سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۹ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۴۰ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۳۱:

https://rezasaghy.blogfa.com/

 

گفتم غم تـو دارم ، گفتا غمت سرآیـد​​​​​​​

گفتم که ماهِ من شو ، گفتا اگر بـرآیـد

این غزل زیبا وبیادماندنی نیز همانندِ غزل پیشین شرح حال یک گفتگوی خیال انگیزبین حافظ ِ عاشق ومعشوقه ی رند وزیرک او ست. معشوقه ای که پاسخ هایش اندیشه زای، خیالپرور ومنحصر بفرد ومهمترازهمه درتایید مبانی فکری حافظ است.......

حافظ درانعکاس مناظره، گفتمان دوطرفه و ونکته ولغزگویی بی نظیر است. این غزل درعین سادگی، روانی وداشتن موسیقی دلپذیر، دارای مضامین بلند عرفانی وعاشقانه هست وهرگز کهنه نشده، وطراوت وتازگی خودرادرهمه ی دوران حفظ نموده است.

معنی بیت:

به معشوق گفتم که غم عشق تو گریبانم رارهانمی کند من به غم هجران تو گرفتارم برای رهایی ازاین غم چه بایدکرد؟

دلبرم گفت: نگران وناامیدمباش، سرانجام روزی اندوه وغمت به پایان خواهدرسید. گفتم بیاازسرلطف و عنایت، معشوقه ی زیبارُخسار من باش،تاتاریکی های دلم بافروغ ماهِ رخسارتو روشن گردد. گفت : اگر ممکن باشد وازدستم برآید مُضایقه نخواهم کرد تاببینیم چه شود اگرامکان پذیر بود چشم حتماً اینکار راانجام خواهم داد .

دربرداشتِ عرفانی، غم عشق همان غم جدایی انسان ازمعشوقِ ازلیست. انسان تا به دریای حق نپیوندد چونان موجی ناآرام است وضجّه ها وزاریش فروکش نخواهد کرد. ما انسانها بخصوص عارفانی مثل حافظ نیک می دانیم که اینجا(دنیا)نشیمنگاهِ راستین مانیست ما به جایی تعلّق داریم که غیراز این جهان خاکیست. تازمانی که به خانه ی اصلی ومنزل مقصود بازنگردیم غم واندوه گریبانمان را رها نخواهدکرد!

تورا زکنگره ی عرش می زنند صفیر

نشیمن ِ تونه این دیرمِحنت آباداست!

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم ز مِهر ورزان رسم وفـا بـیـامـوز

گفتا ز خوبـرویان ایـن کار کمـتر آیـد

معنی بیت:

گفتم حداقل ازعاشقان که اینگونه خالصانه محبّت می کنند وبر سرپیمانشان، حتّی به قیمتِ جان وفاداری می کنند آیین وفاداری یاد بگیر وتونیز درپاسخ به محبّت های ما وفاداری کن وروی خوش نشان بده.

معشوق گفت: اینکارازاختیارمن بیرون است! نه تنها من بلکه تمام زیبارویان اینگونه اند آنها وفاداری رابَلدنیستند یا کمتروفاداری می کنند. انتظارمحبّت و وفاداری از زیبارویان، کاریست عبث و بیهوده وهرگزمُحقّق نخواهدشد.

گویا تقدیراینگونه رقم خورده ، آنانکه رُخساری زیبا دارند ودرمقام معشوقی نشسته اند، توانِ محبّت کردن ووفاداری ندارند! تقدیرچنین است تا عاشقان باسوزوگدازبیشتری عشق ورزی کنند! اگر خوبرویان محبّت کنند شعله های آتش اشتیاق عشّاق فروکش می کند وجلوه های عاشقی کمرنگ می گردد! چنین بنظرمی رسدکه این کشمکش ونازونیازتاابد پایان نخواهدیافت. 

نشان ِ عهد ووفانیست درتبسّم ِ گل

بنال بلبل بیدل که جای فریاداست.

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم که بـر خیـالت راه نـظر ببندم

گفتا که شب‌روست اوازراه دیگر آیـد

شب‌رو : درقدیم عیّاران ، گروهی سلحشور، تندرو،چابک وزرنگ بودند که به شب روان نیز معروف بودند. آنها شب ها عملیّاتِ راهزنی به سرعت ِ برق وباد انجام می دادند وازنظرها پنهان می شدند. تفاوتِ آنها باراهزنان این بود که مدّعی بودند اموالی که ازثروتمندان به دست می آورند درمیان ِ مستمندان توزیع می کنند.

معشوق بارندی، خیال ِ خودرا به عیّاری شب رو وتند وتیز وچابک تشبیه کرده که به سرعت برذهن عاشق نفوذ می کند وهیچ چیز نمی تواند مانع ازنفوذ اوشود. عاشق اگر ممانعت کند وراههای ورودرا ببندد بلاخره او راهی برای نفوذ پیدا خواهدکرد.

معنی بیت:

ازبس که غم واندوه ِ فراق تو توانسوز وسخت است گفتم که خیال عشق تورا ازسربیرون وازخیرِ عشقت چشم پوشی می کنم وخود را ازاین بندِغم واندوه خلاص می سازم. گفت:

خیال من عیّاری شب رو و چست وچابک است و راه های مخفی زیادی را می‌شناسد و از آن راه ها وارد می‌شود .

عاشق تهدید می کند که چشمان ِ خودرا می بندد تارُخسار معشوق اوراتحت تاثیرقرارندهد وفراموشش کند تاازغم عشق آزادگرددامّا معشوق می گوید عشق و محبّت از راههای دیگرمانندِ دل وقلب نفوذمی کند.

سایه افکندحالیاشب هجر

تاچه بازند شبروان خیال؟

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم که بـوی زلفت گـمراه عالمم کـرد

گفتا ؛ اگر بـدانی هم اوت رهـبـر آیــد

اوت: اوتورا

زلف : در اصطلاح عرفان حجاب صورت معشوق است.  زلفِ سیاه نمادِ تاریکی های راهست ماهِ رخسارمعشوق،پشت زلف سیاه پوشیده مانده ودرحجاب فرورفته است باید برای دستیابی به صورت او،ازتاریکیهای راه عبورکرد.

زلف در فرهنگ‌های مختلف این واژه به شکل‌های زرفین، زفرین، زلفین، زوفرین و زلفینک آمده است. زلف در بعضی از گویش‌های خراسانی هنوز هم به معنای زنجیری است که از داخل به پشت در خانه می‌اندازند تا در قفل شود.
زلف به معنای حقیقی همان گیسو، طرّه وجعد هست وبیشتر معنای مجازی ان مورد توجّه قرارمیگیرد.
این واژه در منابع عرفان و تصوّف فاقد تعابیر جامع و مانع اسـت امّـا حضرت حافظ،به مددطبع لطیف خویش تعابیری لطیف، باریک، دقیق و مفصّل از زلف ارائه نموده است بطوریکه دامنه ی معنای مجازی زلف وگیسوراتوسعه داده،غنی سازی کرده ومضامین بِکرونابی خلق کرده است."زلف" قسمتی از موی سر از دو طرف بر چهره ریخته می‌شود . "طـرّه" موی جلوی سر ، و "گیسو" به موی پشت سر گفته می‌شود ، اما هر یک از این اسمها گاه به جای هم به کار برده می‌شوند و گاه هر کدام از آنها به معنی تمام موی سرنیز بکارگرفته می‌شوند. "زلف" با آنکه "حجاب" وپوشاننده ی رخسارمعشوق هست وسیله‌ی اتّصال عاشق به معشوق نیزهست. "زلف" نماد "کثرت وپریشانی"و"سیاه" نماد  کفراست. 

پریشانی زلف، باعث سردرگمی عاشق شده وگمراهی ببارمی آورد.

تعداد زیاد دلبستگی هایی که دراین دنیاوجوددارند همانندِ پریشانی گیسوی یار،برای جوینده ی حقیقت گمراه کننده هستند. می بایست دلبستگیها ودلدادگیها، بادرک وشناخت اگاهانه روی دهند چراکه درنهایت باید ازمیان این تاریکیهای راه (زلف وگیسوی گمراه کننده) عبورکرد تابه حقیقت یا همان ماه رخسار معشوق دسترسی پیداکرد.

"بوی زلف" : عطروبوی زلف پریشان معشوق، همه جاپیچیده وعاشق راسردرگم نموده اونمی تواندبه رخسارمعشوق راهی پیداکند

"هم اوت رهبرآید": هم اوکه باعث گمراهی توشده، راهنما ورهبر تومی شود تا به رُخسار برسی (بشرطی که باحضوری آگاهانه و خالص قدم برداری)

معنی بیت : گفتم که بوی خوش و دلفریبِ زلف پریشان تـو مرا به بیراهه کشانده‌است ومن سردرگم شده ام.نمی توانم راهی بدان رخسار پیداکنم من نمی دانم چکارکنم!

گفت : اگر خوب توجّه کنی بوی زلف من که تورا به ظاهر گمراه کرده، هم اوست که راهنمای تو در راه وصال خواهدشد.شکیبایی کن وازشتاب بپرهیز.

اگرعاشقی خالصانه وازروی صدق دل باشد آدمی از همین مسیر کثرت (عشق ها وعلایق زمینی) به وحدت(عشق معشوق ازلی) رهنمون می‌شود.

خیال زلف توپختن نه کارهرخامیست

که زیرسلسله رفتن طریق عیّاریست

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم خوشا هوا یی کزبـادصبح خیـزد

گفتا خُنـُک نـسـیمی کزکوی دلبـر آید

خُنُک : ملایم، خوشایند ومطبوع

معنی بیت : گفتم ؛ ای خوش آن هوایی که هنگام ِ صبحگاهان برمی خیزد ودل وجان ِ آدمی را بانشاط وباطراوت می سازد. گفت بادصبح گاهی آن طرواتی را که ازنسیم ِ کویِ یار حاصل می گردد ندارد، نسیم کوی معشوق خجسته ترو مبارک‌تر است آن رابجویی. 

زخاک کوی توهرگه که دم زندحافظ

نسیم گلشن جان درمشام ماافتد

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم ؛ که نـوش لعلت ما را بـه آرزو کُشت

گفتا تـو بـنـدگی کـن کـو بـنـده‌پـرور آیـد

نوش : شهد ، شیرینی

لَعل : استعاره از لب

معنی بیت : گفتم که آرزو واشتیاق ِلبان ِ شیرین تو ما را ازبین بُردگفت: تو فقط اطاعت وپیروی کن (عشقورزی کن) خواستِ وخواهشهای خودراکناربگذار وبرخواست واراده ی دوست گردن بنه. او خود روشِ بنده پروری و دلجویی از بندگان ِ فرمانبردارش را می‌داند وبه موقع عنایت وتوجّه خواهدنمود.

تو بندگی چو گدایان به شرط ِمُزد مکن

که خواجه خود روش ِ بنده‌پروری داند.

 

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم دل رحیمت کـی عزم صلح دارد؟

گفتا مگوی بـا کس تاوقت آن در آیـد

گفتم دل مهربانت کی به ما عنایت وتوجّه خواهدنمود؟ کی سرسازش و آشتی با ماخواهدداشت؟

گفت رازدارباش واسرار ِعاشقی رابه نامَحرمان بازگومکن، سرانجام زمان آشتی نیز فرا خواهدرسید.

روز اوّل رفت دینم برسر سودای تو

تاچه خواهدشد دراین سودا سرانجامم هنوز

🌿━━━━━━━━━━🌿

گفتم زمان عشرت دیـدی که چون سر آمـد ؟

گفتا ؛ خمـوش حافظ کاین غصّه هم سر آیـد

عشرت : زمان وصال،عیش وکامرانی

در اینجا حافظ حسرت فوت شدن زمان وصال رامی‌خورد وباافسوس می فرماید:

دیدی چگونه روزگارخوش وصال و شادیخواری به سرعتِ برق وباد سپری گشت؟گفت:

خاموش باش شکایت وگله نکن که چنین نیزهم نخواهد ماند. این حسرت و اندوه تو پایان خواهدپذیرفت ودوباره بهار(ایّام وصال) فرا خواهد رسید.

رسیدمژده که ایّام غم نخواهدماند

چنان نماندوچنین نیزهم نخواهدماند

بهداد در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۹ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۳۴ دربارهٔ سعدی » بوستان » باب دوم در احسان » بخش ۲۶ - حکایت:

به گمانم بیت هفتم را اینطور هم میشود نوشت و خواند:
کسی را که با دوستی سر، خوش است
نبینی که چون بار دشمن کش است؟
یعنی که سرش با دوستی خوش است. چون در قدیم علامتگذاری نبوده و همه رونویسان هم سواد کافی نداشته اند و گاه به اشتباه دچار شده اند.

بهداد در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۹ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۲۲ دربارهٔ سنایی » دیوان اشعار » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۴۱۰:

عزیزان! مشکل از گنجور نیست. اشکال در نسخه های چاپی بازار هم زیاد است. من یک کلیات سعدی دارم که افتضاح است از غلطهای تایپی. تازه مشکل دیگری هم هست: هنوز خیلیها حتی با تحصیلات بالای ادبی، در خواندن اشعار اشتباه میکنند و فهمیدن برخی اشعار به راستی هم دشوار است. من نمیدانم گردانندگان گنجور، خود در فهمیدن شعر و ادبیات چقدر مهارت دارند، ولی بهرحال بهتر است دقت بیشتری کنند. مثلاً همین «اندوختنی» واقعاً از اون اشتباهات است که اصلاً پذیرفتنی نیست.

محسن کریمی پور در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۲:۴۹ دربارهٔ باباطاهر » دوبیتی‌ها » دوبیتی شمارهٔ ۱۱۸:

الست بربکم قالوابلی از سوره اعراف آیه 172

مانوس در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۲:۴۸ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۳۳:

آقای سهراب اندیشه این قزل را پنجاه سال پیش شاید اوایل کار تلویزیون در این این غزل را با موسیقی بسیار زیبائی اجرا کردند .

می نوش در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۱:۰۰ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۱۲۷ - حکایت آن راهب که روز با چراغ می‌گشت در میان بازار از سَرِ حالتی کی او را بود:

در ادامه ی بیت چهارم مولانا می سراید:
گفت: می‌جویم، به هر سو، آدمی!؟
که، بود، حیّ، از حیات آن، دمی!
گفت: من، جویای انسان، گشته ام!
می نیابم، هیچ و، حیران گشته ام!

توضیح اینکه: گشتن با چراغ ، در جستجوی انسان - که پیشتر آن را از زبان فیلسوف یونانی (دیواژنس) بیان شده ( دی شیخ گرد شهر...) - به گونه ی ترجیح بندی، پیوسته، ذهن مشتتاق انسان کامل مولانا را، به خود مشغول داشته بود است. زیرا، باز، در اینجا، در دفتر پنجم در مثنوی به سراغ آن، می رود. و این بار، به گونه ی تمثیلی، با گسترش بیشتر، به بسط آن می پردازد.

عرفان در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۲۰:۳۶ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۰۵ - روان شدن شه‌زادگان در ممالک پدر بعد از وداع کردن ایشان شاه را و اعادت کردن شاه وقت وداع وصیت را الی آخره:

این تَسَفْسُط نیست، تَقْلیبِ خداست
می‌نماید که حقیقت ها کجاست
حالا می گوید این تَقْلیب یا برگرداندن سفسطه نیست. می گوید این که می گوییم یک مرکز مادی را بکَنَد خدا و عدم را قرار بدهد
این سفسطه نیست خیالبافی نیست، بحث و جدل فلسفی نیست، این یک تغییر عمده است. تبدیل خداست. و به شما نشان می دهد که حقیقت‌ها کجاست،
حقیقت‌ها توی ذهن نیست مرکز مادی نیست، موقعی است که شما تبدیل شدید و دلتان عوض شده و چشم‌هایتان هم باز شده.

امیر نوروز در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۹:۲۸ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۰:

برخی پرسیده اند منظور از خشت در گو سر و خشت چیست، منظور این است که اگر مدعی مطلب را نمی فهمد مثل این که سرش مانند خشت است یعنی قدرت فهم ندارد

سیدعلی (رضا) ساقی در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۵:۳۳ دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۹۸:

 

https://rezasaghy.blogfa.com/

گفتم کِی ام دهـان و لـبـت کامران کنـنـد؟

گفتا به چشم هر چه تـو گویی چنان کننـد

 

کِی‌ام : چه وقت مرا

معنی بیت :

از معشوق پرسیدم که چه وقت ازآن دهانِ گُهربارت سخنان ِ لطف آمیزو مِهرانگیز خواهم شنید؟ کی لَبت بوسه ی وصال خواهد بخشیدومرا کامروا خواهدکرد؟ کی نفس ِجانبخش تو با نفس ِنیمه جان ِمن درهم خواهندآمیخت؟

با توجّه به اینکه خواسته و آرزویِ عاشق بسیار فراتر ازانتظارمعشوق است یارحافظ که رندانه ترازخود حافظ هست در پاسخ به طنزمی گوید:

به روی چشم! به زودی هر آن چه که آرزوی توست برآورده خواهد شد! دهان ولبم همان کار راانجام خواهند دادکه طلب میکنی ودرآرزوی آن هستی باش تاصبح ِ دولتت بدَمَد!

ز دست ِ جور توگفتم زشهرخواهم رفت

به خنده گفت که حافظ بروکه پای توبست!

 

🌿━━━━━━🌿

 

گـفـتـم خـراج ِمـصـر طـلـب می‌کند لـبـت

گـفـتـا در ایـن معـامله کمتـر زیـن کنند

 

خراج : چیزی که به زور و ستم گیرند، باجگیری، ظاهراً در قدیم مالیاتی که کشور مصر به دارالخلافه یامرکز حکومت، می بایست پرداخت می کرده مقدارزیادی نیشکر وقندبوده که زبانزدِ همگان شده بوده است.

حافظ بانگاهی شاعرانه ،این موضوع را دستآویز قرار داده و مضمونی زیبا ساخته است. شیرینی ِخراج مصر رابا شیرینیِ لب معشوق ، و سنگین بودن ِ مالیات مصررا به انتظاراتِ معشوق ازعاشق،پیوندزده ومی فرماید:

معنی بیت:

به یارگفتم که لبِ تودر اِِزای یک بوسه،باج و خراجی به اندازه مالیاتِ مملکتِ مصر طلب می کند(یعنی معشوق ازعاشق چیزی انتظار دارد که ازحدودِ اختیاراو فراتراست!) یاردوباره رندانه پاسخ می‌دهد که درچنین معامله ای کسی زیان نمی کند! چراکه خریدار بوسه، اگرچه بایستی به میزان مالیاتِ کشور مصر در قبال یک بوسه پرداخت کند، لیکن بازخسارت نخواهد دید وبرنده ی این معامله ی شیرین خواهدبود. شیرینی بوسه ی من بیشتر ازشیرینی همه ی نیشکرهاییست که در دنیا کِشت می شود!

پاسخ های معشوق، کنایه آمیزوپُرمعنی امّا مختصر ورندانه است وتوضیحی برپاسخ های خودنمی دهد! واین موضوع نشانگر ناز وغرور وغمزه ی معشوق است.

حافظ بابیان ِپاسخ اززبان معشوق، گویی که به مددنبوغ خویش شکل وشمایل اورانقّاشی میکند! ازطرفی مخاطبین رانیزوادار به تامّل واندیشه ورزی پیرامون پاسخهای سربسته ومختصر او می نماید.

دوش درخیل ِ غلامان ِ دَرَش می رفتم

گفت ای عاشق بیچاره توباری چه کسی؟

 

🌿━━━━━━🌿

 

گفتم ؛ بـه نـقطه‌ ی دهنت خـود که بـُرد راه

گفت این حکایتی است که با نکته‌دان کنند

 

نقطه‌ی دهن : دهن ِ معشوق در ظرافت و کوچکی به نقطه تشبیه شده است. درادبیّاتِ ما دهان یار همیشه، تنگ وکوچک است وبیشتربه نقطه وغنچه تشبیه می گردد. دربحث ِ عرفان، هستی ازنقطه شروع می شود. همانگونه که دربحثِ خوشنویسی وخطاطی مقیاس ومیزان کشش ِ حروفات نقطه است ومبنای شکل گیری ِ حروفات ازنقطه آغاز می گردد. یعنی نطفه ی ِهرحرفی که باقلم خوشنویسی خَلق می شود نقطه هست. هرکس حتّی اندکی ناچیز نیز باقلم نی ومرکّب، تجربه ی خوشنویسی داشته باشد آسان تر ازدیگران متوجّه ِ این موضوع می شودکه:

"نقطه" اوّلین نقشیست که برصفحه می نشیند.

نقطه وقتی باسرانگشتِ خلّاق ِ خوشنویس به طرفین یابالا وپائین کشیده می شود یک حرف مثل ِ: الف،ب و.... متولّد می گردد وهیچ حرفی نیست که منشاء ومبداءِ آن چیزی غیراز نقطه باشد. علّت ِتشبیه ِ دهان به "نقطه" فقط بیانگر کوچکی دهان نیست وبیشتراشاره به "نقطه" به عنوان آغازومبداهستی هست.نفس جانبخش یار ازدهان اوخارج شده وبه عاشقانش جان می بخشد.

راه بُردن : دستیابی، درک کردن و رسیدن به چیزی

نکته دان : عارف،سخن سنج ،کادران و زیرک

معنی بیت : گفتم کمتر کسی توانسته دهان به دهان توگذاشته وبابوسه ای ازتوکام بگیرد. کمترکسی توانسته به رمزو راز دهانت، وبه معنا ومفهوم ِکلماتِ ظریف وگهرباری که ازدهانت جاری میگردد دست پیدا کند خیلی دورازدسترسی!

معشوق رندانه پاسخ داد: آری چنین است که می گویی! فقط رندان ِ زیرک ونکته دانانند که توان ِ دسترسی دارند! این کار فقط از عهده ی جویندگان حقیقت وعاشقان حقیقی برمی آید.

چونقطه گفتمش اندر میان دایره آی

به خنده گفت که ای حافظ این چه پرگاری؟!

 

🌿━━━━━━🌿

 

گفتم صنـم‌پـرسـت مَـشـو ، بـا صـمد نشین

گفتا ؛ بـه کـوی عشق هم این و هم آن کنـنـد

 

این غزل باآنکه مضامین بلندِ عرفانی نیز دارد امّا بهتراست ازهمان مطلع تامقطع غزل برداشت معنا پیرامون ِ عشق ِ زمینی باشد. یعنی چنین درنظرگرفته شود که حافظ در حال ِگفتگو با یک معشوقه ی زمینیست. بااین نگاه ازاین بیت چنین برداشتی حاصل می گردد:

صَنم : بُت ،نمادِ معشوق زمینی

صَنم‌پرست : بت‌پرست ودل بستن به معشوق زمینی، دراینجا به معنی جمال پرستی.

حافظ به معشوق ِ زمینی اندرزمیدهد که تونسبت به عاشقانی که شخصیّتی معنوی دارند (مثل خودحافظ) بی توجّهی می کنی وبه عاشقان ِ دیگر که ظاهروجمالی زیباتر نسبت به سایرِین دارند بَها واهمیّت بیشتری میدهی وبیشترباآنها نشست وبرخاست می کنی، جمال پرست مباش. به باطن ِ عاشقانت بیشتر از ظاهرشان توجّه کن.

صَمد : یکی از نامهای خداوند به معنی غنی بودن و بی ‌نیازیست. ودراینجا چون روی ِ سخن بامعشوق زمینی هست، منظوراز باصمدبنشین یعنی به عاشقی که مناعتِ طبع دارد وازلحاظ معنوی غنی هست وبی هیچ چشمداشتی به توعشق ورزی می کند عنایت وتوجّه ِ بیشتر کن وبا اوبنشین.

معنی بیت :گفتم ای معشوق، ظاهربینی وجمال دوستی همانندِ بُت پرستیست. بیا به عاشقان ِ عارفت که صمیمانه تو را دوست دارند روی کن و از عاشقان ِ دیگر که ظاهری آراسته وجمالی فریبنده دارند دوری کن.

معشوق درپاسخ گفت: در میدان عشقبازی ودلبری ازاین اتّفاق ها زیاد می افتد واین امر دورازانتظار وعجیب نیست. دلبران گاهی به عاشقان ظاهر آراسته، وگاهی هم به عاشقان ِ پاک باطن تمایل پیدا می کنند واین طبیعی هست. اگربخواهیم به معنای این بیت اززاویه ای دیگر برسیم باید چنین درنظر بگیریم که روی سخن ِشاعربا دل عاشق پیشه ی خود است، درآنصورت معنی چنین خواهدشد:

گفتم ای دل، به ظاهر معشوقان زمینی دل مَسپار وبیا به معشوق اَزلی بیاندیش ونسبت به اوعشق ورزی کن. دل درپاسخ گفت: "درعرصه ی عشقبازی، عشق ورزیدن به معشوق زمینی وآسمانی تفاوتی ندارد. معشوقان زمینی نیزتجلّیگاهِ زیبائی های معشوق ازلی هستند و بت های زمینی هم مظهری ازدلبریهایِ آفریدگار مطلق می باشند. بنابراین هردو خوب است. عشق زمینی پُل وپیش نیاز عشق آسمانیست.

"برداشتِ اوّل به این دلیل نسبت به برداشت ِ دوّم برتری داردکه درآن معنا، رویِ سخن با معشوق است وارتباطِ عمودی بیت های قبل وپیش رو محفوظ می ماند وغزل یکدست ترمی شود. امّا دربرداشتِ دوّم ،معنا درچارچوبِ "خطاب به دل خویش" صورت می پذیرد ودراین برداشت، پیوندِ معنایی ِ عمودیِ بیت با بیت های قبل وپیش رو قطع می گردد وبه نظرحافظانه نمی آید که شاعردرمیان صحبت بامعشوق، ناگهان دل خویش راخطاب قراردهد زیرا بیتِ بعدی نیز خطاب به معشوق است وبابرداشتِ اوّل همخوانی دارد.

🌿━━━━━━🌿

 

گـفـتـم هـوای مـیکده غـم مـی ‌بـرد ز دل

گفتا خوش آن‌کسـان که دلی شادمان کنـنـد

 

میخانه ومیکده» درفرهنگِ حافظانه، معناهای متفاوت ومتضادی دارد. یکی به معنی میخانه ی مجازی که درآنجاشراب وباده انگوری عرضه میگردد ودومی میکده ی حقیقی یامیکده ی عشقست که شرابهای متنوع ومختلفی دارداما مایه ی اصلیِ همه ی آنها باده ی اَزَلیست.

باده ی ازلی همان باده ی هستیست که به اراده خداوند به عمل آمده، ازهمیشه تاهمیشه بوده وخواهدبود وبه رایگان دردسترس همگان قراردارد. حیوانات، درختان، رودخانه هاوتمام ستاره هاوسیاره ها ازاین باده مسرور و درحال رقص وآوازهستند. فقط انسان است که ازاین موهبت غافل مانده وبرای تامین سرمستی خود متوسل به باده های دست ساز خودشده است.

میکده ی عشق برخلاف میکده هایی که به دست انسان ساخته شده ساختمان وبنای مشخصی نداردو درتمام کائنات گسترده وبرقرار هست.

گواراترین وگیراترین شراب این میکده، شراب عشق است. البته عشق نه به معنای امروزی که کاملاتحریف شده ومفهوم اصلی خودراازدست داده است. اغلب رابطه های به اصطلاح عا‌شقانه که درمیان مردم رواج دارند خالی ازعشق بوده وبه پشتوانه ی نیازهای جنسی ویاگریزازتنهایی وپناه آوردن به دیگریست. درچنین رابطه های به اصطلاح عاشقانه ، هریک ازطرفین سعی دارند یکدیگرراتصاحب وتملّک کنند. این امرسبب تباهی آزادی شده ورابطه ی آنها تبدیل به رابطه ای شبیه ارتباط زندانبان وزندانی میگرددوسپس انتظاربیهوده دارندکه عشق بین آنهاتداوم داشته باشدغافل ازاینکه عشق بین زندانی وزندانبان امریست محال ومضحک، وخیلی زود تبدیل به انزجار ونفرت می گردد. دراین میکده ی باده ی ناب وخوشگواردیگریست که درجریان وارستگی ورهاییِ بی باکانه، ازبندهای تعلقات دینی ودنیوی حاصل می شود ورند وسالک راه رادر مسیرجستجوی حقیقت، سرخوش وسرمست می سازد .

هرکسی که یکبار یک جرعه ازاین باده ی ناب وازاین شراب گوارا بچشد تاآخرعمر درحالتی سرورانگیز وسرمستی بسر خواهدبرد وهرگز میلی به بیداری وهشیاری پیدانخواهدنمود چراکه این مستی، خودنوعی هشیاری ناب واین نوع خوشی، حالتی از دانایی وآگاهی درسطحی فراتراز حدمعمول است.

به هیچ دورنخواهندیافت هشیارش

چنین که حافظ مامست باده ی ازل است

اما به رغم این تفاوتهای بنیادی، هردومیکده ی «حقیقی ومجازی» وجه مشترکات زیادی دارند:

هردو درمقابل مسجدوکنشت وصومعه قراردارند. چرا که این مکانها دراغلب دوران(البته نه بصورت مطلق) به ویژه دردوران زندگانی حضرت حافظ، محلی برای نمایش، ریاکاری وتظاهرو تزویر بودند چنانکه امروزه نیزهستندو مابه عینه شاهداین اتفاق هستیم.

محصولات هردومیکده «شراب وباده» هست. درهردو میکده ساقیان زیباروی خوش مشرب، مشغول خدمت رسانی بوده وازمشتریان پذیرایی می نمایند. با جامهای شراب وپیاله های باده، غم ازدل آنهازدوده وچهره هایشان راازشادمانی ارغوانی می کنند.

درهردو میکده پیری باتجربه وروشن ضمیر حضور دارد ومیگساران راهدایت وراهنمایی می کند. منیّت وتکبرو خودخواهی به محض ورود به هردومیکده ناپدید ومستی وراستی برجسته ونمایان می گرددوالی آخر...

به واسطه ی همین اشتراکات، حافظ فرزانه ازروی رندی وشیرینکاری، دراغلب غزلها این دومیکده رادرهم ادغام نموده تاذهن مخاطبین خودرا به کاویدن درلایه های تودرتوی معناهاترغیب وتحریک نموده وبه چالش کشیده باشد. دراثراین شیرینکاریهاست که شعروسبک بیان وقلم حافظ، ازسایرشاعران متفاوت ومتمایز شده است.

حافظ به عمد چنین شرایطی راایجادنموده تا هیچ یک ازمخاطبین وخوانندگان غزلهای او، ازاین درگاه دست خالی وناامید برنگردندو عارف وعامی بااندکی کاوش در لایه های سطحی وزیرینی معنا، به فراخور درک وفهم خویش، توانسته باشند از گوهرهای گفتارو مرجانهای ارزشمندِ معانی بهره مندگردند.

هوا : ایهام دارد: 1- میل و آرزو 2- فضا ، هوا و جوّ

معنی بیت : به یار گفتم فضایِ میخانه(میگساری) عجب غم واندوه از دل می زُداید وآدمی رابانشاط وشادمان می سازد! گفت: خوش به حال کسانی که (ساقیان ومی فروشان) که اسبابِ شادمانی ِ دلها رافراهم می سازند. حافظ دریک گفت وشنود بامعشوق، بستری فراهم ساخته ونکاتِ کلیدی ِ جهان بینی خویش رامطرح ومُهر ِتاییدیه ای ازجانبِ معشوق نیز به پای آن زده وبه جویندگان ِ حقیقت هدیه نموده است. یکی ازنکاتِ کلیدی ِ مَسلکِ حافظ، توجّه به شادکردن دل دیگران، شادیخواری زدودن ِغم واندوه است که دراغلبِ غزلیّات توصیه شده است.

قَدح مگیرچوحافظ مگر به ناله ی چنگ

که بسته اند برابریشم ِ طَرب دلِ شاد

 

🌿━━━━━━🌿

 

گـفـتـم شراب و خـرقه نـه آیین مذهب است

گفت ایـن عـمل به مـذهب پـیـر مغان کنـنـد

 

همانگونه که گفته شد طرح نکاتِ کلیدی ِ جهان بینی رندانگی برای رندِ شیراز بیشترازگفتگوی یک عاشق با معشوق زمینی اهمیّت دارد. چنانکه ملاحظه می شود دراین گفتمان، حافظ بیشترسعی برطرح ِ افکار وعقایدِ خویش دارد وطرح ِ مسایل عاشقانه بامعشوق زمینی ازاولویّت اصلی برخوردارنیست. بنظرچنین می رسد که حافظ باهوشمندی، باهدف ِ خاصّی غزل را درغالبِ گفتگوی "عاشق ومعشوق" آغاز می کند تا دلهای مخاطبین رابرانگیخته سازد وبستری مناسب جهت مطرح ساختنِ یافته ها ومبانی فکری خویش پیداکند. اوشاعری بامسئولیّت است ودرنظرگاه ِ اوبیدارسازی اذهان ِ مخاطبین، بیشتر ازبیان سخنان عاشق ومعشوق اهمیّت دارد.

معنی بیت : به معشوق گفتم که شرابخواری و دینداری که با یکدیگر جور در نمی‌آید، تکلیفمان چیست؟ نمی توانیم شراب رانخوریم نه می توان بی دین بود! چکار باید کنیم؟ که این دورا درکنار یکدیگر داشته باشیم؟

معشوق گفت :در طریقتِ پیر مغان (اشاره به مذهبِ زرتشت ) که هم شراب وهم خرقه درکناریکدیگر امکانپذیراست.

علاقه واحترام قلبی حافظ نسبت به حضرت زذتشت ،درتمام دیوان او مشهود ومحسوس است، زرتشت ازمیان پیامبران ورهبران معنوی، تنهاشخصیتی هست که حافظ تمام عشق وارادت قلبی خودرا نثاراوکرده است. بسیاری ازحافظ پژوهان براین باورند که منظور ومقصوداو از"پیرمغان* همان حضرت زرتشت هست.

به باغ تازه کن آیین دین زرتشتی

کنون که لاله برافروخت آتش نمرود

 

🌿━━━━━━🌿

 

گـفـتـم ز لعلِ نوش‌لبـان پـیر را چه سـود ؟

گفتابه بـوسـه‌ای شـکـریـنـش جـوان کنـنـد

 

نوش‌لبان :شیرین دهنانی که شکرین بوسه دارند

معنی بیت : گفتم لب شکرین

دلبران جوان و زیبا برای کهنسالان ِ ازکارافتاده ای چون من چه فایده‌ ای دارند؟ آیا وقتی به سنّ ِ ازکارافتادگی رسیدی باید دست ازعشقبازی برداری وکنج عُزلت گُزینی وبه عبادت پردازی؟گفت نه اینگونه نیست! دلبران جوان که لبهای شیرین و آبدار دارند، با یک بوسه‌ ی شکرین، پیر کهنسال را جوان می سازند.

گرچه پیرم توشبی تنگ درآغوشم گیر

تا سحر گه زکنار تو جوان برخیزم.

 

🌿━━━━━━🌿

 

گـفتـم که خواجه کی به سر حجله می ‌رود؟

گفت آن زمـان که مشتری و مَـه قِران کنند!

 

حجله :خانه ی آراسته به تخت و جامه های نو و پرده برای عروس، اطاق و حجره ای آراسته وزینت شده جهت عروس و داماد

قِران شدن : قرینه شدن، قرار گرفتن دو ستاره یاسیّاره ای که در دو مدار متفاوت می‌گردند لیکن درشرایطِ خاصّ در یک درجه از یک برج قرارگیرند. سالها باید انتظارکشید تااین شرایط فراهم وچنین اتّفاق ِ نادری رُخ دهد! استعاره ازاین است که خواجه ی موردنظربسیارخوش طالع است که زمان ازدواج او باچنین زمانی مصادف شده است.

مشتری: ایهام دارد۱- استعاره از داماد که مشتری وخواستارعروس است. ۲- مُشتَری، هُرمُز، اورمزد، برجیس یا زاوش ‌پنجمین سیّاره از خورشید و بزرگ‌ترین سیّاره در سامانه خورشیدی است. این سیّاره ی غول گازی با جرم یک هزارم خورشید است، ولی جرمی دو و نیم برابر تمامی دیگر سیاره‌های منظومهٔ شمسی دارد. ماه نیز ایهام دارد: ۱- ستاره ی ماه ۲-استعاره ازعروس

هوشمندی حافظ درانتخابِ "ماه ومشتری " وایهاماتی که درهردوواژه ایجاد کرده است قابل توجّه است. "مشتری وماه" ازستارگان ِسعد وخوشبختی هستند. منظوراز"خواجه" دقیقاً روشن نیست که چه کسی بوده است. امّا باتوجّه به بیت ِ پایانی، چنین بنظرمی رسد که"خواجه" یکی ازدوستان ِ نزدیکِ حافظ که مَنصبی دولتی نیزداشته واحتمالاًدرحال عروسی وازدواج بوده می باشد. حافظ این دوبیتِ پایانی رابه اواختصاص داده است.

معنی بیت : گفتم که خواجه(فردموردِ نظر کی به حجله گاه می رود ولباس دامادی به تن می کند؟ گفت:

روزی که ماه و مشتری با هم دیگرقران ‌شوند، آن روز مبارک ومیمون خواهدبود واین دو(عروس وداماد) همانگونه که ماه ومشتری دریک مَدارقرارخواهند گرفت درمدارعشق قرار خواهند گرفت و خوشبختی را رقم خواهندزد. حافظ درجای دیگروزیری دیگر راصاحب قران دانسته است.

یعنی دارای اقبالی خوش ومیمون. صاحب قران آن مولود را گویند که وقتِ افتادن نطفه ی ِ وی در رحم مادر، یا به وقت ولادتِ او قران بزرگی باشد و بُرج قران در طالع بود.

و بعضی گویند که در سال ولادتِ اوقران ِ زُحل و مشتری یاماه ومشتری رُخ داده باشد و این نوع قران بزرگ بعد از سالهای فراوان واقع شود، و این چنین مولود را اقبالی بسیارنیکوست.

ساقیامِی ده که رندیهای حافظ فهم کرد

آصفِ صاحب"قران" جرم بخش عیب پوش

 

🌿━━━━━━🌿

 

گـفـتـم دعای دولـت او وِردحافظ است

گفت ایـن دعـاملایـکِ هفت‌ آسمان کنند

 

ورد : دعا وذکری که آهسته وتکراری گویند.

معنی بیت : گفتم که دعا برای حفظ دولتِ او وخوشبختی وسعادتِ او (خواجه ووزیرممدوح) وردِ هر روزه ی من است. گفت :تنها تو نیستی که برای سربلندی وسلامتی اودعا می کنی، فرشتگان هفت آسمان نیزهمیشه درحال ِ دعا برای او هستند.

به جان خواجه وحق قدیم وعهد درست

که مونس دم صبحم دعای دولت توست. 

کنجکاو در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۴:۵۶ دربارهٔ شهریار » گزیدهٔ غزلیات » غزل شمارهٔ ۹ - حالا چرا:

درود ، تنها شاعری در ایران که در پیش معشوق ناله و زاری نمیکرده و همواره موقعیت خود را به عنوان شاعری بزرگ در نظر داشته و فراموش نمیکرده خواجه حافظ شیرازی است که گویا در قرن بیست و یکم زندگی میکند و
نه در قرن هشتم هجری و عشق برای او همواره توام با نوشیدن می است و لذت بردن از زندگی و معشوق او همواره سوم شخص است و نه دوم شخص ، به عنوان مثال " اگر آن ترک شیرازی و یا طالع اگر مدد دهد دامنش آورم به کف و یا زلف آشفته و خوی کرده و بسیاری غزلیات دیگر و به همین دلیل غزلیات خواجه حافظ گذشته از عشق سرشار از بسیاری مفاهیم متنوع است و ما بیشر با فلسوفی طرف هستیم و نه صرفا یک شاعر

کوه کن در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۳:۵۴ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

سعدی در بیت اول چهار حرف "ج" و "چ" و "ح" و "خ" را به عنوان یک صنعت شعری به زیبایی جا داده است . این صنعتگری نه تنها موجب تنزل ارزش و غنای شعر نشده بلکه موجب افزایش غنای شنیداری و غنای مفهومی آن نیز شده است . کار سعدی در این بیت نشان از اشراف گسترده و تسلط بی نظیر سعدی بر مفهوم سازی هنری مقوله های ادبی ، عرفانی و اجتماعی است .
باید گفت : سعدی اسطوره ای تکرار نشدنی

کوه کن در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۳:۴۵ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

چهار حرف "ج" و "چ" و "ح" و "خ" را سعدی به زیبایی هر چه تمامتر در یک بیت جمع کرده ...... حضرت سعدی علاوه بر اشراف و استیلا به ظرایف شعری ، صنایع ادبی را هم به خوبی در آن بیت لحاظ نموده و این صنعتگری نه تنها موجب تنزل ارزش شعر نشده بلکه بر غنای شنیداری شعر و غنای مفهومی آن افزوده است .
استاد سعدی اسطوره ای تکرار نشدنی در فرهنگ و ادب مایه فخر و مباهات است

کوه کن در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۳:۲۳ دربارهٔ سعدی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۰۵:

منظور سعدی از بیت
تو که گفته‌ای تأمل نکنم جمال خوبان
بکنی اگر چو سعدی نظری بیازمایی
کاملا روشن است . سعدی به آن دسته از افرادی که دیدن جمال خوبرویان را موجب سستی ایمان می دانند می گوید که ندیده قضاوت نکنید . اگر ببینید آنوقت نظرتان عوض می شود . سعدی جمال خوبرویان را آیه ای از آیات الهی می داند . خوبرویان در نظر هر کسی جلوه ای دارد . در نظر مولانا ، شمس تبریزی در نظر مجنون ، لیلا ، و ........
تأمل نکردن در اینجا به معنی ندیده قضاوت کردن است . سعدی در مورد خوبرویان ابیات زیادی دارد . مثل :
من اگر نظر حرام است بسی گناه دارم
چه کنم نمی‌توانم که نظر نگاه دارم
و..
که نه روی خوب دیدن گنه است پیش سعدی
تو گمان نیک بردی که من این گناه دارم
حافظ می فرماید :
بر تو گر جلوه کند شاهد ما ای زاهد
از خدا جز می و معشوق تمنا نکنی
یعنی ندیده قضاوت نکن .... موفق باشید

نجاتی در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۱۱:۰۱ دربارهٔ سلمان ساوجی » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۲۵۹:

به نظرم در مصراع آخر به جای «از» «ار» به معنای
اگر ، باشد تا معنای مصراع صحیح باشد.
سلمان اگر طالب نوشی ستم نیش را بکش

محسن حیدرزاده جزی در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۹:۳۸ دربارهٔ مهستی گنجوی » رباعیات » رباعی شمارۀ ۱:

در واقع باید گفت نام این صنعت بوقلمون است زیر در دو زبان معانی متفاوت می دهد که هر دو با سیاق کلام مناسب است ، امّا اگر بیشتر دقّت کنیم اکثر ایهام ها همین ویژگی را دارند .

مسعود maskhaz@gmail.com در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۵:۱۷ دربارهٔ امیرخسرو دهلوی » دیوان اشعار » غزلیات » شمارهٔ ۱:

باران در مصرع اول بیت دوم (صفت ابر) است یعنی درحال باریدن
بعد از کلمهء باران ( فعل : است ) به قرینهء معنوی حذف شده
ابر در حال باریدن است و من و یار به وداع یکدیگر ایستاده ایم
و در اینحال من از یکطرف گریه میکنم و ابر از یکطرف و
یار هم از یکطرف می گرید . به همین سادگی .
مته به چی گذاشتن ؟ فارسی را پاس بدارید لطفا

کمال داودوند در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۴:۲۵ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۶۶۷:

تاسوعا محرم بر گنجور یان تسلیت باد
جمع این رباعی از 6221

همایون در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۳:۲۱ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۶۳:

صورت همان آفرینش است که کار عشق است
عشق می‌‌آفریند ولی عقل میخواهد سر درآورد از کار آفرینش
عاشق صورت آفرین است ولی عاقل میان صورت‌ها دشمنی میکند
عشق اگر پنهان شود شادی ناپدید میشود و اگر کاملا آشکار شود
همه صورت‌ها ناپدید میشوند
من این راز‌ها را از شمس تبریز آموختم
که خود صورت آفرین بود

کوروش در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۳:۱۰ دربارهٔ ابوسعید ابوالخیر » رباعیات نقل شده از ابوسعید از دیگر شاعران » رباعی شمارهٔ ۲۰:

این رباعی در ترانه "یا مولا" با صدای زیبای بانو سیما بینا با هنرمندی هرچه تمامتر اجرا شده است.

همایون در ‫۹ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۸ مهر ۱۳۹۶، ساعت ۰۲:۳۱ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۲:

در قرآن سوره ای‌ هست به نام انسان یا دهر که می‌گوید مدتی‌ گذشت تا انسان بینا و شنوا شود
و راه را بشناسد و قبل از آن‌ چیزی نبود
اینجا شاعر خود را در آن‌ زمان و مکان میبیند و جامی‌ به شاه یا پروردگاری میدهد
که هنوز هیچ کس از او خبری ندارد
که بنوشد و کار خود را سامان دهد
یعنی عشق دیرین‌ترین و اولین پدیده ایست که همیشه در کار بوده است
دانایی کلی که هر که با آن‌ ارتباط پیدا کند از زمان و مکان آزاد میشود
و با آشنایی با ظرائف آن میتواند کار‌های ظریف بکند