و از بیداری و حزم و احتیاط این پادشاه محتشم -رَضيَ اللّهُ عنه-، یکی آن است که به روزگار جوانی که به هرات میبود و پنهان از پدر شراب میخورد، پوشیده از ریحان خادم، فرود سرای خلوتها میکرد و مطربان میداشت مرد و زن که ایشان را از راههای نبهره نزدیک وی بردندی. در کوشک باغ عدنانی فرمود تا خانهیی برآوردند خواب قیلوله را و آن را مزمّلها ساختند و خیشها آویختند، چنانکه آب از حوض روان شدی و به طلسم بر بام خانه شدی و در مزمّلها بگشتی و خیشها را تر کردی. و این خانه را از سقف تا به پای زمین صورت کردند، صورتهای الفیه، از انواع گرد آمدن مردان با زنان، همه برهنه، چنانکه جمله آن کتاب را صورت و حکایت و سخن نقش کردند. و بیرون این، صورتها نگاشتند فراخور این صورتها. و امیر به وقت قیلوله آنجا رفتی و خواب آنجا کردی. و جوانان را شرط است که چنین و مانند این بکنند.
و امیر محمود، هرچند مشرفی داشت که با این امیر فرزندش بودی پیوسته، تا بیرون بودی با ندیمان و انفاسش میشمردی و انها میکردی، مقرّر بود که آن مشرف در خلوت جایها نرسیدی. پس پوشیده بر وی مشرفان داشت از مردم، چون غلام و فراش و پیرزنان و مطربان و جز ایشان، که بر آنچه واقف گشتندی، بازنمودندی تا از احوال این فرزند هیچ چیز بر وی پوشیده نماندی. و پیوسته او را به نامهها مالیدی و پندها میدادی که ولی عهدش بود و دانست که تخت ملک او را خواهدبود. و چنانکه پدر وی بر وی جاسوسان داشت پوشیده، وی نیز بر پدر داشت هم ازین طبقه که هر چه رفتی، بازنمودندی. و یکی از ایشان نوشتگین خاصّه خادم بود که هیچ خدمتگار به امیر محمود از وی نزدیکتر نبود، و حرّه ختلی، عمّتش خود سوختهٔ او بود .
پس خبر این خانه به صورت الفیه سخت پوشیده به امیر محمود نبشتند و نشان بدادند که چون از سرای عدنانی بگذشته آید، باغی است بزرگ، بر دست راست این باغ، حوضی است بزرگ، و بر کران حوض از چپ، این خانه است و شب و روز بر او دو قفل باشد زیر و زبر و آن وقت گشایند که امیر مسعود به خواب آنجا رود، و کلیدها به دست خادمی است که او را بشارت گویند.
و امیر محمود چون بر این حال واقف گشت، وقت قیلوله به خرگاه آمد و این سخن با نوشتگین خاصه خادم بگفت و مثال داد که فلان خیلتاش را -که تازندهیی بود از تازندگان که همتا نداشت- بگوی تا ساخته آید که برای مهمّی او را به جایی فرستاده آید، تا بزودی برود و حال این خانه بداند، و نباید که هیچ کس بر این حال واقف گردد. نوشتگین گفت: «فرمانبردارم.» و امیر بخفت و وی به وثاق خویش آمد و سواری از دیوسواران خویش نامزد کرد با سه اسب خیاره خویش و با وی بنهاد که به شش روز و شش شب و نیم روز به هرات رود نزدیک امیر مسعود سخت پوشیده. و به خطّ خویش ملطّفهیی نبشت به امیر مسعود و این حالها بازنمود و گفت «پس از این سوار من، خیلتاش سلطانی خواهدرسید تا آن خانه را ببیند، پس از رسیدن این سوار به یک روز و نیم، چنانکه از کس باک ندارد و یکسر تا آن خانه میرود و قفلها بشکند . امیر این کار را سخت زود گیرد، چنانکه صواب بیند.» و آن دیوسوار اندر وقت تازان برفت. و پس کس فرستاد و آن خیلتاش را که فرمان بود، بخواند. وی ساخته بیامد. امیر محمود میان دو نماز از خواب برخاست و نماز پیشین بکرد و فارغ شد، نوشتگین را بخواند و گفت: «خیلتاش آمد؟» گفت: «آمد، به وثاق نشسته است.» گفت: «دویت و کاغذ بیار.»
نوشتگین بیاورد و امیر به خطّ خویش گشادنامهیی نبشت بر این جمله: «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، محمود بن سبکتگین را فرمان چنان است این خیلتاش را -که به هرات به هشت روز رود- چون آنجا رسید، یکسر تا سرای پسرم مسعود شود و از کس باک ندارد و شمشیر برکشد و هر کس که وی را از رفتن بازدارد، گردن وی بزند، و همچنان به سرای فرودرود و سوی پسرم ننگرد و از سرای عدنانی به باغ فرود رود، و بر دست راست باغ حوضی است و بر کران آن خانهیی بر چپ، درون آن خانه رود و دیوارهای آن را نیکو نگاه کند تا بر چه جمله است و در آن خانه چه بیند و در وقت بازگردد، چنانکه با کس سخن نگوید و به سوی غزنین بازگردد. و سبیل قتلغ تگین، حاجب بهشتی آن است که بر این فرمان کار کند، اگر جانش بکارست و اگر محابایی کند، جانش برفت، و هر یاری که خیلتاش را بباید داد، بدهد تا به موقع رضا باشد، بمشیّة اللّهِ و عَونِهِ و السّلام».
این نامه چون نبشته آمد، خیلتاش را پیش بخواند و آن گشادنامه را مهر کرد و به وی داد و گفت: «چنان باید که به هشت روز به هرات روی و چنین و چنان کنی و همه حالهای شرح کرده معلوم کنی و این حدیث را پوشیده داری.» خیلتاش زمین بوسه داد و گفت: «فرمان بردارم» و بازگشت. امیر نوشتگین خاصّه را گفت: «اسبی نیکرو از آخور خیلتاش را باید داد و پنج هزار درم. نوشتگین بیرون آمد و در دادن اسب و سیم و بهگزین کردن اسب، روزگاری کشید، و روز را میبسوخت تا نماز شام را راست کرده بودند و به خیلتاش دادند و وی برفت تازان.
و آن دیوسوار نوشتگین، چنانکه با وی نهاده بود، به هرات رسید، و امیر مسعود بر ملطّفه واقف گشت و مثال داد تا سوار را جایی فرود آوردند، و در ساعت فرمود که تا گچگران را بخواندند و آن خانه سپید کردند و مهره زدند که گویی هرگز بر آن دیوارها نقش نبوده است، و جامه افکندند و راست کردند و قفل برنهادند و کس ندانست که حال چیست.
و بر اثر این دیوسوار خیلتاش دررسید روز هشتم چاشتگاه فراخ و امیر مسعود در صفّه سرای عدنانی نشسته بود با ندیمان. و حاجب قتلغ تگین بهشتی بر درگاه نشسته بود با دیگر حجّاب و حشم و مرتبهداران. و خیلتاش دررسید، از اسب فرود آمد و شمشیر برکشید و دبّوس در کش گرفت و اسب بگذاشت. و در وقت قتلغ تگین بر پای خاست و گفت «چیست؟» خیلتاش پاسخ نداد و گشادنامه بدو داد و به سرای فرود رفت. قتلغ [تگین] گشادنامه را بخواند و به امیر مسعود داد و گفت: «چه باید کرد؟» امیر گفت: «هر فرمانی که هست، به جای باید آورد.» و هزاهز در سرای افتاد. و خیلتاش میرفت تا به در آن خانه و دبّوس درنهاد و هر دو قفل بشکست و در خانه باز کرد و دررفت، خانهیی دید سپید پاکیزه مهره زده و جامه افکنده. بیرون آمد و پیش امیر مسعود زمین بوسه داد و گفت: «بندگان را از فرمان برداری چاره نیست، و این بیادبی بنده به فرمان سلطان محمود کرد، و فرمان چنان است که در ساعت که این خانه بدیده باشم، بازگردم، اکنون رفتم.» امیر مسعود گفت: «تو به وقت آمدی و فرمان خداوند سلطان پدر را به جای آوردی، اکنون به فرمان ما یک روز بباش، که باشد که به غلط نشان خانه بداده باشند، تا همه سرایها و خانها به تو نمایند.» گفت: «فرمانبردارم، هرچند بنده را این مثال ندادهاند.» و امیر برنشست و به دو فرسنگی باغی است که بیلاب گویند، جایی حصین که وی را و قوم را آنجا جای بودی، و فرمود تا مردم سرایها جمله آنجا رفتند، و خالی کردند، و حرم و غلامان برفتند. و پس خیلتاش را قتلغ تگین بهشتی و مشرف و صاحب برید، گرد همه سرایها برآوردند و یک یک جای بدو نمودند تا جمله بدید و مقرّر گشت که هیچ خانه نیست بر آن جمله که انها کرده بودند. پس نامهها نبشتند بر صورت این حال، و خیلتاش را ده هزار درم دادند و بازگردانیدند، و امیر مسعود -رَضِيَ اللّهُ عنه-، به شهر بازآمد. و چون خیلتاش به غزنین رسید و آنچه رفته بود به تمامی بازگفت و نامهها نیز بخوانده آمد. امیر محمود گفت -رحمةُ اللّهِ علیه-، «برین فرزند من دروغها بسیار میگویند.» و دیگر آن جستوجویها فرابرید.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر «خیشخانه» به توصیف بیداری و حزم پادشاه محمود غزنوی در جوانی و زندگی پنهانیاش پرداخته است. او در دوران جوانی در هرات از شراب و مطربان لذت میبرد و خانهای به نام خیشخانه بنا کرد که بهطور مخفیانه و با اشکالی منحصر به فرد تزئین شده بود. امیر محمود با آگاهی از این موضوع، به فرزندش امیر مسعود دستور میدهد تا از این خانه بازدید کند و گزارشی از آن ارائه دهد. او همچنین خیلتاش را به مأموریتی مخفی میفرستد تا خانه را بررسی کند و از حال پسرش باخبر شود. در نهایت، خیلتاش موفق به بازدید از خیشخانه میشود ونکات جالبی را به امیر مسعود گزارش میدهد.
هوش مصنوعی: این پادشاه با احتیاط و دقت عمل میکرد و در دوران جوانی که در بهرات بود، به طور مخفیانه از پدرش شراب میخورد. او برای این کار خادمی را که ریحان نام داشت، داشت که او را به مکانهای خلوت میبرد. همچنین، در کوشک باغ، خانهای برای خواب بعدازظهر خود ساخت که به شکلی خاص طراحی شده بود و به آن وسایلی آویخته بود که مانند آب روان به نظر میرسید. این خانه کاملاً تزئین شده بود و تصاویر متنوعی از مردان و زنان برهنه روی دیوارهای آن به تصویر کشیده شده بود. در زمان قیلوله، پادشاه به این مکان میرفت و در آنجا استراحت میکرد. جوانان نیز به او الگو برداری میکردند و سعی داشتند مانند او عمل کنند.
هوش مصنوعی: امیر محمود دارای مشرفی بود که همواره به او نزدیک بود، و در مواقعی که بیرون میرفتند، او را همراهی میکرد. این مشرف باید در زمان خلوت، به او نزدیک نمیشد، اما در عوض، چندین نفر دیگر از جمله غلامان، فراشان، پیرزنان و مطربان به طور پنهانی از وضعیت او باخبر بودند و هر چیزی که اتفاق میافتاد را به او گزارش میدادند تا هیچ چیز از احوال فرزندش را از دست ندهد. او همواره به این فرزند، که ولیعهد بود، نصیحت میکرد و مینوشت، چرا که میدانست که روزی تخت سلطنت به او خواهد رسید. همانطور که پدرش بر او جاسوسانی داشت، او نیز بر پدرش جاسوسانی از همان طبقه داشت که هر رویدادی را گزارش میکردند. یکی از این جاسوسان، خادمی خاص بود که نزدیکترین خدمتکار امیر محمود به حساب میآمد و همچنین عمهاش، حره ختلی نیز از سوختگان او بود.
هوش مصنوعی: خبر این خانه را به صورت شعرهایی به میر محمود نوشتند و اینگونه توضیح دادند که وقتی از محل عدنانی عبور کند، باغ بزرگی در سمت راستش خواهد بود. در این باغ یک حوض بزرگ قرار دارد و در کنار حوض، این خانه واقع شده است. در طول شب و روز، دو قفل بر درب آن وجود دارد و فقط وقتی که امیر مسعود به آنجا برود، قفلها باز میشوند. کلیدها در دست یکی از خادمان است که وظیفه دارد خبر ورود امیر را بدهد.
هوش مصنوعی: امیر محمود وقتی از وضعیت باخبر شد، در زمان قیلوله به خیمهگاه رفت و این موضوع را با نوشتگین، خادم خاصش، در میان گذاشت. او مثالی زد و خواست که فلان خیلتاش، که فردی بیمانند بود، آماده شود تا برای یک مأموریت مهم به جایی فرستاده شود و به زودی به خانه برود و از وضعیت آنجا مطلع شود. او تأکید کرد که هیچ کس نباید از این وضعیت آگاه شود. نوشتگین پاسخ داد که مطیع است. سپس امیر خوابش برد و نوشتگین با اعتماد به خود اسبی از دیوسوارانش انتخاب کرد و دستور داد تا با سه اسب دیگر به سوی امیر مسعود حرکت کند و به او بگوید که در مدت شش روز و شش شب و نیم روز به بهرات برود. او نامهای به خط خود نوشت و وضعیت را برای امیر مسعود توضیح داد و گفت که پس از رسیدن سوار، خیلتاش سلطانی به آن خانه خواهد رسید و بعد از یک روز و نیم، بدون هیچ نگرانی به آنجا میرود و قفلها را میشکند. امیر به سرعت دستور انجام این کار را صادر کرد. سوار در لحظهای سریع حرکت کرد. پس از آن، کسی را فرستاد تا خیلتاش را که دستور داشت، فراخواند و او نیز آماده شد و به حضور امیر آمد. امیر محمود در میان دو نماز از خواب بیدار شد، نماز صبح را خواند و بعد از آن نوشتگین را فرا خواند و پرسید: آیا خیلتاش آمد؟ او پاسخ داد که بله، آماده نشسته است و امیر از او خواست که دو جلد کاغذ بیاورد.
نوشتگین لوازم نوشتن را آورد و امیر با خط خودش، نامهای فرماننامهای به این مضمون نوشتبه نام خداوند بخشنده و مهربانفرمان محمود بن سبکتگین این است که این خیلتاش که در مدت هشت روز به هرات میرود به محض رسیدن به آنجا مستقیماً به خانه پسرم مسعود برود و از هیچکس نترسد باید شمشیرش را از غلاف بکشد و هر کس که مانع رفتن او شود گردنش را بزند همچنین باید وارد خانه شود و اصلاً به پسرم مسعود نگاه هم نکند سپس از خانه عدنانی به داخل باغ برود در سمت راست باغ حوضی است و در کنار آن سمت چپ اتاقی قرار دارد او باید داخل آن اتاق برود و دیوارهای آن را به دقت بررسی کند که به چه وضعیتی است و در آن اتاق چه چیزهایی میبیند سپس باید بلافاصله برگردد به طوری که با هیچکس حرفی نزند و مستقیماً به غزنین بازگرددو وظیفه قتلغ تگین حاجب بهشتی این است که این فرمان را اجرا کند اگر برایش جان خودش ارزش دارد و اگر در این کار کوتاهی یا ترس نشان دهد جانش از بین خواهد رفت و او باید هر کمک و نیرویی که خیلتاش برای این مأموریت نیاز داشت در اختیارش بگذارد تا کار به نحو مطلوب انجام شود به خواست خداوند و یاری او و السلام
هوش مصنوعی: خیلتاش نامهای را که به او داده بودند، پیش خواند و سپس آن را مهر کرد و به او داد و گفت: باید به مدت هشت روز به بهرات بروی و کارهایی که باید انجام دهی را به دقت شرح بدهی و این موضوع را هم کاملاً مخفی نگهداری. خیلتاش با احترام زمین را بوسید و گفت: مطیع خواهم بود و به راه افتاد. امیر به نوشتگین خاصّه گفت که باید از آخور خیلتاش، اسبی خوب و همچنین پنج هزار درم به او بدهد. نوشتگین بیرون رفت و در تهیه اسب و پول مشغول شد و زمان زیادی صرف انتخاب اسب کرد، تا اینکه وقت نماز شام رسید و در نهایت اینها را به خیلتاش داد و او به سرعت رفت.
هوش مصنوعی: دیوسوار نوشتاری به بهرات رسید و امیر مسعود از ماجرا باخبر شد. او دستور داد تا سوار را در مکانی فرود آوردند. به زودی دستور داد که گچکارها را بخوانند تا دیوارها را سفید کنند و به گونهای آنها را ترمیم کردند که گویی هیچگونه نشانی بر آن دیوارها وجود نداشته است. سپس لباسهایی را بر زمین پراکنده کردند و همه چیز را مرتب کردند و قفل گذاشتند، به طوری که هیچ کس از وضعیت آنجا خبر نداشت.
خیلتاش مانند یک دیو تیزرو در روز هشتم در وقت چاشت دررسید و امیر مسعود در ایوان سرای عدنانی با ندیمان خود نشسته بود و حاجب قتلغ تگین بهشتی هم با دیگر حاجبان و لشکریان و مقامداران بر درگاه نشسته بود خیلتاش رسید از اسب پایین آمد شمشیر را کشید و گرز را به دست گرفت و اسب را رها کرد در این هنگام قتلغ تگین بلند شد و پرسید چه خبر است خیلتاش جوابی نداد و نامه را به او داد و به داخل سرای رفت قتلغ تگین نامه را خواند و به امیر مسعود داد و پرسید چه باید کرد امیر گفت هر فرمانی که باشد باید اجرا شود و در سرای غوغا و همهمه افتاد خیلتاش رفت تا به در آن اتاق رسید گرز را بر در زد هر دو قفل را شکست در را باز کرد و داخل شد اتاقی سفید و پاکیزه و گچکاری شده دید که فرش و لباس در آن پهن بود بیرون آمد و پیش امیر مسعود زمین بوسه داد و گفت بندگان را از فرمانبرداری چارهای نیست و این بیادبی بنده به دستور سلطان محمود است و فرمان این است که به محض دیدن این خانه برگردم اکنون من میروم امیر مسعود گفت تو سر وقت آمدی و فرمان سلطان پدر را اجرا کردی اما به دستور من یک روز بمان شاید آدرس خانه را اشتباه داده باشند تا همه سراها و خانهها را به تو نشان بدهند خیلتاش گفت فرمانبردارم هرچند چنین دستوری به بنده داده نشده است و امیر سوار شد و به باغی در دو فرسنگی به نام بیلاب رفت جایی محکم که جایگاه خودش و قومش بود و دستور داد همه مردم سراها به آنجا بروند و خانهها را خالی کنند و حرم و غلامان رفتند و سپس قتلغ تگین بهشتی و مأمور اطلاعات و مسئول پست خیلتاش را به گردش در همه سراها بردند و یکبهیک مکانها را به او نشان دادند تا همه را دید و ثابت شد که هیچ خانهای مانند آنچه ساخته بودند وجود ندارد پس نامههایی درباره این وضعیت نوشتند و ده هزار درهم به خیلتاش دادند و او را برگرداندند و امیر مسعود به شهر بازگشت و وقتی خیلتاش به غزنین رسید و همه ماجرا را تعریف کرد و نامهها هم خوانده شد امیر محمود گفت درباره این پسر من دروغهای زیادی میگویند و آن جستوجوها به پایان رسید
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
میخواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.