد، متوجه شد که وقت برای خرید چیزی مناسب است.

# گفت دانم مرد را در حین ز پوز

ور نگوید دانمش اندر سه روز

هوش مصنوعی: او (شخصی که در موردش صحبت می‌شود) می‌گوید که من می‌دانم مردی که در هنگام بروز مشکل، خود را خونسرد و آرام نگه می‌دارد، حتی اگر بعد از سه روز نتواند چیزی بگوید، باز هم نشانهٔ خرد و فهم اوست.

# وآن دگر گفت ار بگوید دانمش

ور نگوید در سخن پیچانمش

هوش مصنوعی: شخص دیگر گفت: اگر او (مرد) در این موضوع صحبت کند، به خوبی می‌شناسمش، و اگر هم چیزی نگوید، در حرف‌زنی و پیچیدگی‌های کلامش او را می‌شناسم.

# گفت اگر این مکر بشنیده بود

لب ببندد در خموشی در رود

هوش مصنوعی: گفت اگر این فریب (مکر) را شنیده بود، باید که سکوت کند و در خاموشی برود.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست به خوانش فاطمه زندی
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست به خوانش مجید آخته

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش من بخوانم

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۶ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

مهدی کاظمی در ‫۷ سال و ۸ ماه قبل، چهارشنبه ۱۰ بهمن ۱۳۹۷، ساعت ۱۸:۱۵ نوشته:

بی عملی در فرهنگ سالکانه، غیر از بی عملی در فرهنگ عامه است. در آنجا معنایی مذموم دارد و به مفهوم تنبلی و وارفتگی است. اما در اینجا، غایتی در سلوک است. و سخت ترین کار در جهان، ساکن شدن در بی عملی است. کاری سخت تر از آن نمی شناسم. هر کسی مرد راهش نیست. مگر ذهن می گذارد که لحظه ای بی عمل باشی؟! مگر احساسات و عواطف می گذارند که دمی در بی عملی ساکن شوی؟! مگر خواهش و آرزو اجازه می دهند که آنی در بی عملی بسر بری؟!... بی عملی، تسلیم محض است به جریان ناب حیات. یک پذیرش تام است بی خوف و اندوه. فرزانه ای که بدین مقام نائل گردد، سرشار از عمل آسمانی است. زیرا از این پس، این هستی است که از مجرایِ خالیِ او دست اندر کار عمل ناب می شود
م.ر

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

کوروش در ‫۴ سال قبل، شنبه ۷ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۱۸:۳۲ پاسخ داده:

حرفای قشنگ ولی تو خالی

یه مدت بی عمل باش تا از گشنگی بمیری

بهزاد فرخ زاده در ‫۲ سال و ۵ ماه قبل، شنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۳، ساعت ۱۴:۰۴ پاسخ داده:

منظورش از بی عمل شدن کار زمینی نیست کار زمینی با تلاش بدست میاد همون روزی زمینی که تو قران نوشته هر کسی به اندازه تلاش و کوشش بهره میبره روزی آسمانی رو تو قرآن اومده به غیر حساب میده این یکی مستلزم بی عمل شدنه.

اقبال کاظمی در ‫۱ سال و ۱۰ ماه قبل، پنجشنبه ۲۹ آذر ۱۴۰۳، ساعت ۰۸:۱۷ نوشته:

بخوان دیوان شمس و مثنوی را

مپرس اما هوش مصنوعی را

معلوم است که جمعبندی، سنجش و بکارگیری اطلاعاتی بدون احساس ،عاطفه و خودبرانگیزنده خیال و شعور هوش مصنوعی از ساحت ظریف شریف و بالخصوص شعر شهودی و پیچیده ای عرفانی بسیار بدور است. ولی شباهتی که هوش مصنوعی در این زمینه با افراد ازخودراضی، دیده درآ و شارلاتان دارد در این است که هرگز در معناکردن اشعار به ناتوانی خود اقرار نمی کند و هرچه سرهم بافته به خورد خواننده می دهد، یعنی "نمیدانم" در قاموس اش وجود ندارد و من تا به حال مشاهده نتوانستم.. به هرحال من خواندن نظریات هوش مصنوعی را در مورد معنای اشعار ضیاع وقت می‌دانم مگر اینکه گاه‌گاهی به قصد تفریح و تفنن باشد. حتا می‌تواند خطر گمراهی هم داشته باشد برای آنانکه سالکان تازه وارد این وادی اند.

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، شنبه ۱ آذر ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۲۸ نوشته:

عارفان از دو جهان کاهل‌ترند

زانک بی شد یار خرمن می‌برند

یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، شنبه ۱ آذر ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۳۰ نوشته:

بی‌گمان که هر زبان پردهٔ دلست

چون بجنبد پرده سرها واصلست

مصرع دوم یعنی چه ؟

کوروش در ‫۱۱ ماه قبل، شنبه ۱ آذر ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۳۳ نوشته:

دست بر دیگ نوی چون زد فتی

وقت بخریدن بدید اشکسته را

یعنی چه ؟

Fateme Zandi در ‫۲ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۰۶ نوشته:

حکایت

مردی که سه پسر داشت به گاهِ مرگ نزد قاضی و پسران و کسان خود وصیّت می کند که مال و عقارش بدان فرزندی رسد که از همۀ برادران خود کاهل تر باشد . هر سه برادر بعد از فوت پدر نزد قاضی رفتند و قاضی بدانان گفت : هر یک از شما باید حکایتی از خود بازگویید تا من معلوم دارم که کدامیک کاهل ترید . یکی از برادران به قاضی می گوید : من باطن هر کس را از لحنِ کلامش بشناسم حتّی اگر سکوت کند از حرکات و سکناتش او را خواهم شناخت . یکی دیگر از برادران گفت : آدمی را از سخنش بازشناسم . و اگر سکوت کند با شِگردی خاص به نطقش درآورم . قاضی گفت : اگر او هیچ سخنی نگفت چه کار می کنی ؟ جواب داد : مقابلش ساکت می نشینم و صبر می کنم . زآن پس هر آنچه به قلبم خطور کرد یقین دانم که آن خاطرۀ قلبی بازتاب اندیشۀ باطنی آن شخص است .

حالت این برادر در واقع مبیّن احوال شاهزادۀ کوچکین است . چرا که برعکس برادر دیگرش بیش از آنکه به سعی و مکسب اش متکی باشد بر باطن روشن و قلب تابناک خود متکی است . پس بدین معنی کاهلتر است .

تفسیر ابیات

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

بیت 4877

آن یکی مردی به وقتِ مرگِ خویش / گفته بود اندر وصیّت پیش پیش

شخصی هنگام مرگ وصیّت کرد و این وصیّت را شمرده و با تأنّی انجام داد . [ نیکلسون در معنی «پیش پیش» گفته است : احتمالاََ یعنی «پله پله پیش رفتن» یعنی بی شتاب و با تأمّل سخن گفتن ( شرح مثنوی معنوی مولوی ، دفتر ششم ، ص 2289 ) ]

بیت 4878

سه پسر بودش چو سه سروِ روان / وقفِ ایشان کرده او جان و روان

او سه پسر خوش قد و قامت داشت که جان و روان خود را وقف تیمار و تربیت آنان کرده بود . [ سروِ روان = کنایه از خوش قد و قامت است ]

بیت 4879

گفت : هر چه در کفم کاله و زر است / او بَرَد ، زین هر سه ، کو کاهلتر است

آن شخص در وصیّت خود گفته بود : از میان فرزندانم آن کسی حق دارد مالک اموال و زر و سیم و نقدینه ام شود که از سایر برادران خود کاهل تر باشد . ( کاله = کالا ، متاع ) [ این «کاهلی» به معنی مرسوم نیست بلکه از نوع کاهلی عارفانه است به معنی تسلیم شدن به مشیّت الهی و رضا به قضای خداوند است . ]

بیت 4880

گفت با قاضیّ و ، پس اندرز کرد / بعد از آن جامِ شرابِ مرگ خَورد

آن شخص برای محکم کاری این وصیّت را نزد قاضی گفت و پس از اتمام وصیّت جام شراب مرگ را درنوشید و بدان سرای کوچید .

بیت 4881

گفته فرزندان به قاضی کِای کریم / نگذریم از حکم او ما سه یتیم

فرزندان متوفّا به قاضی گفتند : ای گرامی مرد ، ما سه یتیم از فرمان پدر مرحوممان سرپیچی نمی کنیم .

بیت 4882

سَمع و طاعَه می کنیم ، او راست دَست / آنچه او فرمود ، بر ما نافذ است

امر او را می شنویم و اطاعت می کنیم که اختیار با اوست . هر آنچه پدر فرمود بر ما لازم الاجراء است .

بیت 4883

ما چو اسمعیل ، ز ابراهیمِ خَود / سر نپیچیم ، ار چه قربان می کند

ما همچون اسماعیل ذبیح الله هستیم که از ابراهیم خود سرنتابیم . گر چه بخواهد ما را قربانی کند . [ اشاره است به آیه 102 سورۀ صافات ]

بیت 4884

گفت قاضی هر یکی با عاقلیش / تا بگوید قصّه ای از کاهلیش

قاضی به آن سه پسر گفت : هر کدام از شما از روی خردمندی و عقلانیّت حکایتی از کاهلی خود بگوید .

بیت 4885

تا ببینم کاهلیِّ هر یکی / تا ببینم حالِ هر یک بی شکی

تا کاهلی هر یک از شما را بسنجم و سرانجام بدون هیچ شک و شبهه ای از حال شما آگاه شوم .

بیت 4886

عارفان از دو جهان کاهل ترند / زآنکه بی شُدیار ، خرمن می برند

عارفان بِالله در هر دو جهان ، یعنی در دنیا و آخرت نسبت به همگان بی کوشش ترند . زیرا که بدون شخم زدن و شیار کردن ، محصول برداشت می کنند . ( شُدیار = شخم زدن و شیار کردن زمین و آماده ساختن آن برای زراعت ) [ همانطور که پیشتر گفته شد . کاهلی عارفان از سنخِ کاهلی بطّالان و بیکارگان نیست . مولانا خود اهلِ تلاش بود و همه را به جدّ و جهد فرا می خواند . تا بدانجا که فرموده است : « کوششِ بیهوده بِه از خفتگی » ، بنابراین مراد از کاهلی عارفانه ، تسلیم شدن به مشیّت الهی و رضا به قضای اوست . چه گوار و چه ناگوار . و نخستین شرط مقام تسلیم و رضا ، ندیدنِ منِ خود و عدم توجّه به تمایلات خودخواهانه است . پس عارفِ بِالله همچون خسی بر تند آبِ مشیّتُ الله می رود .

یا همچون مُرده ای در دستِ غسّال هستند . امّا کاهلی عارفان در آخرت بدین معنی است که آنان همچون زهّاد قشری طاعت و عبادت سوداگرانه نمی کنند . و نیل به نعیم جنّت را غایت خواستۀ خود نمی دانند . ]

بیت 4887

کاهلی را کرده اند ایشان سَنَد / کارِ ایشان را چو یزدان می کند

از آنرو که حضرت حق کار عارفانِ بِالله را انجام می دهند . آنان کاهلی را تکیه گاه خود ساخته اند . [ کاهلی = تنبلی / سَنَد = تکیه گاه ]

بیت 4888

کارِ یزدان را نمی بینند عام / می نیاسایند از کَد ، صبح و شام

چون عامۀ مردم کار خدا را نمی بینند . یعنی متوجّه فعّالِ ما یشا بودن حضرت حق نیستند . تمام شب و روز دست از رنج و سعی برنمی دارند . یعنی حریصانه تلاش می کنند . [ کَدّ = رنج و سختی ]

بیت 4889

هین ز حدِّ کاهلی گویید باز / تا بدانم حدِّ آن از کشفِ راز

خلاصه قاضی به آن سه برادر گفت : بهوش باشید و حدّ و اندازۀ کاهلی خود را برای من تعریف کنید تا از طریق افشای حال خود میزان کاهلی شما بر من معلوم شود .

بیت 4890

بی گمان که هر زبان پردۀ دل است / چون بجنبد پرده ، سِرها واصِل است

بی تردید هر زبان به منزلۀ پردۀ اتاقِ دل است . همانطور که وقتی پرده به واسطۀ وزش باد می جنبد و درون اتاق نمایان می گردد . زبان نیز وقتی می جنبد و شروع به سخن می کند اسرار درون را آشکار می کند .

بیت 4891

پردۀ کوچک ، چو یک شَرحۀ کباب / می بپوشد صورتِ صد آفتاب

پرده ای کوچک به اندازۀ یک پارۀ کوچک کباب می تواند رُخسارۀ صد آفتاب را بپوشاند . [ در صورتی که «پردۀ کوچک» را «زبان» فرض کنیم منظور از این بیت اینست : زبان اگر به ناحق جنبد قادر است حقایق باهر و درخشان را کتمان کند . ]

بیت 4892

گر بیان نطق ، کاذب نیز هست / لیک بوی از صدق و کذبش مُخبِر است

اگر اظهار کلام ، دروغین باشد . بوی آن حاکی از صدق و کذب آن است . [ مُخبِر = گزارش دهنده ، خبر دهنده ]

بیت 4893

آن نسیمی که بیاید از چمن / هست پیدا از سُمومِ گُولخَن

برای مثال ، نسیمی که از چمنزار برآید و بوزد . از بادی که از جانب کثافات و فاضلاب حمّام بوزد قابل تشخیص است . [ گُولخَن = تون حمّام ، آتشخانۀ حمّام های قدیمی که سوختش از مدفوع و سرگین تأمین می شد ]

بیت 4894

بویِ صدق و بوی کِذبِ گول گیر / هست پیدا در نَفَس چون مُشک و سیر

بویِ حرف راست و بوی حرف دروغ که احمقان را می فریبد . مانند مُشک و سیر از راهِ نَفَسِ گوینده معلوم می شود . [ گُول گیر = ابله شناس ، گیرندۀ آدمیان احمق و کودن ]

بیت 4895

گر ندانی یار را از دَه دِله / از مشامِ فاسدِ خود کُن گِله

اگر تو دوست خالص را از آدم چند چهره تمیز ندهی باید از مشامّ باطنی ات گِله کنی . [ دَه دِله = آدم متلوّن و دو رو ، آدم چند چهره ]

بیت 4896

بانگِ حیزان و شجاعانِ دلیر / هست پیدا ، چون فنِ روباه و شیر

مثال دیگر ، فریادِ مردانِ زن صفت و فریاد یلان دلاور مانند زوزۀ روباه و بانگ رعدآسای شیر کاملاََ از هم متمایز است .

بیت 4897

یا زبان همچون سرِ دیگ است راست / چون بجنبد ، تو بدانی چه اَباست

مثال دیگر ، یا زبان را می توان به سرِ دیگ ( = دَم کُنی ) تشبیه کرد . همینکه سرِ دیگ تکان بخورد و از دهانه دیگ کنار برود و بخار درون دیگ بیرون زند . تو از بویِ آن متوجّه می شوی که چه نوع غذایی طبخ شده است . سرِ دیگ = سرپوشی که روی دیگ می گذارند / اَبا = آش ، در اینجا مراد مطلق طعام است ) [ زبان ، درون ضمیر را آشکار بیرون می کند . ]

بیت 4898

از بخارِ آن بداند تیزهُش / دیگِ شیرینی ز سَکباجِ تُرُش

آدم هوشیار از بویی که از بخار دیگ می شنود متوجّه می شود که درون آن آش شیرین پخته اند یا آش ترش . [ سِکباج = آشِ سرکه ، آشی که در آن سرکه بریزند ]

بیت 4899

دست بر دیگِ نوی چون زد فتا / وقتِ بخریدن ، بدید اِشکسته را

مثال دیگر ، همینکه جوان (یا هر شخص هوشیار دیگر) به هنگام خریدن دیگ (از باب امتحان) دست بدان زند . متوجّه تَرَکِ آن می شود .

بیت 4900

گفت : دانم مرد را در حین ز پُوز / ور نگوید ، دانمش اندر سه روز

یکی از برادران به قاضی گفت : من هر کس را بلافاصله از طریق دهانش می شناسم . یعنی اگر کسی حرفی بزند بلافاصله از لحنِ بیانش درمی یابم که دروغ می گوید یا راست . و اگر آن شخص حرفی نزند بعد از سه روز دقّت در احوال و سکناتش به ضمیر او پی خواهم برد .

بیت 4901

و آن دگر گفت : ار بگوید دانمش / ور نگوید ، در سخن پیچانمش

یکی دیگر از برادران گفت : اگر حرفی بزند . درون او را خواهم شناخت . و اگر حرفی نزند با شگردی خاص به نطق وامی دارم .

بیت 4902

گفت : اگر این مکر بشنیده بُوَد / لب ببندد ، در خموشی در رَوَد

قاضی گفت : اگر آن شخص شگرد کار تو را شنیده باشد . قطعاََ لب فرو می بندد و خموشی می گریند . [ مبادا درون ضمیرش آشکار شود .

مَثَل

تمثیلی در تبیین بیت قبل : مادری به بچّه اش گفت : اگر در تاریکی شب دیدی که شبحی در مقابلت ایستاد . و یا اگر گذارت به اماکن مخوف نظیر قبرستان افتاد و در آنجا شبحی دیدی که به سویت می آید اصلاََ نترس بلکه با تمام رشادت به او حمله کن . مطمئن باش که آن شبح بر جای نمی ماند . بچّه به مادرش گفت : اگر آن شبح هم مادری داشت و آن مادر همین توصیه ها را به او کرده باشد تکلیفم چیست ؟ پس مادر جان ، تو به جای آنکه به من یاد دهی که چگونه بر شبح حمله کنم . به من یاد بده که وقتی آن شبح به امر مادرش یقۀ مرا چسبید و خواست سر به نیستم کند . چگونه از دستش خلاص شوم .

بیت 4903

آنچنانکه گفت مادر بچّه را / گر خیالی آیدت در شب فرا

چنانکه مادری به بچّه خود گفت : اگر شب شبحی به سراغت آمد . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

بیت 4904

یا به گورستان و جایِ سهمگین / تو خیالی بینی ، اَسوَد پُر ز کین

یا اگر در گورستان و محلّی خوفناک ، شبحی سیاه و کینه توز دیدی . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

بیت 4905

دل قوی دار و ، بکن حمله بر او / او بگرداند ز تو در حال رُو

شجاع باش و بر او حمله کن . مسلماََ او از حملۀ تو پا به فرار می گذارد .

بیت 4906

گفت کودک : آن خیالِ دیووَش / گر بدو این گفته باشد مادرش

بچّه گفت : اگر مادرِ آن شبح نیز همین توصیه را به او کرده باشد . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

بیت 4907

حمله آرَم ، افتد اندر گردنم / ز امرِ مادر ، پس من آنگه چون کنم ؟

من به آن شبح حمله می کنم . و او نیز به دستور مادرش گریبان مرا می گیرد . آن وقت تکلیف منِ نگون بخت چیست ؟

بیت 4908

تو همی آموزیَم که چُست ایست / آن خیالِ زشت را هم مادری ست

تو به من یاد می دهی که چابک مقاومت کنم . بالاخره آن شبح زشت هم برای خودش مادری دارد .

بیت 4909

دیو و مردم را مُلَّقِن آن یکی ست / غالب از وی گردد ار خصم اندکی ست

آموزندۀ جن و اِنس خداوند یگانه است . اگر اذن الهی باشد جناحی که ضعیف و اندکشمار است بر دشمن غالب می آید . ( مُلّقِّن = تلقین کنده ، آموزنده ، فهماننده ) [ در قسمتی از آیه 249 سورۀ بقره آمده است « بسا شده است که گروهی اندکشمار به اذن الهی بر گروهی پُر شمار غالب آمده است . و خداوند با صابران است . » ]

بیت 4910

تا کدامین سوی باشد آن یَواش / الله الله رَو تو هم زآن سوی باش

خدا را ، خدا را ، هر کجا که اسب راهوار مشیّت الهی می رود تو نیز بدان سوی برو . [ یَواش = در زبان ترکی به معنی اسب راهور ، مجازاََ به معنی رفتار آرام و بی صدا ]

بیت 4911

گفت : اگر از مکر ناید در کلام / حیله را دانسته باشد آن هُمام

قاضی گفت : اگر آن بزرگواری که می خواهی ضمیرش را بشناسی . شگرد تو را بداند و رندانه حرفی نزند . ( هُمام = بزرگوار ، سرور ) [ ادامه معنا در بیت بعد ]

بیت 4912

سِرِّ او را چون شناسی ؟ راست گو / گفت : من خامُش نشینم پیشِ او

قاضی گفت : راستش را بگو ببینم چگونه به رازِ دل او واقف می شوی ؟ یعنی اگر آن مرد بداند که از کلامش می خواهی رازش را بشناسی سکوت کند . آن وقت تکلیف چیست ؟ آن پسر گفت ک خاموش مقابلش می نشینم .

بیت 4913

صبر را سُلَّم کنم سویِ دَرَج / تا برآیم ، صبرُ مِفتاحُ الفَرَج

پسر گفت : صبر را نردبان می کنم تا بالاخره بر بامِ مقصودم برآیم . زیرا که صبر ، کلید گشایش است . [ سُلَّم = نردبان / دَرَج = پایه ]

بیت 4914

ور بجُوشَد در حضورش از دلم / منطقی بیرون از این شادیّ و غَم

اگر در حضور او ، سخنی در ماورای هُموم و غموم معمول دنیوی از دلم به جوش آید . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

بیت 4915

من بدانم کو فرستاد آن به من / از ضمیرِ چون سهیل اندر یَمَن

من خواهم دانست که این سخن را از ضمیر تابناکِ همچون سهیل یمانی اش برایم ارسال داشته است . [ سهیل = یکی از ستارگان قدر اوّل در صورت فلکی سفینه است . در این بیت مراد از «ستارۀ سهیل» ولیِ مرشد است . ]

بیت 4916

در دلِ من آن سخن زآن مَیمَنه ست / زآنکه از دل جانبِ دل روزنه ست

خواهم دانست که این سخن از جانب قلب مبارک اوست . زیرا که دل به دل راه دارد . [ مَیمَنَه = خجستگی ، مبارکی 】

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی –

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست

تازه‌های نرم‌افزار گنجور