شمارهٔ ۱۳۱ - و قال ایضآ یمدح الصّاحب المعّظم نظام الدّین محمّد طاب ثراه و یصف الدّوات
چیست آن دریا که دارد در دل کشتی مقام
ماهیش بر خشک لیکن جزر و مدّش بر دوام
قعر این دریا گل تیره ست و آب او سیاه
و اندرو هم بیم جان خلق و هم اومید کام
عقدهای گوهر آرد زو برون غوّاص او
چو صدف کو قطره یی یابد ز ابر قیر فام
او ترش رویست و زو شاداب شاخ نیشکر
او سیه کاسه ست و از وی خلق را وجه طعام
زلف خاتون ظفر را اشک چشم او خضاب
رخنه های ملک را آب دهان او لحام
سیم او نقدست لیکن نقد او شب در میان
حلیتش نورست لیکن حشو نور او ظلام
جرم کیوانست و او را با مه نو اتّصال
آب حیوانست و او را در دل ظلمت مقام
آفتابست او لیکن بعضی از وی منکسف
روزگارست او مرکّب صورتش از صبح و شام
پاره یی از ریش فرعونست در دست کلیم
منفذی از دود دوزخ کرده بردار السّلام
یا بموی انباشته چاه ز نخدان بتان
یا چو مشکین پرچمی در طاسکی از سیم خام
یا دل یار منست اندر بر سیمین او
یا گشاده چشمۀ قیر از دل سنگ رخام
دیدۀ ملکست ما نا در بیاض او سواد
مشرب عذبست و بر وی از امانی از دحام
نازنینی خو فرا کرده باکسون و قصب
بر کنار خواجگان پرورده با صد احترام
شد دلش مستغرق سودای زلف و خال و خط
زان دژم روی وسرافکندست چون اهل غرام
گر زنی در ناخنش نی ورتو بر داری سرش
با کمال دلسیاهی دور باشد ز انتقام
هر چه زشتیّ و سیه کاری فرو خورده ز حلم
پس نکوییها عوض داده بر آیین کرام
معجزات نفثۀ او چون قلم را جان دهد
عقل گوید آن زمان سبحان من یحیی العظام
از سیاهی صورت فقرست گویی وانگهی
مستفید از رشح طبعش هم خواص وهم عوام
اندرون او سیه چالست و بیرون تخت ملک
نام او نونست واو خود کرده از صد گونه لام
نقره خنگی گشته آبستن بشبدیزی چو اب
هم برو دستارچه هم طوق زرّین هم ستام
بار گیران سخن را زین شب آخر آبخور
آهوان معنوی را مشک نافش پای دام
ظاهر او تخت بار پادشاه نیم روز
اندرون سینه اش مطمورۀ زنگیّ شام
عنبرین زلفیست سیمین تن که هر ساعت رسند
عاشقان زرد بیمار از دهان او بکام
از سوید ای دل او زنده جان ملک و دین
وز سواد چشم او روشن معاش خاص و عام
چون سیه دارد سر پستان خورد زو بچّه شیر
چون کند پستان سپید آنگه بود وقت فطام
وین عجب کآن طفل کزوی شیر خورد اندر زمان
هم در آرد خطّ مشکین هم در آید در کلام
تا بود در دست ترکان بسته دارد لب بمهر
چون نشیند با وزیران دورگرداند لثام
قصّه حال دل خود بر سر نی می کند
تا دهد با دست دستور جهان خواجه نظام
آصف جمشید رتبت خواجۀ سلطان نشان
صاحب اعظم محمّد قدوه و صدر انام
یارۀ دست وزارت قوّت بازوی شرع
آنکه اسلام از شکوه او همی گیرد قوام
کمترین جرعه ز جام لطف او آب حیات
خرد تر نصفی ز بزم همّتش ماه تمام
خنجر جودش براند جوی خون ازکان لعل
پنجۀ حکمش بر آرد گوهر از مغز حسام
روشنان آسمان سمعاً و طاعه می زنند
هر کجا داد از زبان کلک او نصرت پیام
باسخای او کفن شد بر تن زر بدره ها
با نهیب سهم او تابوت خنجر شد نیام
با سواد خط او شب لاف یک رنگی ز دست
گوهر شب تاب انجم زان شدش رشح مسام
چون درخت ارغوان گردد رعافش منفجر
چون زند باد خلافش کوهها را بر مشام
ای بریز طوق حکت گردن افلاک نرم
وی بریز ران امرت تو سن ایّام رام
دور نبود گر در ایّام تو چون نعلین بط
رخنۀ تاج خروسان هم پذیرد التیام
آسمان زین پس کند القاب میمون ترا
نقش پیشانیّ ماه و آفتاب از بهر نام
با کمال عدل تو در کلّ عالم زین سپس
راه زن مطرب گر باشد و خون خواره جام
ای روان لطف تو مردم فکن همچون کرم
وی نهیب قهر تو گردن شکن همچون اوام
تا تو معمار جهانی از خرابی ایمنست
ورچه پیماید سپهر اندر سرش دور مدام
اشک خونین بارد از دل چون صراحی دشمنت
هر کجا تیغت کند در لب چو ساغر ابتسام
بر تواتر از چه افتد عطسۀ صبح؟ ار نکرد
گنبد نیلو فری را از گل خلقت ز کام
با مداد از راه ترکستان در آید آفتاب
تا شنیدست اینکه آرندت ز ترکستان غلام
گشت بریان ز آتش دل شخص بدخواهت چنانک
نیست بر اندام او سرتاسر الّا پوست خام
از فراغت چون دوات اکنون ستان خسبند خلق
چون بکار مملکت کلک ترا باشد قیام
اینت آن رتبت که با آن پست باشد آسمان
وینت آن منصب که با آن ننگ باشد احتشام
مهر لب بروی نهد اختر ز بهر کحل چشم
خاک راهی را که یکران تو زو برداشت گام
با چنین فرّو شکوه و با چنین آئین و رسم
شد وزارت بر تو فرض عین و برجز تو حرام
گر دل خصمت پراکندست چون اشکش رواست
ملک اقبال ترا جاوید بادا انتظام
مقصد تو از وزارت نیست الّا نام نیک
وین دگرها را غرض کسب زر و جمع حطام
گشت حکمت بر سر گردون لگام امرو نهی
تا بدستت داد دولت کار عالم را زمام
از خری گر می نهد دشمن زبان در حکم تو
هر ستوری می نهد آری زبان اندر لگام
ای بظّل جاه تو ارباب حاجت را پناه
وی بذیل عطف تو اهل هنر را اعتصام
کار دانش چون رکاب از چرخ در پای اوفتاد
وقت شد گر سوی وی تابی عنان اهتمام
تازه گردان از کرم مرسوم تشریف رهی
وان دگر ها کز رهی کردست لطفت التزام
ذمّت همّت زوام بندگان آزاد کن
زانکه در دین کریمان هست پذیرفته اوام
گرچه هر کس آورد شعری بدین حضرت و لیک
ذوق طبعت نیک داند کین کدامست آن کدام
شیرۀ انگور باشد هر دو امّا نزد شرع
باشد از امّ الخبائث فرق تا نعم الادام
تا مدار آسمان بر کام و نا کامی بود
بادت اندر کامرانی جاه و دولتت مستدام
از تو چون چشم بدان مصروف دست حادثات
بر تو چون عزمت همایون مقدم ماه صیام
دوستان و دشمنانت را ز دور آسمان
کارها بروفق رایت باد دایم والسّلام



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعری به مدح نظامالدین محمد میپردازد و او را به صفات برجسته و ویژگیهای بزرگش وصف میکند. تصویرهایی از دریا و عمیقترین معانی زندگی به همراه جواهرات، رنگها و عواطف انسانی به کار میرود تا عمق شخصیت و مقام او را نشان دهد. نظامالدین از نظر شاعری منبع خیر و فایده برای مردم است و در عین حال دارنده قدرت و مقام اجتماعی است. در نهایت، شاعر بر تداوم و خوشبختی او دعا میکند و جایگاهش را در تاریخ و بین مردم جاودانه میسازد.
هوش مصنوعی: آن دریا چیست که جایش در دل کشتی است؛ ماهیاش در خشکی است، اما جزر و مدش همیشه برقرار است؟ این آغاز چیستانی دربارهٔ دوات است: دوات در دل قلمدانِ کشتیمانند جا دارد، ماهیاش قلم است و جوهرش با فرو رفتن قلم بالا و پایین میرود.
هوش مصنوعی: تهِ این دریا گلی تیره است و آبش سیاه. از آن هم بیم جان مردم برمیخیزد و هم امید رسیدن به آرزو، زیرا با جوهر آن هم فرمان مرگ نوشته میشود و هم فرمان بخشش.
هوش مصنوعی: غواصِ آن، یعنی قلم، رشتههای گوهر سخن را از آن بیرون میآورد؛ مانند صدفی که از ابری به رنگ قیر قطرهای میگیرد و آن را مروارید میکند.
هوش مصنوعی: دوات ترشروی است، اما شاخهٔ نیشکرمانندِ قلم از آن سیراب و تازه میشود. سیهکاسه، یعنی به ظاهر بخیل است، اما روزیِ مردم از آن فراهم میآید.
هوش مصنوعی: اشک چشمِ دوات، یعنی جوهر، خضابِ گیسوی بانوی پیروزی است. آب دهانش نیز شکافهای مملکت را لحیم میکند و میبندد؛ یعنی نوشتههای آن مایهٔ پیروزی و سامان کشور است.
هوش مصنوعی: نقرهٔ آن نقد و آشکار است، اما در میان این نقد شبی سیاه نهفته است. زیورش نور است، اما درونش تاریکی است؛ یعنی ظرفی سیمین و درخشان که جوهر سیاه در خود دارد.
هوش مصنوعی: دوات به سیاهی جرم کیوان است و با ماه نو، یعنی قلمِ هلالیشکل، پیوند دارد. همچون آب حیات است که جایش در دل تاریکی است.
هوش مصنوعی: دوات خورشیدی است که بخشی از آن گرفته و تاریک شده است. مانند روزگار است که صورتش از صبح و شام، یعنی سپیدی و سیاهی، ساخته شده است.
هوش مصنوعی: لیقهٔ سیاه درون دوات گویی پارهای از ریش فرعون است که در دست موسی افتاده است. یا روزنهای است که دود دوزخ در سرای سلامت، یعنی بهشت، گشوده است.
هوش مصنوعی: یا مانند چاه زنخدان زیبارویان است که از موی انباشته شده باشد. یا همچون منگولهٔ مشکین پرچمی است که در کاسهای کوچک از نقرهٔ خام نهاده باشند.
هوش مصنوعی: یا مانند دل سیاه و سنگینِ یار من است در آغوش سیمینش. یا چشمهای از قیر است که از دل سنگ مرمر جوشیده باشد.
هوش مصنوعی: دوات گویی چشم مملکت است که سیاهیِ مردمک در میان سپیدیِ آن است. آبشخوری گوارا است که آرزوها بر سر آن ازدحام کردهاند.
هوش مصنوعی: نازپروردهای است که به جامههای ابریشمین و کتانی خو گرفته است. در کنار بزرگان و خواجگان با احترام فراوان پرورده شده است.
هوش مصنوعی: دلش در سودای زلف و خال و خط غرق شده است. به همین سبب مانند عاشقان، اندوهگینروی و سرافکنده است؛ «سودا» هم به عشق اشاره دارد و هم به سیاهی.
هوش مصنوعی: اگر نی (قلم) در ناخنش فرو کنی یا سرش را برداری، با همهٔ سیاهدلیاش از انتقام گرفتن دور است.
هوش مصنوعی: هر زشتی و سیاهکاری را از سر بردباری فرو خورده است. سپس به رسم جوانمردان، به جای آن نیکیها، یعنی نوشتههای نیک، بازگردانده است.
هوش مصنوعی: دمِ معجزهآسای دوات وقتی به قلم جان میبخشد، خرد میگوید: پاک است آنکه استخوانهای پوسیده را زنده میکند.
هوش مصنوعی: از سیاهیاش گویی تصویر فقر است، چنانکه گفتهاند فقر سیهرویی است. با این همه، هم خواص و هم عوام از تراوش طبع آن بهره میبرند.
هوش مصنوعی: درون دوات چاهی سیاه است و بیرونش تختی شاهانه. نامش «نون» است، یعنی دوات، و خودش از صد گونه «لام» حرفها و نقشها پدید آورده است.
هوش مصنوعی: دوات مانند اسبی سپید و نقرهگون است که به کرّهای سیاه مانند شبدیز آبستن شده است. بر آن دستارچه و طوق زرین و ساز و برگ نهادهاند؛ اشاره به زیورهای دوات است.
هوش مصنوعی: این شبِ سیاه برای اسبان بارکشِ سخن، آبشخور و آخور است. مشکِ نافِ آن برای آهوانِ معنا دامی است که آنها را به بند میکشد.
هوش مصنوعی: بیرونِ دوات با زر و سیمش چون تخت بارِ خورشید، پادشاهِ نیمروز، میدرخشد. درونِ سینهاش از سیاهیِ مرکب مانند سیاهچالِ زنگیِ شب است.
هوش مصنوعی: دوات معشوقی سیمینتن با زلفِ عنبرین، یعنی لیقهٔ سیاه، است. عاشقانِ زرد و بیمار، یعنی قلمهای زردرنگ، هر ساعت از دهانِ او به کام میرسند و مرکب برمیگیرند.
هوش مصنوعی: جانِ مُلک و دین از سیاهیِ دلِ او، یعنی مرکبش، زنده است. زندگیِ خاص و عام از سیاهیِ چشمِ او روشن است، زیرا فرمانها و نوشتهها با آن نوشته میشود.
هوش مصنوعی: تا سرِ پستانش سیاه است، یعنی مرکب دارد، بچهاش، یعنی قلم، از آن شیر میخورد. وقتی پستانش سفید شود و مرکبش تمام گردد، هنگامِ از شیر گرفتن است.
هوش مصنوعی: شگفت آنکه این طفل، یعنی قلم، همین که از او شیر میخورد، بیدرنگ خطِ مشکین میآورد و به سخن درمیآید. «خط» هم به معنای موی تازهرستهٔ چهره است و هم به معنای نوشته، یعنی قلم شروع به نوشتن میکند.
هوش مصنوعی: تا در دستِ غلامانِ ترک است، لبش را با مُهر بسته نگه میدارد و درش بسته است. وقتی با وزیران مینشیند، نقاب از چهره برمیدارد و گشوده میشود.
هوش مصنوعی: دوات قصهٔ حالِ دلش را بر سرِ نی، یعنی قلم، بازمیگوید تا آن را به دستِ وزیرِ جهان، خواجه نظام، بسپارد.
هوش مصنوعی: ممدوح وزیری چون آصف است با مرتبهٔ جمشیدی، خواجهای با نشان و فرمانِ سلطان. او صاحبِ اعظم محمد است، پیشوا و بزرگِ مردمان.
هوش مصنوعی: او زیورِ دستِ وزارت و نیروی بازوی شریعت است. اسلام از شکوهِ او استواری میگیرد.
هوش مصنوعی: کمترین جرعه از جامِ لطفِ او آبِ حیات است. کوچکترین پیاله در بزمِ همتِ او ماهِ تمام است.
هوش مصنوعی: خنجرِ بخششِ او از کانِ لعل جوی خون روان میکند، یعنی لعل را بیدریغ بیرون میکشد و میبخشد. پنجهٔ فرمانش از مغزِ شمشیر گوهر بیرون میآورد.
هوش مصنوعی: هر جا قلمِ او با زبانش پیامِ پیروزی دهد، ستارگانِ آسمان «شنیدیم و فرمان بردیم» میگویند.
هوش مصنوعی: از بخششِ او کیسههای زر کفنِ تنِ زر شد، یعنی زر از دست رفت و بخشیده شد. از هیبتِ او نیام تابوتِ خنجر شد و دیگر کسی خنجر بیرون نمیکشد.
هوش مصنوعی: در برابرِ سیاهیِ خطِ او، شب ادعای یکرنگی و سیاهیِ ناب را از دست داد. ستارگانِ درخشان از شرم، عرقی شدند که از منفذهای پوستِ شب بیرون زد.
هوش مصنوعی: هرگاه بادِ مخالفتِ او به بینیِ کوهها بخورد، خون از بینیِ آنها مانند شکوفهٔ سرخِ درختِ ارغوان فوران میکند.
هوش مصنوعی: ای کسی که گردنِ آسمان زیرِ طوقِ فرمانت نرم و فرمانبردار است، و اسبِ سرکشِ روزگار زیرِ رانِ فرمانت رام شده است.
هوش مصنوعی: دور نیست که در روزگارِ تو شکافِ تاجِ خروسها نیز مانند پای پیوستهٔ مرغابی به هم آید. یعنی در دورانِ تو هر شکاف و پراکندگی التیام مییابد.
هوش مصنوعی: آسمان از این پس لقبهای فرخندهٔ تو را برای نامآوری، نقشِ پیشانیِ ماه و خورشید خواهد کرد.
هوش مصنوعی: با عدلِ کاملِ تو، از این پس در همهٔ جهان اگر «راهزنی» باشد، مطرب است که راه یا نغمه میزند. و اگر «خونخواری» باشد، جامِ شراب است که بادهٔ سرخ مینوشاند.
هوش مصنوعی: ای کسی که لطفِ روانت مانند کرم و بخشش مردم را زیرِ بارِ منت میافکند، و هیبتِ خشمت مانند وام و بدهی گردن را میشکند.
هوش مصنوعی: تا تو آبادکنندهٔ جهانی، جهان از ویرانی در امان است، هرچند آسمان پیوسته دورِ شراب بر سرش بپیماید و آن را به گردش درآورد.
هوش مصنوعی: هر جا که تیغ تو مانند جام بر لب خود لبخند بزند (یعنی برق بزند و آخته شود)، دشمنت مانند صراحی که شراب سرخ میریزد، از دل اشک خونین میبارد.
هوش مصنوعی: اگر گنبد آسمان بوی گل خوی و سرشت تو را به مشام خود نکشیده بود، چرا صبح پیدرپی عطسه میکند؟ یعنی دمیدن پیاپی صبح از استشمام بوی خوش اخلاق توست.
هوش مصنوعی: خورشید هر بامداد از سوی ترکستان (مشرق) سر برمیآورد، چون شنیده است که برای تو از ترکستان غلام میآورند؛ یعنی خورشید هم میخواهد غلام تو شود.
هوش مصنوعی: تن بدخواه تو از آتش دلش چنان بریان و سوخته شده که بر سراسر اندامش جز پوستی خام چیزی نمانده است.
هوش مصنوعی: چون قلم تو برای سامان دادن کار کشور برپا ایستاده است، مردم اکنون مانند دوات آسوده و به پشت خوابیدهاند.
هوش مصنوعی: این همان مقامی است که آسمان در برابرش پست است، و این همان منصبی است که شکوه و حشمت در برابرش مایهٔ شرم است.
هوش مصنوعی: ستاره بر خاک راهی که اسب تو از آن گام برداشته بوسه میزند تا آن را سرمهٔ چشم خود کند.
هوش مصنوعی: با چنین شکوه و رسم و آیینی، وزارت بر تو واجب عینی شده و بر هر کس جز تو حرام است.
هوش مصنوعی: اگر دل دشمنت مانند اشکش پراکنده و پریشان است، سزاوار است؛ و دعا میکند که سامان ملک و اقبال تو جاودان باشد.
هوش مصنوعی: هدف تو از وزارت چیزی جز نام نیک نیست، اما دیگران از آن قصد اندوختن زر و گردآوردن مال بیارزش دنیا را دارند.
هوش مصنوعی: از وقتی که بخت، زمام کار جهان را به دست تو داد، فرمان تو مانند لگام امر و نهی بر سر آسمان افتاده است.
هوش مصنوعی: اگر دشمن از نادانی و خریت به فرمان تو زباندرازی کند، عجیب نیست؛ آری، هر چارپایی زبانش را در لگام میگذارد.
هوش مصنوعی: ای کسی که سایهٔ مقامت پناه نیازمندان است و دامن مهربانیات دستاویز هنرمندان.
هوش مصنوعی: کار دانش مانند رکاب از بلندی فروافتاده و زیر پا مانده است؛ وقت آن است که عنان توجه خود را به سوی آن بگردانی.
هوش مصنوعی: شاعر از ممدوح میخواهد که از روی کرم، مقرری و خلعت همیشگی این بنده را تازه کند و نیز چیزهای دیگری را که لطفش به او وعده داده است.
هوش مصنوعی: ذمهٔ همت خود را از وام بندگان آزاد کن (یعنی وعدههایت را ادا کن)، زیرا در آیین بزرگواران، وعده مانند وام پذیرفته و ادا شدنی است.
هوش مصنوعی: هرچند هر کسی به این درگاه شعری میآورد، اما ذوق تو بهخوبی میداند که کدام شعر چه ارزشی دارد و کدام از کدام برتر است.
هوش مصنوعی: شراب و سرکه هر دو از شیرهٔ انگورند، اما در شرع میان شراب که مادر پلیدیهاست و سرکه که بهترین نانخورش است فرق بسیار است؛ شعرها نیز چنیناند.
هوش مصنوعی: تا گردش آسمان بر کامروایی و ناکامی است، جاه و دولت تو در کامرانی پاینده باد.
هوش مصنوعی: دست حوادث مانند چشم بد از تو دور باد، و آمدن ماه رمضان مانند عزم تو بر تو فرخنده باشد.
هوش مصنوعی: آرزو میکند که به گردش آسمان، کار دوستان و دشمنانت همیشه مطابق رأی و خواست تو باشد؛ و سخن را با سلام به پایان میبرد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
ای ز سیمینه فکنده در بلورینه مدام
هم بساعد چون بلوری هم بتن چون سیم خام
سرو داری ماه بار و ماه داری لاله پوش
لاله داری باده رنگ و باده داری لعل فام
زلف تو مشک سیاه و جعد تو شمشاد تر
[...]
آن زبرجد رنگ مشکین بوی و طعمش طعم شهد
رنگ دیبا دارد و بوی قماری عود خام
چون تو ببریدی شود هر یک از آن ده ماه نو
ور نبری باشد او در ذات خود ماه تمام
تا شد از گل بوستان سیمگون بیجاده فام
بوی و رنگ از گل ستاند و باده و بیجاده وام
از شکوفه باد در بستان شده لؤلؤ فشان
وز شقایق سنگ در صحرا شده بیجاده فام
حور عین از خلد اگر عمدا ببستان بگذرد
[...]
حلم باید مرد را تا کار او گیرد نظام
صبر باید تا ببیند دوست دشمن را به کام
عادت ایوب و ابراهیم صبر و حلم بود
شد به صبر و حلم پیدا نام ایشان از انام
صنع یزدان همچنانکایوب و اپراهیم را
[...]
ای همیشه بوده راه دین احمد را قوام
همچنان چون پیش ازین ملک ملکشه را نظام
عفو تو خط درکشد هر جا که بیند یک خطا
اسم تو گردن نهد آنجا که بیند یک تمام
آسیای فتنه فرق دشمنت را کرد آس
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.