فردوسی - رحمه الله تعالی، وی از طوس است و فضل و کمالات وی ظاهر کسی را که چون شاهنامه نظمی بود چه حاجت به مدح و تعریف دیگران.
می گویند که وی به دهقنت مشغول می بود، بر وی تعدی رفت، به قصد تظلم روی به غزنین که تختگاه سلطان محمود بود آورد و چون به آنجا رسید و بر باغستان آنجا می گذشت، دید که سه کس نشسته اند و به معاشرت اشتغال تمام دارند، دانست که از ملازمان سلطانند.
با خود گفت پیش ایشان روم و از ایشان کیفیت حال معلوم کنم چون نزدیک ایشان رسید از وی متوحش شدند و گفتند: مجلس ما را منغص خواهد ساخت، هیچ به از آن نیست که چون بیاید گوییم ما شاعران پادشاهیم و با غیر شاعران صحبت نمی داریم، و سه مصراع بگوییم که رابع نداشته باشد، پس گوییم هر کس مصراع رابع بگوید با او صحبت می داریم و اگر نه ما را معذور دارد.
چون به ایشان رسید آنچه با خود مخمر ساخته بودند با وی بگفتند گفت: آن مصراعها که گفته اید بخوانید!
عنصری گفت: «چون عارض تو ماه نباشد روشن»
فرخی گفت: «همرنگ رخت گل نبود در گلشن»
عسجدی گفت: «مژگانت همی کند گذر از جوشن»
چون فردوسی این سه مصراع بشنید بر بدیهه گفت: «مانند سنان گیو در جنگ پشن»
ایشان از آن متعجب شدند و از قصه گیو و پشن استفسار نمودند آن را مشروح باز گفت. بعد از آن به مجلس سلطان افتاد و مقبول نظر وی شد و وی را گفت: مجلس ما را فردوس ساختی و بدان سبب فردوسی تخلص کرد.
و چون چندگاه برآمد به نظم شاهنامه مأمور شد هزار بیت بگفت و پیش سلطان آورد، تحسینها یافت و هزار دینار زر سرخش انعام فرمود پس در مدت سی سال شاهنامه را تمام ساخت و پیش سلطان آورد و به دستور آنچه پیشتر واقع شده بود در مقابله هر بیتی یک دینار زر سرخ توقع می داشت.
حاسدان خوض کردند و گفتند: شاعری را چه قدر آنکه وی را بدین قدر عطا سرافراز گردانند و صله وی را بر شصت هزار درم قرار دادند فردوسی از آن معنی برنجید.
می گویند در آن وقت که آن درمها را آوردند وی در حمام بود، و چون از حمام بیرون آمد بیست هزار درم به حمامی داد و بیست هزار درم به فقاعی که فقاعی چند آورده بود و بیست هزار به آن کسانی که آن را آورده بودند، و سلطان را به چهل بیت کمابیش مذمت کرد که از آن جمله است این چند بیت:
اگر شاه را شاه بودی پدر
به سر بر نهادی مرا تاج زر
نیارست نام بزرگان شنود
چو اندر تبارش بزرگی نبود
درختی که تلخ است آن را سرشت
گرش در نشانی به باغ بهشت
سرانجام گوهر به کار آورد
همان میوه تلخ بار آورد
اپس از آن مخفی شد هرچند وی را طلب کردند نیافتند بعد از چندگاه خواجه حسن میمندی که مرتبه وزارت داشت در شکارگاهی بیتی چند از شاهنامه بتقریبی که واقع شده بود بخواند.
سلطان را بسیار خوش آمد، پرسید که این شعر کیست؟ گفت: شعر فردوسی از کرده خود پشیمان شد و فرمان داد تا شصت هزار دینار زر سرخ با خلعتهای خاص نامزد فردوسی کنند و به طوس برند، اما طالع مساعدت نکرد، چون آن عطیه را به یک دروازه طوس درآوردند تابوت فردوسی را از دیگر دروازه بیرون بردند، و از وی وارث یک دختر مانده بود.
آن را بر وی عرض کردند، همت ورزید و قبول نکرد و گفت: مرا چندان مال و نعمت که کفاف معیشت باشد موجود است به، احتیاج آن ندارم گماشتگان سلطان آن را به عمارت رباطی در آن نواحی صرف کردند.
خوش است قدرشناسی که چون خمیده سپهر
سهام حادثه را کرد عاقبت قوسی
برفت شوکت محمود و در زمانه نماند
جز این فسانه که نشناخت قدر فردوسی



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: جامی در این بخش داستان زندگی فردوسی را روایت میکند: آمدنش به غزنین برای دادخواهی، آزمون مصراع چهارم که با شاعران دربار عنصری و فرخی و عسجدی داد، و وجه تخلص «فردوسی». سپس میگوید سلطان محمود به جای زر وعدهداده سیم فرستاد و فردوسی آن را بخشید و سلطان را هجو کرد. پشیمانی سلطان دیر رسید؛ صله هنگامی به طوس رسید که تابوت فردوسی را بیرون میبردند و دخترش آن را نپذیرفت. جامی در پایان نتیجه میگیرد که از شکوه محمود تنها همین افسانهٔ ناقدرشناسیاش مانده است.
هوش مصنوعی: فردوسی، که خدا رحمتش کند، اهل طوس است. فضل و کمال او آشکار است و کسی که شعری چون شاهنامه سروده، نیازی به ستایش دیگران ندارد.
هوش مصنوعی: میگویند فردوسی به کشاورزی و زمینداری مشغول بود. به او ستم شد و برای دادخواهی به غزنین، پایتخت سلطان محمود، رفت. در آنجا از باغستانی میگذشت و سه نفر را دید که به خوشگذرانی نشسته بودند و فهمید از همراهان سلطاناند.
هوش مصنوعی: فردوسی تصمیم گرفت نزد آنان برود و از اوضاع باخبر شود. آنان از آمدنش ناخشنود شدند و گفتند مجلس ما را تلخ میکند. پس قرار گذاشتند به او بگویند ما شاعران پادشاهیم و تنها با شاعران همنشینی میکنیم، و سه مصراع بگویند که مصراع چهارم همقافیهای برایش پیدا نشود؛ اگر توانست بگوید همنشینش میشوند و گرنه باید عذرشان را بپذیرد.
هوش مصنوعی: وقتی فردوسی به آنان رسید، نقشهای را که کشیده بودند با او در میان گذاشتند. فردوسی گفت مصراعهایتان را بخوانید.
هوش مصنوعی: عنصری گفت: ماه به روشنی چهرهٔ تو نیست.
هوش مصنوعی: فرخی گفت: هیچ گلی در گلستان همرنگ رخسار تو نیست.
هوش مصنوعی: عسجدی گفت: مژگان تو از زره هم میگذرد.
هوش مصنوعی: فردوسی که این سه مصراع را شنید، بیدرنگ گفت: مانند سرنیزهٔ گیو در جنگ پشن. یعنی مژگانت مانند نیزهٔ گیو در آن جنگ از زره میگذرد.
هوش مصنوعی: آن سه شاعر شگفتزده شدند و دربارهٔ داستان گیو و پشن پرسیدند و فردوسی آن را به تفصیل گفت. سپس به مجلس سلطان راه یافت و پسند او افتاد. سلطان به او گفت مجلس ما را فردوس، یعنی بهشت، کردی و از این رو تخلص «فردوسی» را برگزید.
هوش مصنوعی: پس از مدتی سلطان سرودن شاهنامه را به او سپرد. فردوسی هزار بیت سرود و نزد سلطان برد، ستایش شنید و هزار دینار زر ناب پاداش گرفت. سپس در سی سال شاهنامه را تمام کرد و نزد سلطان برد و طبق همان قرار پیشین، برای هر بیت یک دینار زر چشم داشت.
هوش مصنوعی: حسودان در کار دخالت کردند و گفتند یک شاعر چه ارزشی دارد که چنین بخششی به او داده شود. پس صلهاش را شصت هزار درهم نقره تعیین کردند و فردوسی از این کار رنجید.
هوش مصنوعی: میگویند وقتی درهمها را آوردند فردوسی در گرمابه بود. پس از بیرون آمدن، بیست هزار درهم به گرمابهدار داد، بیست هزار به فقاعفروشی که برایش فقاع آورده بود و بیست هزار به آورندگان پول. سپس در حدود چهل بیت سلطان را نکوهش کرد که چند بیت آن در ادامه آمده است.
هوش مصنوعی: اگر پدر سلطان پادشاهزاده بود، او قدر مرا میدانست و تاج زر بر سرم میگذاشت.
هوش مصنوعی: چون در خاندانش بزرگی نبود، تاب شنیدن نام بزرگان را نداشت.
هوش مصنوعی: درختی که سرشتش تلخ است، حتی اگر آن را در باغ بهشت بکاری...
هوش مصنوعی: ...سرانجام ذات خود را نشان میدهد و باز همان میوهٔ تلخ را میدهد. یعنی بدگوهر با تربیت و جای نیکو عوض نمیشود.
هوش مصنوعی: پس از آن فردوسی پنهان شد و هرچه جستند او را نیافتند. پس از مدتی خواجه حسن میمندی، وزیر سلطان، در شکارگاه به مناسبتی چند بیت از شاهنامه خواند.
هوش مصنوعی: سلطان بسیار پسندید و پرسید این شعر از کیست. وزیر گفت از فردوسی است. سلطان از کار خود پشیمان شد و فرمان داد شصت هزار دینار زر با خلعتهای ویژه برای فردوسی به طوس ببرند. اما بخت یاری نکرد و همان هنگام که هدیه را از یک دروازهٔ طوس وارد شهر کردند، تابوت فردوسی را از دروازهٔ دیگر بیرون میبردند. از او تنها یک دختر به جا مانده بود.
هوش مصنوعی: هدیه را به دختر عرضه کردند. او بلندهمتی نشان داد و نپذیرفت و گفت به اندازهٔ گذران زندگی دارایی دارم و به این نیازی ندارم. مأموران سلطان آن مال را صرف ساختن کاروانسرایی در آن نواحی کردند.
هوش مصنوعی: قدرشناسی کار نیکویی است، زیرا سرانجام روزگارِ خمیده تیرهای حادثه را از کمان خود رها میکند و همه چیز را از میان میبرد. پس فرصت قدردانی را نباید از دست داد.
هوش مصنوعی: شکوه محمود از میان رفت و از او در جهان چیزی نماند جز این داستان که قدر فردوسی را ندانست.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.