ای فتی فتوی غدرت ندهم
کافت غدر هلاک امم است
غدر نقّابی بنیاد وفاست
اینت بنیاد که جان را حرم است
صبح حشر است مزن نقب چنین
کافت نقب زن از صبحدم است
غدر چون لذت دزدی است نخست
کاخرش دست بریدن الم است
ورم غدر کند رویت سرخ
سرخی عضو دلیل ورم است
تا تو بیمار نفاقی به درست
هرچه صحبت شمری هم سقم است
خانه در کوی وفا گیر و بدان
که تو را حبل متین معتصم است
من وصیت به وفا میکنمت
گرچه امروز وفا در عدم است
دوستی کم کن و چون خواهی کرد
آن چنان کن که شعار کرم است
هرکه را دوست براند تو مخوان
گرنه در چشم وفای تو نم است
وانکه را دوست به انصاف بزد
منوازش که سزای ستم است
وانکه را دوست بیفکند از پای
سرفرازش مکن ار شاه جم است
وانکه را دوست به تهمت رد کرد
مپذیر ار همه ز اهل حرم است
شاخ کو برکند آن را به ستیز
منشان ار همه شاخ ارم است
و آن گلی کو بنشاند به حسد
برمکن گر همه خار قدم است
هر خسی کو به کسی مردم شد
قدر نشناسد کافر نعم است
گل که عیسیش طرازد مرغ است
نی که ادریس نشاند قلم است
لطف در حق رهی چندان کن
که خداوندش از آن دل خرم است
نه حواری صفت است آنکه از او
اسقفان خوشدل و عیسی دژم است
کهتری را که تو تمکینش دهی
عامه گوید که ز مهتر چه کم است
سگ سگ است ارچه بیاغالندش
کاستخوان خوارهٔ شیر اجم است
باد در سبلت نااهل مدم
گرچه نااهل خریدار دم است
تو غرورش دهی او چیره شود
ظن برد کو نه رهی، ابنعم است
بیش بر جای خدم ننشیند
ایمه مخدوم چه جای خدم است
کهتر از فر مهان نامور است
بیدق از خدمت شه محتشم است
هر فروتر به بزرگی است عزیز
هر پیمبر به خدا محترم است
مهتر ار چه بزند بنوازد
که یکی لا و هزارش نعم است
گه کند تندی و گه بخشش از آنک
بحر تند است و گهربخش هم است
مهتر آن به که درشت است نه نرم
که درشتی صفت فحل رم است
خارپشت است کم آزار و درشت
مار نرم است و سراپای سم است
از درشتی است سفن قائم تیغ
که بر او تکیهگه روستم است
آب نرم است ولی خائن طبع
ساده رنگ است ولی پیچ و خم است
سنگ در عین درشتی است امین
لاجرم گاه محک گه حکم است
آب را سنگ است اندر بر از آنک
سنگ را بچهٔ خور در شکم است
جملةالامر سری را ز سفیه
فرق کن کاین ملک است آن حشم است
غصه مفزای سران را به ستیز
خاصه کانفاس سران مغتنم است
بیسران را سر و گردن مفراز
برمزن دوش که ما را چه غم است
پس مگو کایمه همه آدمیاند
آدمی هست که شیطان شیم است
در بزرگی جسدشان منگر
که دل خرد بزرگ از همم است
از خلال ملکان فرق بکن
تا عصا کان ز شبان غنم است
نبرد دیده بسی ناز چراغ
زان که با خواب در او بهم است
دیده قبله ز چراغی چکند
تاش محراب ز بدر الظلم است
کاوه را چون فر افریدون یافت
چه غم کوره و سندان و دم است
عیسی از معجزه برسازد رنگ
او چه محتاج به نیل و بقم است
مه و مشکاند مهان کهتر کیست
که نه از مه ضو و نز مشک شم است
این غران خصم سرانند به طبع
آری آری عدوی مشک تم است
زیردستان گله بر عکس کنند
گلهشان از پی نفی تهم است
بینی آن زخم گران بر سر کوس
لرزه و دل سبکی بر علم است
شکل شاگرد غلامانه مکن
گرچه این قاعدهٔ مرتسم است
زانکه شاگرد غلامی نکند
عقل کاستاد سرای قدم است
به ادب زی که به شمشیر ادب
عرب اقلیم ستان عجم است
حرز جان ساز ادب کاین کلمه
بر سر افسر کسری رقم است
نه کبوتر که امان یافت ز تیغ
به ادب خاصهٔ بیت الحرم است
ادب صحبت خلق از سر صدق
نسخت طاعت رب النسم است
هم نمودار سجود صمد است
شمنان را که هوای صنم است
به تنعم جهلا را مستای
که ستودن به علوم و حکم است
یاد کردی به هنر جاه بس است
که ز اسباب همه مدح و ذم است
شمس را خوان بره نیست شرف
شرف شمس به واو قسم است
بشنو این نکته که خاقانی گفت
کو به میزان سخن یک درم است
از بدان نیک حذر دار که بد
کژدم اعمی و مار اصم است



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در حکمت به بررسی مفهوم وفا و غدر میپردازد و تأکید میکند که غدر موجب هلاکت جوامع انسانی است. شاعر به مخاطب میگوید که در دوستی و رابطهها باید احتیاط کند و از وفا دوری کند تا دچار نفاق نشود. او در ادامه به اهمیت ادب و حکمت در برخورد با دیگران اشاره میکند و میگوید که بزرگترها باید تحتتأثیر حالتی متین باشند و نرمخویی نمیتواند همیشه راهگشا باشد. همچنین، شاعر بر این مطلب تأکید میکند که در نهایت انسانهای بزرگ به دلهای بزرگ و فکرهای سنجیده ارج مینهند و باید از معاشرت با افراد ناپسند دوری کرد.
ای جوانمرد من هرگز رای و نظر به روا بودن بدعهدی و خيانت به تو نمیدهم و آن را برات جائز نمیشمرم، چرا که بدعهدی و خيانت سبب نابودی و هلاکت آدمیان است.
متاسفانه از آنجا که برای کلمه «نقّاب» (در معنی نقب زنده یا سوراخ کننده و در اینجا از بین برنده) در متن شعر تشدید گذارده نشده، هوش مصنوع هم «نِقاب» تصور کرده و بر اساس آن توضیح داده، در صورت که معنی آن چنین میشود که : بدعهدی و خیانت ، بنیاد وفاداری را متزلزل میکند در حالیکه وفاداری بنیاد حفظ حریم وجود آدمی است.
هوش مصنوعی: روز رستاخیز مانند صبحی فرا میرسد، پس چنین نقبی مزن؛ زیرا بلای دزد نقبزن از سپیدهدم است که کارش آشکار میشود.
هوش مصنوعی: خیانت در آغاز مانند لذت دزدی شیرین است، اما پایانش درد بریده شدن دست است.
هوش مصنوعی: اگر ورمِ خیانت چهرهات را سرخ کند، به آن مناز؛ زیرا سرخی عضو نشانهٔ ورم و بیماری است، نه تندرستی.
هوش مصنوعی: تا وقتی که بهراستی بیمار دورویی هستی، هرچه را دوستی و همنشینی (و تندرستی) بشماری، در حقیقت بیماری است.
هوش مصنوعی: در کوی وفا خانه بگیر و بدان که ریسمان استوار وفا پناه و دستاویز توست.
هوش مصنوعی: من تو را به وفاداری سفارش میکنم، هرچند امروز وفا از جهان رخت بربسته است.
هوش مصنوعی: کمتر دوستی کن، و اگر دوستی میکنی، چنان کن که شایستهٔ جوانمردی و بزرگواری باشد.
هوش مصنوعی: کسی را که دوستت از خود رانده است تو به سوی خود مخوان، اگر در چشم وفای تو اندکی شرم و نم باشد.
هوش مصنوعی: کسی را که دوستت به حق و از روی انصاف زده است نوازش مکن، زیرا او سزاوار همان سختی است.
هوش مصنوعی: کسی را که دوستت از پای انداخته است سربلند مکن، حتی اگر پادشاهی چون جمشید باشد.
هوش مصنوعی: کسی را که دوستت به تهمتی رد کرده است مپذیر، هرچند از اهل حرم و مقدسان باشد.
هوش مصنوعی: شاخهای را که دوستت از سر ستیز کنده است دوباره مکار، حتی اگر شاخهای از باغ ارم باشد.
هوش مصنوعی: و گلی را که او کاشته است، هرچند از سر رشک باشد، از جا مکن، حتی اگر خاری زیر پا باشد.
هوش مصنوعی: هر فرومایهای که به یاری و حمایت کسی آدم و صاحبقدر شد و قدر او را ندانست، ناسپاس نعمت است.
هوش مصنوعی: گِلی که عیسی شکلش دهد پرنده میشود و نیای که ادریس بکارد قلم میشود؛ یعنی ارزش فرودستان از دست بزرگان است.
هوش مصنوعی: به بندهٔ دیگری تا آن اندازه لطف کن که صاحبش از آن دلشاد شود.
هوش مصنوعی: کسی که اسقفان از او خشنود و عیسی از او اندوهگین باشد، صفت حواری و یار راستین ندارد.
هوش مصنوعی: اگر به زیردستی بیش از اندازه قدرت و جاه دهی، مردم عامی میگویند او چه چیزی از بزرگ کم دارد.
هوش مصنوعی: سگ سگ است هرچند او را برانگیزند و دلیر کنند، زیرا او ریزهخوار استخوانهای شیر بیشه است.
هوش مصنوعی: نااهل را با ستایش و چاپلوسی باد مکن و مغرور مساز، هرچند نااهل خریدار همین دم و ستایش است.
هوش مصنوعی: تو او را مغرور میکنی و او گستاخ و چیره میشود و گمان میبرد که بنده نیست بلکه پسرعموی ارباب است.
هوش مصنوعی: دیگر در جایگاه خدمتکاران نمینشیند و میگوید: آهای، من مخدومم، جای خدمتکاران کجا و من کجا.
هوش مصنوعی: زیردست از شکوه بزرگان نامآور میشود، چنانکه پیاده در شطرنج از خدمت شاه ارجمند میگردد.
هوش مصنوعی: هر فرودستی به سبب بزرگی عزیز است، چنانکه هر پیامبری به سبب خدا محترم است.
هوش مصنوعی: بزرگ اگرچه گاهی بزند، نوازش هم میکند، زیرا در برابر یک «نه» هزار «آری» دارد.
هوش مصنوعی: بزرگ گاه تندی و گاه بخشش میکند، چون مانند دریاست که هم طوفانی است و هم گوهر میبخشد.
هوش مصنوعی: بهتر است بزرگ درشتخو باشد نه نرم، زیرا درشتی صفت نرِ سرکردهٔ گله است.
هوش مصنوعی: خارپشت درشت و خاردار است اما کمآزار، و مار نرم است اما سراپا زهر.
سَفَن پوست نهنگ یا سوسمار بوده که بسیار محکم هم بوده و از آن برای ساختن غلاف شمشیر استفاده میکردند و برای اینکه توجیه کند که درشتخویی در جای خود لازم است مثال میزند که سَفَن خشن و بسیار سفت باید باشد که برای غلاف شمشیر سازند چرا که آن غلاف را سخت میحکم نگاه میدارد، چرا که آن شمشیر تکیهگاه رستم است، از این رو که آدمیان پیشتر به شمشیر خود تکیه میکردند و یا آنرا گرفته و از زمین برمیخواستند و نظیر اینها در مجموع سخن اینکه آدمی لازم است که گاهی درشتخو باشد تا زیر دستان از مهربانی زیاد سواستفاده میکنند.
هوش مصنوعی: آب نرم است، اما سرشتی خیانتکار دارد. ظاهرش ساده و بیرنگ است، ولی پر از پیچ و تاب است.
هوش مصنوعی: سنگ با همهٔ درشتی امانتدار است. برای همین گاهی سنگ محک است و گاهی داور و معیار سنجش.
هوش مصنوعی: آب سنگ را در آغوش دارد، چون سنگ در دل خود گوهری دارد که زادهٔ خورشید است. پیشینیان گمان میکردند گوهر به تابش خورشید در سنگ پرورده میشود.
هوش مصنوعی: خلاصه، بزرگ را از نادان جدا بدان. یکی در جایگاه پادشاه است و دیگری در جایگاه خدم و حشم.
هوش مصنوعی: با ستیزهجویی بر اندوه بزرگان نیفزای، بهویژه که دمهای بزرگان غنیمت است.
هوش مصنوعی: فرومایگان را سرافراز و بلندپایه مکن. بیاعتنا شانه بالا مینداز و مگو «ما را چه غم».
هوش مصنوعی: پس مگو همهٔ مردم آدمیاند. آدمی هم هست که خوی شیطان دارد.
هوش مصنوعی: به درشتی و بزرگی تن مردم نگاه مکن. دلِ کوچک با همتهای بلند بزرگ میشود.
هوش مصنوعی: میان چوب خلالِ پادشاهان و عصای چوپان که برای گوسفندان است فرق بگذار. هر دو چوباند، اما جایگاهشان یکسان نیست.
هوش مصنوعی: چشم ناز چراغ را زیاد تحمل نمیکند، چون در کنار چراغ خواب نیز به چشم میآید.
هوش مصنوعی: چشمی که رو به قبله دارد و محرابش از نور «ماه شب تار»، یعنی پیامبر، روشن است، به چراغ چه نیازی دارد؟
هوش مصنوعی: کاوهٔ آهنگر وقتی فرّ فریدون را یافت، دیگر غم کوره و سندان و دمِ آهنگری را نداشت.
هوش مصنوعی: عیسی با معجزه رنگ میسازد. او چه نیازی به نیل و بقّم رنگرزان دارد؟
هوش مصنوعی: بزرگان چون ماه و مشکاند. کدام فرودستی هست که از ماه روشنی و از مشک بوی نگیرد؟
هوش مصنوعی: این نادانان خام به طبع دشمن بزرگاناند. آری، دشمن مشک بیماریای است که حس بویایی را از کار میاندازد.
هوش مصنوعی: زیردستان وارونه گله میکنند. گلایهشان برای آن است که تهمتها را از خود دور کنند.
هوش مصنوعی: ضربهٔ سنگین را بر سر طبل میبینی، اما لرزیدن و سبکی از آنِ پرچم است. یعنی آسیب به یکی میرسد و دیگری به لرزه میافتد.
هوش مصنوعی: چون شاگردی که مانند غلام بندگی میکند رفتار مکن، هرچند این رسمی جاافتاده است.
هوش مصنوعی: زیرا عقل، که استاد سرای ازلی است، شاگرد را به غلامی و بندگی نمیکشد.
هوش مصنوعی: با ادب زندگی کن، که عرب با شمشیر ادب سرزمینهای عجم را گشود.
هوش مصنوعی: ادب را تعویذ و نگهبان جان خود کن، که این واژه بر بالای تاج خسرو انوشیروان نوشته شده است.
هوش مصنوعی: مگر نه این است که کبوتر به سبب ادب از تیغ در امان ماند و ویژهٔ خانهٔ کعبه شد؟
هوش مصنوعی: رعایت ادب در همنشینی با مردم، اگر از سر صدق باشد، نمونهای از فرمانبرداری پروردگار جانهاست.
هوش مصنوعی: ادب حتی برای بتپرستانی که هوای بت در سر دارند نیز نمونهای از سجده در برابر خدای بینیاز است.
هوش مصنوعی: نادانان را به سبب ناز و نعمتشان مستای، که ستایش سزاوار دانش و حکمت است.
هوش مصنوعی: همین که تو را به هنر یاد کنند، همان جاه و مقام بس است. ستایش و نکوهشی که از مال و اسباب دنیا برخیزد همه ناپایدار است.
هوش مصنوعی: شرف خورشید به خانهٔ بره (برج حمل) نیست. شرف او به آن است که خدا در قرآن به او سوگند خورده است («والشمس»).
هوش مصنوعی: این نکته را بشنو که خاقانی گفته است، که در ترازوی سخن سنجیده و تمامعیار است.
هوش مصنوعی: از بدان سخت پرهیز کن، که بدکار چون کژدم کور و مار کر است و بیتمیز نیش میزند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
مرد هشیار در این عهد کم است
ور کسی هست بدین متهم است
زیرکان را ز در عالم و شاه
وقت گرم است نه وقتِ کرم است
هست پنهان ز سفیهان چو قدم
[...]
بخت بدرنگ من امروز گم است
یارب این رنگ سواد از چه خُم است
دلدل دل ز سر خندق غم
چون جَهانم که بس افکنده سم است
با من امروز فلک را به جفا
[...]
آنچه در عشق توأم دمبدم است
رنج بر رنج و الم بر الم است
شاد باد از تو دل پر هوسان
گر من از غصه بمیرم چه غم است
نیست برمن ستم از تیغ تو زخم
[...]
بخت ملک قاسم از الطاف حق
چرخ بحکمش شد و او حکم است
داد خدایش خلفی کز شرف
مشتریش چاکر و مه خادم است
اختر فرخنده منصور نام
[...]
جان و جانان، دل و دلبر به هم است
تن اگر دور بماند چه غم است
چشم و زلف تو ببایست که نیست
ورنه از سنبل و نرگس چه کم است
سینه با مهر تو آتشکده است
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.