بسم الله الرحمن الرحیم
هست عصای ره طبع سلیم
راوی افسانه ی اهل کرم
طوطی پر ریخته، یعنی قلم
نقل کند کز پی سامان کار
قافله ای جمع شد از هر دیار
خاسته چون مهر ز مشرق تمام
عزم سفر کرد به سرحد شام
قافله ای مردم او با صواب
گشته جهان را همه چون آفتاب
نقد خرد، مایه ی بازارشان
جنس هنر بود همه بارشان
از رخشان نور سعادت عیان
بر سرشان بال هما سایبان
شاد و شکفته همه با یکدگر
خنده ی هریک چو گل از روی زر
خیمه زده هرکه سزاوار خود
همچو شکوفه به سر بار خود
غیر جرس هیچ دلی در جهان
ناله نمی کرد در آن کاروان
سایه کن خیمه ای از هر کنار
برطرف دشت چو ابر بهار
مهر چو سر در پس کهسار برد
قافله دستی ز پی بار برد
گشت روان از پی هم کاروان
همچو سرشک از مژه ی عاشقان
هر جرسی زمزمه آغاز کرد
گمشدگان را به ره آواز کرد
کف به لب از مستی بسیار داشت
ناقه ندانم که چه در بار داشت
رفت به تعجیل ز آرامگاه
قافله چون یک دو سه فرسنگ راه
دهر شد از ظلمت شب ناگهان
سرمه کش دیده ی سیارگان
بود شبی چون دل گمره سیاه
تیره درو چون مژه شمع نگاه
رفته خور از عالم و در مرگ او
گشته سیه پوش جهان دورو
گشته ز بس ظلمت شب، روی ماه
همچو رخ صفحه ی مشقی سیاه
برده شبیخون به سر زلف یار
کرده صف لشکر او تار و مار
چون شب هجران ز سحر ناامید
از مه نو زنگی ابرو سفید
شبپره جولانگر این کهنه کاخ
مرغ چمن، غنچه بر اطراف شاخ
چرخ سیه دل، همه دم از شهاب
تیر فکنده ز پی آفتاب
ظلمت شب گشته ز بیم خطر
سرمه ی خاموشی مرغ سحر
زیر فلک همچو زمین مصاف
خفته جهانی به ته یک لحاف
کرد ز بس ظلمت شب اشتلم
قافله سررشته ی ره کرد گم
گشت در آن وادی ظلمت نشان
زنگی شب رهزن آن کاروان
در طلب راه ز نزدیک و دور
قافله سرگشته تر از خیل مور
دست و دل جمله چو از کار شد
آتشی از دور نمودار شد
روی نهادند روان بی قرار
جانب آتش همه پروانه وار
بر اثر شعله در آن روی دشت
یک دوسه فرسنگ چو پیموده گشت
روضه ای آمد به نظر همچو نور
سنگ بنایش همه از کوه طور
فیض ز کثرت شده ظاهر درو
جود و سخا گشته مجاور درو
جمله قنادیل وی و شمعدان
چون دل عاشق شده وقف کسان
دیده ز بس فیض ز هر منظرش
کعبه شده حلقه به گوش درش
شمع درو گشته علم در سخا
داده به دشمن سر خود بارها
جانب آن روضه کسی در زمان
رفت که پرسد خبری زان مکان
گفت به او شخصی ازان سرزمین
مقبره ی حاتم طایی ست این
بار گشودند در آن خوش مکان
بر در او حلقه شد آن کاروان
بیهده گویی ز میان گروه
گفت که ای حاتم دریاشکوه
قافله ی ما شده مهمان تو
چشم نهاده همه بر خوان تو
زود پی مایده تدبیر کن
قافله ی گرسنه را سیر کن
بود هنوز این سخنش بر زبان
کز پی سر گریه کنان ساربان
گفت که خورد آن شتر برق تاز
مهره به دل از فلک حقه باز
این سخنش کرد چو در گوش راه
جست سراسیمه چو از سینه آه
گفت که برند سرش را ز تن
تا که شود مایده ی انجمن
مردم آن قافله را خاص و عام
داد صلا بر سر خوان طعام
از غم جمازه دل تنگ داشت
با کرم حاتم طی جنگ داشت
رفت سوی تربت او سرگران
چون نگه یار سوی عاشقان
گفت که ای حاتم صاحب کرم
خواستم از جود تو فیضی برم
طوف مزار تو به من شوم شد
همت تو بر همه معلوم شد
یافتم اکنون که چه سان بوده است
جود تو از مال کسان بوده است
چند زنی لاف کرم چون سحاب؟
به که نبخشی دگر از بحر آب
چند کنی ای به سخاوت علم
همچو می از کیسه ی مردم کرم
او شده در طعنه زنی بی قرار
روح کرم پیشه ازو شرمسار
بود خوی افشان ز خجالت به راه
همچو تهیدست بر قرض خواه
صبح که این ناقه ی گیتی نورد
از طرف دشت برانگیخت گرد
صاحب جمازه پی کار خود
گشت فرومانده تر از بار خود
بود سراسیمه که از یک کنار
خاست غباری چو خط از روی یار
شد چو به آن قافله نزدیک تر
ناقه سواری شد ازان جلوه گر
بار شتر اطعمه ی بی کران
ناقه ی دیگر به ردیفش روان
کشت عیان زان دو قوی تن جمل
از طرف بادیه کوه و کتل
ناقه ی صرصرروش خوش تکی
کوه به پشت وی و کوهان یکی
برق عنانی که چو فیل سحاب
هیکل گردن بودش آفتاب
از اثر تندی آن خوش نشان
خاک به رفتار چو ریگ روان
گفتی ازان سان که سبکتاز بود
همچو شترمرغ به پرواز بود
از عرق شرم به گاه درنگ
آینه ی زانوی او بسته زنگ
کوه، شکسته کمر از ران او
جل شده ابر سر کوهان او
چیست به دستش جرس نغمه ساز
شاهد مستی که شود زنگباز
سالکی آزاده ز سامان راه
سینه ی خود در بغلش نان راه
از خورش و مایده ی روزگار
شعله صفت کرده قناعت به خار
کف به لب آورده ز مستی و جوش
بر صفت صوفی پشمینه پوش
بیم وی از دوری منزل نبود
گرچه شتر بود، شتردل نبود
کرده نمایان جل رنگین به ناز
همچو عروسی که نماید جهاز
راند به سرعت شتر آن نوجوان
گشت چو نزدیک به آن کاروان
رفت سوی روضه نخستین چو باد
کرد طوافی ز سر اعتقاد
پس به سر قافله ی بی شمار
سایه فکن گشت چو ابر بهار
مردم آن قافله را جابه جا
داد سوی تربت حاتم صلا
سفره پی مایده ترتیب داد
جانب آن طایفه برد و گشاد
سفره ای از مایده آراسته
یافته دل هرچه درو خواسته
سفره چو برداشته شد از میان
عذرطلب گشت ازیشان جوان
قاعده ی لطف و کرم تازه کرد
رو به سوی صاحب جمازه کرد
گفت گلی از چمن حاتمم
همچو زبان بر سخن حاتمم
دوش ز اندیشه چو خوابم ربود
شعله صفت گرم به چشمم نمود
گفت که امشب ز قضا ناگهان
قافله ای گشت مرا میهمان
مقدمشان گرچه خوش آهنگ بود
وقت چودست و دل من تنگ بود
یک شتر اکنون ز همان کاروان
قرض گرفتم پی ترتیب خوان
خیز که هنگام خور و خواب نیست
در لحدم از پی این، تاب نیست
مایده ای درخور احسان من
آنچه تو دیدی به سر خوان من
همره یک ناقه ی رهوار، زود
جانب آن قافله بر همچو دود
چون رسی آنجا که بود کاروان
پیش رو و مایده را بگذران
معذرت من همه را تازه ده
ناقه به آن صاحب جمازه ده
مردم آن قافله را این سخن
شور برآورد ز جان و ز تن
هرکسی از بهر مرادی چو باد
رو به سوی تربت حاتم نهاد
صاحب جمازه هم انداز کرد
گریه کنان معذرت آغاز کرد
گفت که ای شمع شبستان جود
وی کف تو ابر گلستان جود
بی ادبی کرده ام از حد به در
تو ز ادب کردن من درگذر
چون زدمت دست به دامان چو خار
دامن خود جمع مکن غنچه وار
همچو دلت، روح تو مسرور باد
همچو رخت، خاک تو پرنور باد



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: داستان حاتم طایی در مورد یک کاروان بزرگ است که با شور و شوق عازم سفر به سرزمین شام میشوند. در میانهٔ شب، در خاموشی ظلمت دچار گمراهی میشوند و در جستجوی مسیر خود، با سیاهی و خطر مواجه میشوند. به طور ناگهانی، آتش روشنی در دوردست نمایان میشود و کاروان به سمت آن میروند و متوجه میشوند که به مقبرهٔ حاتم طایی رسیدهاند. حاتم با سخاوت و جود معروفش، مهماننوازی میکند و کاروان را سیر و راضی میکند. در نهایت، یکی از مسافران که به دلیل عدم ادب نسبت به حاتم شرمنده شده، از او طلب عذر میکند و دعای خیر برای او میکند.
هوش مصنوعی: گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» برای طبع سلیم (شاعر) مانند عصایی است که در راه به آن تکیه میکند. «سلیم» تخلص شاعر است و همزمان معنای «طبع سالم» نیز دارد.
هوش مصنوعی: قلم، که مانند طوطیِ پرریخته است، راویِ داستان مردمان بخشنده است.
هوش مصنوعی: قلم روایت میکند که برای سر و سامان دادن به کار و تجارت، کاروانی از سرزمینهای گوناگون گرد آمد.
هوش مصنوعی: آن کاروان مانند خورشیدی که از مشرق برمیخیزد، یکپارچه برخاست و آهنگ سفر به مرزهای شام کرد.
هوش مصنوعی: مردمان آن کاروان همه درستکار و خردمند بودند و مانند خورشید سراسر جهان را گشته بودند.
هوش مصنوعی: سرمایهٔ داد و ستدشان خرد بود و همهٔ بارشان کالای هنر و فضیلت.
هوش مصنوعی: نور نیکبختی از چهرهشان پیدا بود و گویی بال هما بر سرشان سایه افکنده بود.
هوش مصنوعی: همه با یکدیگر شاد و خندان بودند و خندهٔ هر یک مانند گلی بود که از توانگری و زرشان میشکفت.
هوش مصنوعی: هر کس در خور شأن خود خیمهای زده بود، چنانکه خیمهها مانند شکوفه بر سر بارها نشسته بودند.
هوش مصنوعی: در آن کاروان جز زنگ شتران هیچ دلی ناله نمیکرد؛ یعنی کسی غمگین نبود.
هوش مصنوعی: خیمهها از هر سو مانند ابر بهاری بر کرانههای دشت سایه انداخته بودند.
هوش مصنوعی: چون خورشید پشت کوهها پنهان شد، کاروانیان دست به بستن بارها بردند.
هوش مصنوعی: کاروان پشت سر هم به راه افتاد، مانند اشکی که پیاپی از مژهٔ عاشقان روان میشود.
هوش مصنوعی: هر زنگی آواز سر داد و گمشدگان را به سوی راه فراخواند.
هوش مصنوعی: شتر از سرمستیِ بسیار بر لبش کف آمده بود؛ نمیدانم چه باری بر پشت داشت که چنین مست بود.
هوش مصنوعی: کاروان با شتاب از منزل حرکت کرد و چند فرسنگی راه پیمود.
هوش مصنوعی: ناگهان تاریکی شب جهان را فرا گرفت، چنانکه گویی بر چشم ستارگان سرمه کشیده بود.
هوش مصنوعی: شبی بود سیاه مانند دل گمراه، و در آن تیرگی نگاه شمع مانند مژه تاریک و کمسو بود.
هوش مصنوعی: خورشید از جهان رفته بود و جهانِ دورو در سوگ او سیاهپوش شده بود.
هوش مصنوعی: از شدت تاریکی شب، روی ماه مانند صفحهٔ سیاهِ مشقِ خط تیره شده بود.
هوش مصنوعی: شب بر زلف یار شبیخون زده و لشکر آن را پراکنده کرده بود؛ یعنی سیاهیاش بر سیاهی زلف یار چیره شده بود.
هوش مصنوعی: شب مانند شب هجران از رسیدن سحر ناامید بود؛ مانند زنگی سیاهی بود که ماه نو ابروی سپید او بود.
هوش مصنوعی: در این جهانِ کهن خفاش جولان میداد و مرغ چمن مانند غنچهای بر کنار شاخه در خود فرو رفته و خاموش بود.
هوش مصنوعی: آسمانِ سیاهدل پیوسته با شهابها گویی در پی خورشید تیر میانداخت.
هوش مصنوعی: تاریکی شب از ترسِ خطر، چون سرمهای شده بود که مرغ سحر را خاموش و بیصدا کرده بود.
هوش مصنوعی: زیر آسمان، مردم جهان مانند کشتگانی که بر زمین میدان جنگ افتادهاند، همه زیر یک لحافِ تاریکیِ شب به خواب رفته بودند.
هوش مصنوعی: تاریکی شب چنان چیره و پرخاشگر شد که کاروان راه را گم کرد.
هوش مصنوعی: در آن بیابانِ تاریک، شبِ سیاه مانند راهزنی زنگی سرِ راه آن کاروان را گرفت.
هوش مصنوعی: کاروانیان برای یافتن راه به هر سو، دور و نزدیک، میگشتند و از گروه مورچگان سرگردانتر بودند.
هوش مصنوعی: هنگامی که همه از کار و چاره درمانده و ناامید شدند، از دور آتشی پدیدار شد.
هوش مصنوعی: همه بیقرار و شتابان، مانند پروانه که به سوی شمع میرود، رو به آن آتش نهادند.
هوش مصنوعی: در پی آن شعله، چون دو سه فرسنگ از آن دشت را پیمودند،
هوش مصنوعی: آرامگاهی نورانی پیش چشمشان آمد که گویی همهٔ سنگهای بنایش از کوه طور بود و نور الهی داشت.
هوش مصنوعی: در آن مکان برکت و فیض به فراوانی آشکار بود و بخشش و جوانمردی مانند خادمانِ مقیم در آن جای گرفته بودند.
هوش مصنوعی: همهٔ چراغها و شمعدانهای آن، مانند دل عاشق که از آنِ دیگری است، وقف مردم و رهگذران شده بود.
هوش مصنوعی: از بس که از هر سوی آن فیض و برکت دیده میشد، گویی کعبه نیز غلام و حلقهبهگوشِ درگاه آن شده بود.
هوش مصنوعی: شمعِ آنجا در بخشندگی سرآمد شده بود و بارها سرِ خود را به دشمن داده بود؛ یعنی مانند شمعی که سرش را میزنند و باز میسوزد، از جانبخشی دریغ نداشت.
هوش مصنوعی: در همان دم یکی از کاروانیان به سوی آن آرامگاه رفت تا دربارهٔ آن جا خبری بپرسد.
هوش مصنوعی: یکی از مردم آن سرزمین به او گفت: این آرامگاه حاتم طایی است.
هوش مصنوعی: کاروانیان در آن جای خوش بار خود را گشودند و گرداگرد درگاه آرامگاه حلقه زدند و فرود آمدند.
هوش مصنوعی: یاوهگویی از میان آن گروه به ریشخند گفت: ای حاتمِ دریادل و باشکوه،
هوش مصنوعی: کاروان ما مهمان تو شده و همه چشم به سفرهٔ تو دوختهاند.
هوش مصنوعی: زود برای خوراک چارهای بیندیش و این کاروانِ گرسنه را سیر کن.
هوش مصنوعی: هنوز این سخن بر زبانش بود که ساربان گریهکنان از پی او آمد،
هوش مصنوعی: و گفت: آن شترِ تیزرو که چون برق میدوید، از دستِ فلکِ نیرنگباز آسیبی کشنده خورد و رو به مرگ است.
هوش مصنوعی: چون این سخن به گوشِ آن مرد رسید، مانند آهی که از سینه بیرون میجهد، سراسیمه از جا پرید.
هوش مصنوعی: گفت سرِ شتر را از تن جدا کنید تا خوراکِ این جمع شود.
هوش مصنوعی: آنگاه همهٔ مردم کاروان، از خاص و عام، را بر سر سفرهٔ طعام فراخواند.
هوش مصنوعی: او از غم از دست دادن شترش دلتنگ بود و با بخشندگی حاتم طایی در ستیز و دلخوری بود؛ چون حاتم مهمانی را از مال خود او فراهم کرده بود.
هوش مصنوعی: با دلخوری و رنجیدگی به سوی گور حاتم رفت، مانند نگاهِ سرگرانِ معشوق که با بیاعتنایی به سوی عاشقان میرود.
هوش مصنوعی: صاحب شتر بر سر گور حاتم گفت: ای حاتم بخشنده، میخواستم از بخشش تو بهرهای ببرم.
هوش مصنوعی: زیارت و طواف گور تو برای من شوم و زیانآور شد و حالا بلندنظری و بخشندگی تو بر همه آشکار شد.
هوش مصنوعی: اکنون فهمیدم که بخشش تو چگونه بوده است: تو از مال دیگران میبخشیدهای.
هوش مصنوعی: تا کی مانند ابر لاف بخشندگی میزنی؟ بهتر است دیگر از آب دریا نبخشی؛ یعنی ابر آب دریا را میبخشد و بخشش تو نیز از آن دیگران است.
هوش مصنوعی: ای که در سخاوت مشهوری، تا کی مانند کسی که از جیب مردم شراب میدهد، از کیسهٔ دیگران کرم میکنی؟
هوش مصنوعی: آن مرد بیقرار پیوسته طعنه میزد و روح حاتمِ بخشنده از او شرمسار بود.
هوش مصنوعی: روح حاتم از خجالت عرقریزان بود، مانند بدهکار تهیدستی که با طلبکار روبهرو شده باشد.
هوش مصنوعی: صبحگاه، هنگامی که خورشید، این شتر جهانپیما، از سوی دشت گرد برانگیخت و روز برآمد.
هوش مصنوعی: صاحب شتر برای ادامهٔ کار و سفرش درماندهتر از بار بیمرکبش ماند.
هوش مصنوعی: او سرگردان و پریشان بود که ناگهان از یک سو گردی برخاست، مانند خط سبزی که بر چهرهٔ یار میروید.
هوش مصنوعی: چون آن گرد به کاروان نزدیکتر شد، شترسواری از میان آن پدیدار شد.
هوش مصنوعی: بار شترش خوراک فراوان بود و شتر دیگری هم پشت سرش و به دنبالش روان بود.
هوش مصنوعی: آن دو شتر تنومند چنان بزرگ بودند که گویی از سوی بیابان کوه و گردنهای نمایان شده است.
هوش مصنوعی: شتری تندرو مانند باد سخت و خوشرفتار بود که بار کوهمانند بر پشت داشت و کوهانش با کوه یکی مینمود.
هوش مصنوعی: آن شتر چون برق سریععنان بود و مانند فیلی از ابر، و آویز گردنش چون خورشید میدرخشید.
هوش مصنوعی: از شدت تیزروی آن شتر خوشنشان، خاک زیر پایش مانند ریگ روان به حرکت درمیآمد.
هوش مصنوعی: چنان سبکرو بود که گویی مانند شترمرغ پرواز میکرد.
هوش مصنوعی: هنگام ایستادن، گویی از عرق شرمِ کندی، آینهٔ زانویش زنگار گرفته بود؛ یعنی شتری که عادت به ایستادن نداشت.
هوش مصنوعی: کوه زیر فشار ران نیرومندش کمرشکسته میشد و ابر مانند جُلی بر کوهان بلندش افتاده بود.
هوش مصنوعی: زنگ و جرس نغمهسازی بر او بود، مانند معشوق مستی که زنگنوازی کند.
هوش مصنوعی: مانند رهرو آزادهای بود که به توشهٔ راه نیاز نداشت و سینهٔ خودش نان راهش بود.
هوش مصنوعی: از همهٔ خوراکها و سفرههای روزگار، مانند آتش به خار قناعت کرده بود؛ یعنی شتر خارخوار است.
هوش مصنوعی: از مستی و هیجان کف بر لب آورده بود و با پشم خود به صوفی پشمینهپوش میمانست.
هوش مصنوعی: از دوری منزل هیچ ترسی نداشت؛ با آنکه شتر بود، شتردل و ترسو نبود.
هوش مصنوعی: جُل رنگارنگ خود را با ناز نمایش میداد، مانند عروسی که جهیزیهاش را به نمایش بگذارد.
هوش مصنوعی: آن جوان شترش را بهسرعت راند تا به نزدیکی آن کاروان رسید.
هوش مصنوعی: نخست مانند باد به سوی آرامگاه حاتم رفت و از روی ایمان و ارادت گرد آن طواف کرد.
هوش مصنوعی: سپس مانند ابر بهاری بر سر آن کاروانِ پرجمعیت سایه افکند؛ یعنی بخشش و مهربانی خود را بر همه گستراند.
هوش مصنوعی: مردم کاروان را از هر سو به مهمانی بر سر آرامگاه حاتم فراخواند.
هوش مصنوعی: سفرهای برای غذا آماده کرد، آن را نزد کاروانیان برد و پهن کرد.
هوش مصنوعی: سفرهای بود آراسته به خوراکها، چنانکه دل هر چه آرزو داشت در آن مییافت.
هوش مصنوعی: وقتی سفره را برچیدند، آن جوان از کاروانیان پوزش خواست.
هوش مصنوعی: رسم مهربانی و بخشش را از نو به جا آورد و رو به صاحب شتر کرد.
هوش مصنوعی: گفت: من گلی از باغ حاتم، یعنی فرزند اویم، و مانند زبانی هستم که سخن حاتم را بازمیگوید.
هوش مصنوعی: دیشب که خواب مرا از اندیشهها ربود، حاتم گرم و تابان مانند شعله در خواب بر من ظاهر شد.
هوش مصنوعی: حاتم در خواب گفت: امشب به حکم تقدیر ناگهان کاروانی مهمان من شد.
هوش مصنوعی: آمدنشان هرچند خوشایند بود، اما وقت تنگ بود، همچنان که دست و دل من نیز تنگ و تهی بود.
هوش مصنوعی: به همین سبب برای آماده کردن سفره، یک شتر از همان کاروان قرض گرفتم.
هوش مصنوعی: برخیز که اکنون وقت خوردن و خوابیدن نیست؛ من به خاطر این کار در گور آرام و قرار ندارم.
هوش مصنوعی: سفرهای در خور بخشندگی من فراهم کن، همانگونه که بر سر سفرهٔ من دیدهای.
هوش مصنوعی: آن را همراه شتر مادهای تندرو، بهسرعت و مانند دود به سوی آن کاروان ببر.
هوش مصنوعی: وقتی به جایی رسیدی که کاروان هست، پیش برو و غذا را پیش آنان بگذار.
هوش مصنوعی: عذرخواهی مرا به همه برسان و آن شتر ماده را به صاحب آن شتر بده.
هوش مصنوعی: این سخن در جان و تن مردم کاروان شور و هیجان برانگیخت.
هوش مصنوعی: هر کدام برای برآمدن آرزویی، مانند باد به سوی آرامگاه حاتم روی آوردند.
هوش مصنوعی: صاحب شتر هم به آن سو رفت و گریان شروع به پوزشخواهی کرد.
هوش مصنوعی: گفت: ای شمع شبستان بخشش، و ای کسی که دستت ابرِ بارانبخشِ گلستانِ سخاوت است.
هوش مصنوعی: من بیش از اندازه گستاخی کردهام؛ تو از تنبیه کردن من درگذر و مرا ببخش.
هوش مصنوعی: اکنون که مانند خار به دامن تو چنگ زدهام، دامنت را مانند غنچه جمع مکن و مرا از خود مران.
هوش مصنوعی: دعا میکند: روحت مانند دلت شاد باشد و خاکِ گورت مانند چهرهات پرنور باشد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.