گنجور » ایرج میرزا » مثنوی‌ها » عارف نامه

# بگو عارف به من ز احبابِ طهران

که می بینم همه شب خوابِ طهران

ای عارف، به من از دوستان تهران خبر بده، چون من هر شب خواب تهران را می‌بینم.

# بگو آن کاظمِ بد آشتیانی

اواخر با تو الفت داشت یا نی

بگو آیا آن کاظمز آشتیانی در این اواخر با تو ارتباط و دوستی داشت یا نه؟( این فرد که ظاهرا ادیب بوده و در محافل ادبی رفت و آمد داشته فرد معروفی نیست و نباید او را با میرزا کاظم آشتیانی معروف اشتباه گرفت.)

# کمال السلطنه حالش چطور است

دخو با اعتصام اندر چه شور است

:حال کمال السلطنه چطور است؟ (منظور سید کمال الدین بروجردی، رئیس معارف اصفهان، کردستان و چندین استان دیگر در دوره ایرج است) روابط دخو (منظور علامه دهخدا، صاحب لغتنامه است)با اعتصام الملک (یوسف اعتصامی، پدر شاعره شهیر، پروین اعتصامی) در چه وضعیتی است، و مشغول مشورت در چه موردی هستند؟

# به عالم خوش دل از این چار یارم

فدای خاک پای هر چهارم

من در این دنیا فقط دلم به همین چهار رفیق صمیمی (کاظم آشتیانی، کمال السلطنه، دهخدا و اعتصام الملک) خوش است و آماده‌ام که جانم را فدای خاک پای هر یک از آن‌ها کنم.

# ادیب السلطنه بعد از مرارات

موفق شد به جبران خسارات

ادیب السلطنه (حسین سمیعی) پس از دشواری و چالش‌ها، توانست به جبران آسیب‌ها و زیان‌هایی که متحمل شده بود، بپردازد؟

# چه می‌فرمود آقای کمالی

دمکرات، انقلابی، اعتدالی

آقای کمالی (حیدر علی کمالی، شاعر و نویسنده که مغازه چای فروشی نیز در لاله‌زار داشت که محفل شعرا و موسیقیدانان تهران بود) چه نظراتی مطرح می‌کرد؟ بالاخره عضو حزب دموکرات بود؟ در زمره اعتدالیون بود و یا اصولا انقلابی بود؟

# برد جَوفِ دکان پیشی، پسی را؟

به چنگ آرد تقی خانی کسی را

هنوز هم آقای کمالی افراد را به پشت مغازه چای فروشی اش می برد و هنوز به دنبال پیدا کردن یک امیر کبیر جدید برای ایران است؟

# سرش مویی در آوردست یا نه

بود یا نه در آن تنگ آشیانه؟

سر بی موی آقای کمالی اخیرا صاحب مو شده است یا خیر؟ هنوز در آن خانه کوچک و تنگ قدیم زندگی می کند؟

# سرش بی‌مو ولیکن دلپذیر است

خدا مرگم دهد این وصف کیر است

اگرچه سر آقای کمالی بی موست، ولی همزمان دلپذیر هم هست. ای داد! خدا مرا مرگ دهد! این که گفتم دقیقا صفت آلت مردانه هم هست!

# بدیدم اصفهانی زیر و هم روی

ندیدم اصفهانی من بدین خوی

در زندگی اصفهانی های زیادی دیده ام، ولی اصفهانی مثل او ندیده ام! (حیدر کمالی اگرچه متولد ابرقو بود که امروزه از توابع یزد شناخته می شود، ولی از کودکی در اصفهان رشد یافت و لذا به کمالی اصفهانی معروف بود)

# اگر یک همچو او در اصفهان بود

یقینا اصفهان نصف جهان بود

اگر آقای کمالی به جای اقامت در تهران، ساکن اصفهان می بود، قطعا صفت نصف جهان برازنده اصفهان می بود.

# کمالی نیکخوی و مهربانست

کمالی در تنِ احباب، جانست

آقای کمالی هم خوش اخلاق و هم مهربان است. او مانند جان در وجود دوستان تهرانی من است.

# کمالی صاحبِ فضل و کمالست

کمالی مقتدایِ اهلِ حالست

آقای کمالی شخصی است که دارای فضایل و ویژگی‌های برجسته‌ای است و او برای کسانی که به دنبال حال روحی صحیح هستند، سرمشق و الگو به شمار می‌آید.

# کمالی صاحبِ اخلاق باشد

کمالی در فُتُوَّت طاق باشد

کمالی اخلاق نیکو دارد و در جوانمردی یگانه است.

# کمالی را صفاتِ اولیاییست

کمالی در کمالِ بی ریاییست

کمالی مانند اولیای خداوند است و در اوج بی ریایی زندگی می کند.

# کمالی در سخن‌سنجی وحیدست

ولو خود دستجردی هم ندیدست

کمالی در سخن سنجی یگانه روزگار است. اینجا شاعر با نام یکی دیگر از ادیبان دوره خود، یعنی حسن وحید دستجردی بازی کلامی میکند و اشاره می کند که آقای کمالی هرگز او را ندیده است.

# کمالی در فنِ حکمت‌سرایی

بود همچون مَلِک در بیوفایی

آقای کمالی در سرودن حکمت ها بسیار پیشرو است. همانگونه که ملک الشعرای بهار در بی‌وفا بودن یگانه ی روزگار است

# کمالی را کمالات است بی‌حد

نداند لیک چایِ خوب از بد

آقای کمالی کمالات بی حد و حصر دارد، ولی علیرغم اینکه در لاله زار چایی فروشی دارد، چای خوب و بد را نمی‌شناسد.!

# تمیزِ چایِ خوب و بد ندارد

و الّا هیچ نقصی خود ندارد

آقای کمالی به غیر از اینکه چای خوب و بد را تشخیص نمیدهد، هیچ ایراد دیگری ندارد!

# اگر رفتی تو پیش از من به طهران

ز قولِ من سلامش کن فراوان

اگر تو پیش از من به تهران رفتی، از طرف من به او سلام‌های زیادی ببر.

# بگو محروم ماندم از جنابَت

نخواهم دید دیگر جز به خوابت

به او (کمالی) بگو که از حضور تو محروم ماندم و دیگر نمی‌توانم تو را ببینم، مگر در خواب‌هایم.

# من و رفتن از اینجا باز تا ری

میسّر کی شود هَیهات و هی هی

من و رفتن از اینجا به ری، ؟هیچ امیدی به وقوع آن نیست! چقدر دور است این آرزو که بتوانم از اینجا (مشهد) به تهران بروم.

# گر از سرچشمه تا سر تخت باشد

سفر با ضعفِ پیری سخت باشد

برای کسی مثل من که پیر و ضعیف هسم، سفر کردن سخت است حتی اگر از سرچشمه تا سرتخت (نام دو محله نزدیک به هم در تهران) باشد

# چو دورست از من آثارِ سلامت

فُتَد دیدار لا شک بر قیامت

حالا که آثار سلامتی از من دور است، ناچار دیدار با او به قیامت موکول خواهد شد.

# ندانم در کجا این قصه دیدم

و یا از قصه‌پردازی شنیدم

نمی‌دانم کجا این داستان را دیده‌ام یا از داستان سرایی درباره‌اش شنیده‌ام.

# که دو روبه یکی ماده یکی نر

به هم بودند عمری یار و همسر

که دو روباه، یکی ماده و دیگری نر، سال‌ها همراه و شریک زندگی یکدیگر بودند.

# ملک با خیل تازان شد به نخجیر

کشیدند آن دو روبَه را به زنجیر

پادشاهی با گروهی از سواران به شکار رفت و آن دو روباه را به دام انداختند.

# چو پیدا گشت آغازِ جدایی

عیان شد روزِ ختمِ آشنایی

زمانی که روباه ها فهمیدند زمان جدایی فرا رسیده و دیگر همدیگر را نخواهند دید ....

# یکی مویه‌کنان با جفتِ خود گفت

که دیگر در کجا خواهیم شد جفت

یکی از آن دو ، غمگین و ناراحت از همسرش پرسید، که دیگر در کجا می‌توانیم به هم برسیم؟

# جوابش داد آن یک از سرِ سوز

همانا در دکانِ پوستین‌دوز

دیگری با ناراحتی پاسخ داد، دفعه بعد در مغازه پوستین دوز ممن است همدیگر را ببینیم.

# ز من عرضِ ارادت کن مَلِک را

به هر سلکِ شریفی منسلِک را

ای عارف، به ملک الشعرای بهار، ابراز ارادت من را برسان. او کسی است که از هر شغل شریفی اخراج شده است.

# مَلِک آن طعنه بر مهر و وفا زن

به آیینِ محبّت پشتِ پا زن

ملک الشعرا کسیست که به وفاداری و محبت، طعنه می زند. او به رسم و راه عشق پشت پا می زند.

# مَلِک دارایِ آن مغزِ سیاسی

که می خندد به قانونِ اساسی

ملک الشعرا کسی است که آنقدر دانش سیاسی دارد که به قانون اساسی هم اهمیتی نمی‌دهد و به سادگی به آن‌ می‌خندد.

# ملک دارایِ آن حدِّ فضایل

که تعدادش به من هم گشته مشکل

ملک الشعرا بهار، فضایلش به حدی است که حتی شمارش آن‌ها برای من دشوار شده است.

# بگو شهزاده هاشم میرزا را

نمی‌پرسی چرا احوال ما را

ای عارف، به شاهزاده هاشم میرزا(شیخ الرئیس افسر، شاعر مشروطه خواه و رئیس انجمن ادبی تهران) بگو که چرا از حال ما خبر نمی گیری؟

# وکالت گر دهد تغییرِ حالت

عجب چیز بدی باشد وکالت

اگر وکیل شدن، باعث تغییر در وضعیت و حال تو می شود، واقعاً چیز بدی خواهد بود.

# چو بینی اقتدارالملک ما را

بزن یک بوسه بر رویش خدا را

هر وقت اقتدار الملک (میرزا عبدالرسول خان اقتدار الملک) را دیدی، تو را به خدا قسم می دهم که رویش را از جانب من ببوسی.

# الهی زنده باد آن مرد خیّر

همایون پیر ما آقای نیِّر

امیدوارم آن مرد نیکوکار و پیر محفل ما، آقای نیر (میرزا محمد حسن خان نیر الدوله) همیشه زنده باشد.

# بود شهزادۀ مرآت سلطان

مصفا از کدورت‌های دوران

می دانم که قلب شاهزاده مرآت (حسن مرآت اسفندیاری) از کدورت ها و دشمنی های روزگار، پاک شده است.

# امیدم آن که چون در بعض اوقات

کند با نصرت الدوله ملاقات

هوش مصنوعی: امیدوارم روزی فرصتی پیش بیاید که بتوانم با نصرت الدوله ملاقات کنم.