بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الکافی حسب الخلایق وحده و الحمدلله علی نعمه و استزید من کرمه و اشهد انلاالهالا هو الموصوف بقدمه و اشهد ان محمداً عبده و رسوله الطاوی السموات بقدمه.
اما بعد از ثنای خداوند عالم و ذکر بهترین فرزند آدم صلیاللهعلیهوسلم در نصیحت ارباب مملکت شروع کنیم به حکم آنکه یکی از دوستان عزیز جزوی در این معنی تمنّا کرد به فهم نزدیک و از تکلّف دور. جوابش نبشتم که شرایف ساعات فرزند آدم دام بقائه به وظایف طاعات خداوند جل ثنائه آراسته باد، معلوم کند که ملوک جهان را نصیحت رب العالمین بسنده است که در کتاب مجید میفرماید: و اذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل. و دیگر فرمود: ان الله یأمُرُ بالعدل و الاحسان. مجملی فرمود تعالی و تقدّس که مفصل آن در دفترها نشاید گفتن. اما به قدر طاقت کلمهای چند بیان کنیم در معنی عدل و احسان و بالله التوفیق.
۱. پادشاهانی که مشفق درویشند، نگهبان ملک و دولت خویشند به حکم آنکه عدل و احسان و انصاف خداوندان مملکت موجب امن و استقامت رعیّت است و عمارت و زراعت بیش اتفاق افتد. پس نام نیکو و راحت و امن و ارزانی غلّه و دیگر متاع به اقصای عالم برود و بازرگانان و مسافران رغبت نمایند و قماش و غلّه و دیگر متاعها بیارند، و ملک و مملکت آبادان شود و خزاین معمور و لشکریان و حواشی فراخ دست، نعمت دنیا حاصل و به ثواب عقبی واصل، و اگر طریق ظلم رود بر خلاف این.
ظالم برفت و قاعدۀ زشت از او بماند
عادل برفت و نام نکو یادگار کرد
۲. از سیرت پادشاهان یکی آن است که به شب بر در حق گدایی کنند و روز بر سر خلق پادشاهی. آورده اند که سلطان محمود سبکتکین رحمة الله علیه همین که شب درآمدی جامۀ شاهی به در کردی و خرقۀ درویشی درپوشیدی و به درگاه حق سر بر زمین نهادی و گفتی یا ربالعزة ملکْ ملک توست و بنده بندۀ تو، به زور بازو و زخم تیغ من حاصل نیامده است، تو بخشیده ای و هم تو قوت و نصرت بخش که بخشایندهای.
عمر عبدالعزیز رحمةاللهعلیه چون از خواب برخاستی بعد از فریضۀ حق شکر و سپاس نعمت و فضل ربالعالمین بگفتی و امن و استقامت خلق از خدای درخواستی و گفتی یا رب عهدۀ کاری عظیم به دست این بندۀ ضعیف متعلق است. پیداست که از جهد و کفایت من چه خیزد، به آبروی مردان درگاهت و به صدق معامله راستان و پاکان که توفیق عدل و احسان و انصاف ده و از جور و عدوان بپرهیز، مرا از شرّ خلق و خلق را از شرّ من نگاه دار، روزی ده و روزی مکن که دلی از من بیازارد یا دعای مظلومی در حق من باشد.
۳. صاحب دولت و فرمان را واجب باشد در ملک و بقای خداوند تعالی همه وقتی تأمل کردن و از دور زمان براندیشیدن و در انتقال ملک از خلق به خلق نظر کردن تا به پنج روز مهلت دنیا دل ننهد و به جاه و مال عاریتی مغرور نگردد .یکی از خلفا، بهلول را گفت مرا نصیحت فرمای. گفتا از دنیا به آخرت چیزی نمیتوان برد مگر ثواب و عقاب، اکنون مخیّری.
۴. علما و ائمه دین را عزّت دارد و حرمت، و زیردست همگنان نشاند و به استصواب رأی ایشان حکم راند تا سلطنت مطیع شریعت باشد نه شریعت مطیع سلطنت.
۵. عمارت مسجد و خانقاه و جسر و آب انبار و چاهها بر سر راه، از مهمّات امور مملکت داند.
۶. قومی که به طاعت حق مشغولند، همت به جانب ایشان مصروف سازد و توفیق خدمت ایشان فرصت شمارد و غنیمت داند که همت پارسایان مرملک و دولت پادشاهان را حمایت کند. حکما گفته اند مزید ملک و دوام دولت در رعایت بیچارگان و اعانت افتادگان است.
۷. پادشه صاحبنظر باید تا در استحقاق همگنان به تأمل نظر فرماید پس هر یکی را به قدر خویش دلداریای کند، نه گوش بر قول متوقّعان، که خزینه تهی ماند و چشم طمع پر نشود، بلکه خداوندان عزّت نفس را خود همت بر این فرو نیاید که تعریف حال خود کنند یا شفیع انگیزند. پس نظر پادشاه را فایده آن است که مستوجب نواخت را بیذلّ تعریف اسباب فراخ و معونت جمعیت مهیا دارد که بزرگ همت خواهد و خواهنده بیابد.
اگر هست مرد از هنر بهره ور
هنر خود بگوید نه صاحب هنر
۸. به خدمتکاران قدیم را که قوّت خدمت نمانده است اسباب مهیا دارد و خدمت در نخواهد که دعای سحرگاه به از خدمت به درگاه.
۹. و آثار خیر پادشاهان قدیم را محو نگرداند تا آثار خیر او همچنان باقی بماند.
۱۰. جلیس خدمت پادشاهان کسانی سزاوار باشند عاقل، خوبروی، پاکدامن، بزرگزاده، نیکنام، نیک سرانجام، جهاندیده، کارآزموده، تا هرچه از او در وجود آید پسندیده کند.
۱۱. وزارت پادشاهان را کسی شاید که شفقت بر دین پادشاه از آن بیشتر دارد که بر مال او، و حیف سلطان بر رعیّت روا ندارد.
۱۲ .پیران ضعیف و بیوهزنان و یتیمان و محتاجان و غریبان را همه وقت امداد میفرماید که گفتهاند که هرکس که دستگیری نکند سروری را نشاید و نعمت بر او نپاید.
۱۳. پادشاهان پدر یتیمانند باید که بهتر از آن غمخوارگی کند مر یتیم را که پدرش، تا فرق باشد میان پدر درویش و پدر پادشاه .آوردهاند که کیسهای زر و طفلی از کسی بازماند. حاکم آن روزگار کس فرستاد پیش وصی و زر خواست .وصی زر در کنار طفل نهاد و پیش حاکم برد و گفت این زر از آن من نیست، از آن این طفل است اگر میگیری از وی بستان تا به قیامت بدو بازدهی. حاکم از این سخن به هم برآمد و بگریست و سر و چشم طفل را بوسه داد و گفت من به قیامت طاقت این مظلمه چگونه آورم؟ زر پیش وصی فرستاد و نان و جامه و اسباب طفل تا به وقت بلوغ مهیا فرمود.
۱۴. فاسق و فاجر را تقویت و دلداری کمتر کند که یار بدان شریک معصیت است و مستوجب عقوبت.
۱۵. دست عطا تا تواند گشاده دارد مگر آنگاه که دخل با خرج وفا نکند که بخل و اسراف هر دو مذموم است، واتبع بین ذلک سبیلا.
۱۶. نیکمردی به جای خود است نه چندان که بدان چیره گردند و دیدههاشان خیره. نه هر که خواهد که نامش به نیکمردی برآید بر حیف ناانصافانش صبر باید کرد، و این را خردمندان مروّت نخوانند بلکه سست رأیی.
۱۷. جوانمردی پسندیده است تا به حدی نه که دستگاه ضعیف شود و به سختی رسد و نعمتْ نگاه داشتن مصلحت است نه چندان که لشکر و حاشیه سختی بینند.
۱۸. خشم و صلابت پادشاهان به کار است نه چندان که از خوی بدش نفرت گیرند، بازی و ظرافت روا باشد نه چندان که به خقت عقلش منسوب کنند.
۱۹. زهد و عبادت شایسته است نه چندان که زندگانی بر خود و دیگران تلخ کند، عیش و طرب ناگزیر است نه چندان که وظایف طاعت و مصالح رعیّت در آن مستغرق شود.
۲۰. عزت و اوقات نماز را نگاه دارد و به هیچ از ملاهی و مناهی در آن وقت مشغول نشود، و در نظر علما و صلحا مناسب حال ایشان سخن گوید و حرکت کند.
۲۱. اخبار ملوک پیشین را بسیار مطالعه فرماید که از چند فایده خالی نباشد: یکی آنکه به سیرت خوب ایشان اقتدا کند. دوم آنکه در تقلب روزگار پیش از عهد ایشان تأمل کند تا به جاه و جمال و ملک و منصب فریفته و مغرور نشوند.
۲۲. مطرب و نرد و شطرنج و بازیگر و شاعر و افسانه گوی مشعبد و امثال این همه وقتی راه به خود ندهد که دل را سیاه کند مگر دفع ملال را هر مدتی نوبتی.
آورده اند که شبلی رحمةاللهعلیه به مجلس یکی از پادشاهان درآمد. ملک را دید با وزیر با شطرنج بازی مشغول. گفت احسنت. شما را از بهر راستی نشاندهاند بازی می کنید؟
۲۳. عهدۀ ملکداری کاری عظیم است، بیدار و هشیار باید بود و به دل همه وقتی با خدای تبارک و تعالی در مناجات، تا بر دست و زبان و قلم و قدم وی آن رود که صلاح ملک و دین و رضای رب العالمین در آن باشد.
۲۴. تفویض کارهای بزرگ به مردم ناآزموده نکند که پشیمانی آرد.
۲۵. مردم متّهم ناپرهیزگار قرین و رفیق خود نگرداند که طبیعت ایشان در او اثر کند و اگر نکند از شنعت خالی نماند، و تأدیب دیگران که همان فعل دارد از وی درست نیاید.
۲۶. گواهی به خیانت کس نشنود مگر آنکه دیانت گوینده معلوم کند و تا به غور گناه نرسد عقوبت روا ندارد.
۲۷. قطع دزدان و قصاص خونیان به شفاعت دوستان در نگذارد.
۲۸. دزدان دو گروهند: چندی به تیر و کمان در صحراها، چندی به کیل و تراز و در بازارها. دفع همگان واجب داند.
۲۹. انوشیروان عادل را که به کفر منسوب بود به خواب دیدند در جایگاهی خوش و خرّم، پرسیدندش که این مقام به چه یافتی؟ گفت بر مجرمان شفقت نبردم و بیگناهان نیازردم.
۳۰. هرچه در مصالح مملکت در خاطرش آید به عمل در نیاورد. نخست اندیشهکند پس مشورت، پس چون غالب ظنّش صواب نماید ابتدا کند به نام خدای و توکّل بر وی. فاذا عزمت فتوکل علی الله.
۳۱. رأی و تدبیر از پیر جهاندیده توقع دارد و جنگ از جوان جاهل.
۳۲. داد ستمدیدگان بدهد تا ستمکاران خیره نگردند که گفتهاند: سلطان که رفع دزدان نکند حقیقت خود کاروان میزند.
۳۳. کام و مراد پادشاهان حلال آنگاه باشد که دفع بدان از رعیّت بکند چنان که شبان دفع گرگ از گوسفندان، اگر نتواند که بکند و نکند مزد شبانی حرام می ستاند. فکیف چون می تواند و نکند.
ذوالنون مصری پادشاهی را گفت شنیده ام فلان عامل را که فرستادهای به فلان ولایت بر رعیت درازدستی میکند و ظلم روا می دارد. گفت روزی سزای او بدهم. گفت بلی روزی سزای او بدهی که مال از رعیت تمام ستده باشد پس به زجر و مصادره از وی بازستانی و در خزینه نهی. درویش و رعیت را چه سود دارد؟ پادشاه خجل گشت و دفع مضرت عامل بفرمود در حال.
سر گرگ باید هم اول برید
نه چون گوسفندان مردم درید
۳۴. مالش رندان و فاسقان وقتی پسندیده آید که به نفس خویش از فجور بپرهیزد. یکی از پادشاهان خمخانۀ خماران شکستن فرمود، و شبانگاه گفت ندیمان خود را انگور فلان باغ را در وجه عصیر نهادیم. صاحبدلی بشنید گفت ای که گفتی بد مکن خود مکن.
۳۵. لایق حال پادشاه نیست خشم به باطل گرفتن، و اگر چنان که به حق خشم گیرد پای از اندازۀ انتقام بیرون ننهد که پس آن گه جرم از طرف او باشد و دعوی از قِبَل خصم.
۳۶. با دوست و دشمن طریق احسان پیش گیر که دوستان را مهر و محبت بیفزاید و دشمنان را کین و عداوت کم شود.
۳۷. خزینه باید که همه وقتی موثر باشد و خرج بیوجه روا ندارد که دشمنان در کمینند و حوادث در راه.
۳۸. در همه حال از مکر و غدر ایمن ننشیند و اندیشه کند تا حاسدان فرصت غنیمت شمارند.
۳۹. سایر زیردستان خدم را باید که نام و نسبت بداند و به حقالمعرفة بشناسد تا دشمن و جاسوس و فدایی را مجال مداخلت نماند.
۴۰. ارکان دولت و اعیان حضرت را باید که یکان یکان مشرف نهانی برگمارد تا نیک و بد هر یک معلوم کند و تخلیطی که رود پوشیده نماند.
۴۱. در هر دو سه ماه شحنۀ زندان را بفرماید به غوص احوال زندانیان کردن، تا بیگناهان را خلاص دهد و گناه کوچک را پس از چند روزی ببخشد و زندان قاضی را همچنین نظر فرماید.
۴۲. با غریم موسر و غارم معسر صبر کند و به قدر حال از وی به قسط بستاند و اگر از هر دو طرف مفلسانند و خزینۀ بیت المال معمور شاید که بفرماید ادا کردن. و اگر از خزینه مملکت بدهد روا باشد که ملک و دولت را به قیاس ظاهر، گنج و لشکر محافظت می کند و اما به حقیقت دعای مسکینان.
۴۳. کاروان زده و کشتی شکسته و مردم زیان رسیده را تفقد حال به کمابیش بکند که اعظم مهمات است.
۴۴. مستأجر بوستان و ضامن مستغلات را که دخل به مشروط وفا نکرده باشد در استیفای مضمون سخت نگیرد و به آخر معامله چیزی مسامحه کند و بار دیگر عملی از آن با منفعت تر ارزانی دارد تا منتفع گردد.
۴۵ هنرمندان را نکو دارد تا بیهنران راغب شوند و هنر پرورند و فضل و ادب شایع گردد و مملکت را جمال بیفزاید.
۴۶. بندهای را که در عملی تقصیر کرده باشد و خدمتی به شرط به جای آورده چون مدتی مالش عزلت خورد، دیگر بار عمل فرماید که جبر بطال از تخلیص زندانیان به ثواب کمتر نیست.
۴۷. مردم سختی دیده محنت کشیده را خدمت فرماید که به جان در راستی بکوشند از بیم بینوایی.
۴۸. لشکریان را نکو دارد و به انواع ملاطفت دل به دست آرد که دشمنان در دشمنی متفقند تا دوستان در دوستی مختلف نباشند.
۴۹. سپاهی که از صف کارزار از دشمن بگریزد بباید کشت که خونبهای خود به سلف خورده است. سپاهی را که سلطان نان میدهد بهای جان میدهد پس اگر بگریزد خونش شاید که بریزند.
۵۰. عامل مردم آزار را عمل ندهد که دعای بد بد و تنها نکنند و الباقی مفهوم.
۵۱. از جمله حقوق پادشاهان ماضی بر وارث مملکت، یکی آن است که دوستان و جلیسان پدر را عزّت و حرمت دارد و مهمل نگذارد.
۵۲. پادشاهان به رعیّت پادشاهند پس چون رعیّت بیازارند دشمن ملک خویشند.
۵۳. پادشاهان سرند و رعیّت جسد پس نادان سری باشد که جسد خود را به دندان پاره کند.
۵۴. حالی که بخواهد که در افواه نیفتد با خواص هم نگوید هر چند که دوستان مخلص باشند که مر دوستان را همچنین دوستان خالص باشند مسلسل هم بر این قیاس.
۵۵. همه حالی با دوستان نگوید که دوستی همه وقتی نماند.
۵۶. روی از حکایت درویشان و مهمّات ایشان در نکشد و به لطف با ایشان گوید و به رغبت بشنود.
۵۷. صاحب فرمان را تحمل زحمت فرمانبران واجب است تا مصلحتی که دارند فوت نشود، باید که مراد همه بجوید و حاجات هر یکی را به حسب مراد بر آورده گرداند که حاکم تند ترشروی پیشوایی را نشاید.
خداوند فرمان و رای و شکوه
ز غوغای مردم نگردد ستوه
یکی مظلمه پیش حجاج یوسف برد، جوابش نگفت و التفاتش نکرد. مرد بخندید و به خنده میرفت و میگفت این از خدای متکبّرتر است. به حجّاج رسانیدند. بخواندش که این چرا گفتی؟ گفت از برای آنکه خدا با موسی سخن گفت و تو را از دل نمی آید که با خلق خدای سخن گویی. حجاج این سخن بشنید و انصافش بداد.
۵۸. عقوبت آن کس که در حق بی گناهی افترا کند آن است که به خصمش سپارند تا دمار از روزگار او برآورد و دیگران از فضیحت او نصیحت پذیرند و عبرت گیرند.
۵۹. اهل قلم را از عمل به عمل و از جای به جای نقل فرماید هر چند، تا اگر تخلیطی رود پوشیده نماند.
۶۰. به نزل و هدیه و پیشکشی و تحفه و نوباوه که پیش سلطان آرند پاداش کند و در مقابل امثال هدایا تعجیل کند و تأخیر از اندازه بیرون نرود.
۶۱. در چشم غریبان روا باشد پادشاه را مهیب نشستن و هیبت نمودن اما در خلوت خاصان گشادهروی اولیتر و خوشطبع و آمیزگار.
۶۲. دو کس را که با یکدیگر الفتی زیادت نداشته باشند در عمل انباز گرداند تا با خیانت یکدیگر نسازند.
چو گرگان پسندند بر هم گزند
برآساید اندر میان گوسپند
۶۳. سلطان خردمند رعیّت را نیازارد تا چون دشمن برونی زحمت دهد، از دشمن اندرونی ایمن باشد.
۶۴. سرحدبانان را وصیت کند بر رعیت بیگانه دراز دستی ناکردن، تا مملکت از هر دو طرف ایمن باشد.
۶۵. بنده را که به گناهی شنیع از نظر براند، حقّ خدمت قدیمش به یکبار فراموش نکند.
۶۶. صد عیب و خطا بر یکی از خدمتکاران روا باشد که بپوشند و عفو کنند عزت آبا و اجداد محترم او را.
۶۷. پروردۀ نعمت را چون به جرمی که مستوجب هلاک است خون بریزد اهل و عیالش را معطل نگذارد.
۶۸. لشکریان را که در جنگ عدو کشته شوند برگ و معاش از فرزندان و متعلّقان او دریغ ندارد.
۶۹. چندان که تواند با غریب و شهری و خویش و بیگانه و خاص و عام رفق و تواضع کند که به منصب زیان ندارد و در دل و چشم ایشان شیرین گردد.
۷۰. خداوند فرمان چون خواهد که خطایی ببخشد اثر عنایت فرا نماید، بزرگان به فراست معلوم کنند و شفاعت بخواهند؛ پس آنگه به عهد و توبه و شرط صلاحیت، گناه آن کس عفو کند.
۷۱. خداوندان شوکت را چون به زندان فرستد عزّت و حرمت دارد و ملبوس و مأکول و مشروب و منکوح و ندیم و اسباب عیش مهیا دارد که معنی یومان همین است که بینوایی نبرد. الدّهر یومان یوم لی و یوم لک.
۷۲. از جمله حسن تدبیر پادشاه یکی آن است که با خصم قوی در نپیچد و بر ضعیف جور نکند که پنجه با غالب افکندن نه مصلحت است و دست ضعیفان بر پیچیدن نه مروت.
۷۳. دل دوستان آزردن مراد دشمنان برآوردن است.
۷۴. ظلم صریح از گناه خاصان تن زدن است و عامیان را گردن زدن.
۷۵. حاکم عادل به مثال دیوار محکم است، هر گه که میل کند بدان که روی در خرابی دارد.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در رساله «نصیحة الملوک» سعدی، به پادشاهان نصیحت میشود که مدیریت حکومتی خود را بر اساس عدل و احسان بنا نهند. نویسنده تأکید میکند که خوشبختی و آبادانی مملکت در گرو توجه به نیازهای مردم و رعایت حقوق آنان است. او از سیره نیکو پادشاهان پیشین، همچون عمر عبدالعزیز و سلطان محمود، مثال میزند و توصیه میکند که پادشاهان به علمای دین احترام بگذارند و عادلانه رفتار کنند. همچنین بر اهمیت نیکوکاری به یتیمان و بیچارگان و پرهیز از ظلم و فزونخواهی تأکید میشود. سعدی در پایان خاطرنشان میسازد که پادشاه باید همیشه به وضع مملکت و رعیت دقت کند و برای حفظ امنیت و آرامش کوشش نماید.
هوش مصنوعی: به نام خداوند بخشنده و مهربان. سپاس خدایی را که بهتنهایی برای همهٔ آفریدگان بس است؛ او را بر نعمتهایش سپاس میگویم و از کرمش افزونی میخواهم. گواهی میدهم که جز او خدایی نیست و او به قدیم بودن وصف شده، و گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست که آسمانها را با گام خود درنوردید.
هوش مصنوعی: پس از ستایش خدا و درود بر پیامبر، به خواهش یکی از دوستان رسالهای ساده و بیتکلف در اندرز به فرمانروایان مینویسم. پند خدا برای پادشاهان بس است که در قرآن به دادگری میان مردم و به عدل و احسان فرمان داده است؛ این سخن کوتاه شرحی دارد که در دفترها نمیگنجد، اما به اندازهٔ توان چند کلمه در معنای عدل و احسان میگوییم.
هوش مصنوعی: پادشاهانی که با درویشان مهربانند در حقیقت نگهبان ملک و دولت خویشند؛ زیرا عدل و احسان فرمانروا مایهٔ امنیت مردم و رونق کشاورزی و آبادانی است. آنگاه آوازهٔ امنیت و ارزانی به همهجا میرسد، بازرگانان کالا میآورند، کشور آباد و خزانه پر و سپاهیان توانگر میشوند و پادشاه هم دنیا و هم پاداش آخرت را مییابد؛ و اگر ستم کند نتیجه وارونه است.
هوش مصنوعی: ستمگر از دنیا رفت و تنها رسم زشتش بر جای ماند؛ دادگر رفت و نام نیک از خود به یادگار گذاشت.
هوش مصنوعی: یکی از شیوههای پادشاهان نیک این است که شب بر درگاه خدا گدایی کنند و روز بر مردم فرمان برانند. سلطان محمود غزنوی شبها جامهٔ شاهی را درمیآورد و خرقهٔ درویشی میپوشید و سر بر خاک مینهاد و میگفت: خدایا ملک از آن توست و من بندهٔ توام؛ این پادشاهی با زور بازو و شمشیر من به دست نیامده، تو بخشیدهای و تو نیز نیرو و پیروزی ببخش.
هوش مصنوعی: عمر بن عبدالعزیز پس از نماز، خدا را سپاس میگفت و امنیت مردم را میخواست و میگفت: خدایا کاری بزرگ بر دوش این بندهٔ ناتوان است و از کوشش من کاری برنمیآید؛ به آبروی مردان درگاهت مرا توفیق عدل و احسان ده و از ستم دور بدار، مرا از شر مردم و مردم را از شر من نگاه دار، و روزی میاور که دلی از من برنجد یا مظلومی مرا نفرین کند.
هوش مصنوعی: بر صاحب قدرت لازم است همیشه در پایداری ملک خدا و گردش روزگار و دستبهدست شدن پادشاهی بیندیشد تا به دنیای کوتاه دل نبندد و به جاه و مال امانتی مغرور نشود. خلیفهای از بهلول پند خواست؛ گفت از دنیا جز پاداش یا کیفر چیزی به آخرت نمیتوان برد، اکنون خود انتخاب کن.
هوش مصنوعی: پادشاه باید عالمان و پیشوایان دین را گرامی بدارد، بالاتر از دیگران بنشاند و با رأی آنان حکم کند تا حکومت پیرو شریعت باشد نه شریعت پیرو حکومت.
هوش مصنوعی: ساختن مسجد و خانقاه و پل و آبانبار و چاه بر سر راهها را از کارهای مهم کشورداری بداند.
هوش مصنوعی: به کسانی که به عبادت خدا مشغولند توجه کند و خدمت به آنان را غنیمت بشمارد، زیرا دعا و همت پارسایان پشتیبان ملک و دولت پادشاهان است. حکیمان گفتهاند افزونی و پایداری ملک در رسیدگی به بیچارگان و یاری درماندگان است.
هوش مصنوعی: پادشاه باید باریکبین باشد و شایستگی هر کس را بسنجد و به اندازهٔ او نوازش کند، نه اینکه به خواهش طمعکاران گوش دهد که خزانه تهی میشود و چشم طمع سیر نمیگردد. آزادگان به خود اجازه نمیدهند از حال خود بگویند یا میانجی بیاورند؛ پس فایدهٔ بینش پادشاه این است که بیآنکه شایسته را به خواری درخواست وادارد، وسایل آسایشش را فراهم کند؛ چون بزرگمنش خواهان است و خواهنده هم آنچه بخواهد مییابد.
هوش مصنوعی: اگر کسی واقعاً هنرمند باشد، هنرش خود گواهی میدهد و نیازی نیست که خودش از هنرش سخن بگوید.
هوش مصنوعی: برای خدمتگزاران قدیمی که دیگر توان خدمت ندارند وسایل زندگی فراهم کند و از آنان خدمت نخواهد، زیرا دعای سحرگاهی آنان بهتر از خدمت در درگاه است.
هوش مصنوعی: نشانهها و یادگارهای نیک پادشاهان پیشین را نابود نکند تا یادگارهای نیک خودش نیز پس از او پایدار بماند.
هوش مصنوعی: همنشینان پادشاه باید خردمند، خوشسیما، پاکدامن، بزرگزاده، نیکنام، عاقبتبهخیر، جهاندیده و کارآزموده باشند تا هر کاری از آنان سر بزند پسندیده باشد.
هوش مصنوعی: وزیر پادشاه کسی باید باشد که دلسوزیاش برای دین پادشاه بیش از مال او باشد و ستم سلطان بر مردم را روا نداند.
هوش مصنوعی: پیران ناتوان، بیوهزنان، یتیمان، نیازمندان و غریبان را همواره یاری کند؛ چنانکه گفتهاند هر کس دستگیری نکند شایستهٔ سروری نیست و نعمتش پایدار نمیماند.
هوش مصنوعی: پادشاهان پدر یتیمانند و باید بیش از پدر واقعی غمخوار یتیم باشند. حکایت است که از مردی کیسهای زر و کودکی ماند و حاکم زر را خواست؛ وصی زر را در دامن کودک گذاشت و نزد حاکم برد و گفت این از آن کودک است، اگر میگیری از او بگیر تا در قیامت به او پس بدهی. حاکم منقلب شد و گریست و کودک را بوسید و گفت تاب این ستم را در قیامت ندارم؛ زر را بازگرداند و هزینهٔ زندگی کودک را تا بلوغ فراهم کرد.
هوش مصنوعی: گناهکاران و تبهکاران را کمتر پشتیبانی و نوازش کند، زیرا یاور بدکاران در گناهشان شریک و سزاوار کیفر است.
هوش مصنوعی: تا میتواند دست بخشش را باز بگذارد مگر آنگاه که درآمد کفاف هزینه را ندهد؛ زیرا هم بخل و هم اسراف نکوهیده است و باید راه میانه را برگزید.
هوش مصنوعی: نیکوکاری و نرمی بجاست اما نه آنقدر که دیگران بر او چیره و گستاخ شوند. لازم نیست کسی برای نیکنامی ستم بیانصافان را تحمل کند؛ خردمندان این را جوانمردی نمیدانند بلکه سسترأیی میشمارند.
هوش مصنوعی: بخشندگی پسندیده است ولی نه تا جایی که دارایی ضعیف شود و پادشاه به تنگنا بیفتد؛ نگهداشتن مال هم بهجاست اما نه چندان که سپاهیان و اطرافیان در سختی بمانند.
هوش مصنوعی: پادشاه به خشم و سختگیری نیاز دارد، اما نه چندان که مردم از بدخوییاش بیزار شوند. شوخی و لطیفهگویی هم رواست، اما نه به اندازهای که او را سبکعقل بشمارند.
هوش مصنوعی: پارسایی و عبادت پسندیده است، اما نه چندان که زندگی را بر خود و دیگران تلخ کند. خوشگذرانی و شادی هم لازم است، اما نه چندان که وظیفههای بندگی و کارهای مردم در آن گم شود.
هوش مصنوعی: پادشاه باید وقت نماز را گرامی بدارد و در آن هنگام به هیچ سرگرمی و کار ناروا نپردازد. در حضور عالمان و نیکان نیز چنان سخن بگوید و رفتار کند که در شأن آنان باشد.
هوش مصنوعی: پادشاه باید سرگذشت پادشاهان پیشین را بسیار بخواند، زیرا چند سود دارد. یکی آنکه از روش نیک آنان پیروی کند، و دیگر آنکه در دگرگونی روزگار پیش از ایشان بیندیشد تا به مقام و شکوه و فرمانروایی فریفته و مغرور نشود.
هوش مصنوعی: پادشاه نباید نوازنده و نرد و شطرنج و بازیگر و شاعر و قصهگوی شعبدهباز و مانند اینها را همیشه نزد خود راه دهد، زیرا دل را تیره میکند. مگر گاهبهگاه و به اندازهٔ کم، برای رفع ملال.
هوش مصنوعی: گویند شبلی به مجلس پادشاهی رفت و دید شاه با وزیرش شطرنج بازی میکند. به طعنه گفت: آفرین! شما را برای راستی و درستکاری بر این جایگاه نشاندهاند و شما بازی میکنید؟
هوش مصنوعی: بر عهده گرفتن کشورداری کاری بسیار بزرگ است. پادشاه باید بیدار و هوشیار باشد و همیشه در دل با خدا راز و نیاز کند تا هرچه از دست و زبان و قلم و گامش برمیآید، به صلاح کشور و دین و خشنودی خدا باشد.
هوش مصنوعی: کارهای بزرگ را به افراد آزمودهنشده نسپارد، زیرا پشیمانی به بار میآورد.
هوش مصنوعی: پادشاه نباید افراد بدنام و ناپرهیزگار را همنشین و دوست خود کند، زیرا خوی آنان در او اثر میگذارد. و اگر اثر هم نگذارد، از بدگویی مردم در امان نمیماند و دیگر نمیتواند کسانی را که همان کار را میکنند بهدرستی تنبیه کند.
هوش مصنوعی: شهادت دربارهٔ خیانت کسی را نپذیرد، مگر آنکه از درستکاری گوینده مطمئن شود. و تا به عمق گناه پی نبرد، کیفر دادن را روا نداند.
هوش مصنوعی: بریدن دست دزدان و قصاص قاتلان را به خاطر میانجیگری دوستان رها نکند.
هوش مصنوعی: دزدان دو دستهاند: گروهی با تیر و کمان در بیابانها راه میزنند و گروهی با کمفروشی در پیمانه و ترازو در بازارها. پادشاه باید از میان بردن هر دو گروه را واجب بداند.
هوش مصنوعی: انوشیروان دادگر را که کافر شمرده میشد، پس از مرگ در خواب در جایی خوش و سرسبز دیدند و پرسیدند این جایگاه را با چه به دست آوردی. گفت بر گناهکاران دل نسوزاندم و بیگناهان را آزار ندادم.
هوش مصنوعی: هر چه دربارهٔ کار کشور به ذهنش رسید، فوراً به اجرا نگذارد. نخست بیندیشد، سپس مشورت کند، و چون بیشتر گمانش بر درستی آن بود، با نام خدا و توکل بر او آغاز کند؛ چنانکه قرآن میگوید: چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن.
هوش مصنوعی: رأی و چارهاندیشی را از پیر باتجربه بخواهد و جنگیدن را از جوان کمتجربه.
هوش مصنوعی: داد ستمدیدگان را بدهد تا ستمگران گستاخ نشوند. چنانکه گفتهاند: پادشاهی که دزدان را از میان نبرد، در حقیقت خودش کاروان را غارت میکند.
هوش مصنوعی: بهرهمندی پادشاهان از نعمتها تنها وقتی حلال است که بدکاران را از سر مردم دور کنند، همانگونه که چوپان گرگ را از گوسفندان دور میکند. اگر نتواند و نکند، مزد چوپانی را به حرام گرفته است؛ پس چه رسد به اینکه بتواند و نکند.
هوش مصنوعی: ذوالنون مصری به پادشاهی گفت کارگزاری که به فلان ولایت فرستادهای بر مردم ستم میکند. شاه گفت روزی سزایش را میدهم. ذوالنون گفت آری، روزی که همهٔ مال مردم را گرفته باشد و تو آن را به زور از او بستانی و در خزانهٔ خود بگذاری؛ این برای مردم بینوا چه سودی دارد؟ شاه شرمنده شد و همان دم دستور داد آزار آن کارگزار را از مردم برطرف کنند.
هوش مصنوعی: سر گرگ را باید همان آغاز برید، نه پس از آنکه گوسفندان مردم را درید؛ یعنی ستمگر را پیش از ستم کردن باید از کار بازداشت.
هوش مصنوعی: گوشمالی رندان و بدکاران تنها وقتی پسندیده است که پادشاه خود از گناه دوری کند. پادشاهی دستور داد خمخانههای شرابفروشان را بشکنند و شب به ندیمانش گفت انگور فلان باغ را برای شرابانداختن کنار گذاشتیم. صاحبدلی شنید و گفت: ای کسی که میگویی بد نکن، خودت هم نکن.
هوش مصنوعی: خشم گرفتن بیدلیل شایستهٔ پادشاه نیست. و اگر به حق خشمگین شد، در انتقام از اندازه فراتر نرود، وگرنه گناه بر گردن او میافتد و حق شکایت با طرف مقابل خواهد بود.
هوش مصنوعی: با دوست و دشمن هر دو نیکی کن؛ زیرا نیکی، مهر و محبت دوستان را بیشتر و کینه و دشمنی دشمنان را کمتر میکند.
هوش مصنوعی: خزانهٔ پادشاه باید همیشه پر و آماده باشد و پادشاه خرج بیجا روا ندارد؛ زیرا دشمنان در کمیناند و پیشامدهای ناگوار در راه است.
هوش مصنوعی: پادشاه هیچگاه نباید از نیرنگ و پیمانشکنی دیگران آسودهخاطر بنشیند، بلکه باید هوشیار باشد که مبادا حسودان فرصتی بیابند و آن را غنیمت بشمارند.
هوش مصنوعی: پادشاه باید نام و نسب همهٔ خدمتگزاران زیردست خود را بداند و آنان را چنانکه باید بشناسد، تا دشمن و جاسوس و آدمکش فرصت نفوذ به دربار را نیابد.
هوش مصنوعی: پادشاه باید بر هر یک از بزرگان دولت و سران دربار، بازرسی پنهانی بگمارد تا نیک و بد کار هر کدام را بداند و هیچ نادرستی و آشفتگیای از او پنهان نماند.
هوش مصنوعی: هر دو سه ماه یک بار به رئیس زندان دستور دهد که به دقت وضع زندانیان را بررسی کند، تا بیگناهان آزاد شوند و گناهکاران کوچک پس از چند روز بخشیده شوند؛ زندان قاضی را نیز همینگونه بازبینی کند.
هوش مصنوعی: در دعوای طلبکار توانگر با بدهکار تنگدست، پادشاه شکیبایی کند و به اندازهٔ توان بدهکار، بدهی را قسطی از او بگیرد؛ و اگر هر دو طرف تهیدست باشند و بیتالمال آباد، رواست که دستور دهد بدهی را از آنجا بپردازند. پرداخت از خزانهٔ کشور هم رواست، زیرا به ظاهر گنج و سپاه نگهبان کشورند اما در حقیقت دعای بینوایان آن را نگه میدارد.
هوش مصنوعی: پادشاه باید به حال کاروانیانِ غارتشده و کشتیشکستگان و زیاندیدگان رسیدگی کند و هر اندازه که بتواند دلجویی و یاری کند، که این از مهمترین کارهاست.
هوش مصنوعی: اگر اجارهدار باغ یا ضامنِ درآمدِ املاک به اندازهٔ قرارداد درآمد نداشت، پادشاه در گرفتن مبلغ تعهدشده بر او سخت نگیرد و در پایان کار مقداری را ببخشد، و بار دیگر کاری پرسودتر به او بسپارد تا او نیز سودی ببرد.
هوش مصنوعی: پادشاه باید هنرمندان را گرامی بدارد تا بیهنران نیز به هنر رغبت کنند و هنر بیاموزند، و دانش و ادب در میان مردم رواج یابد و بر زیبایی و آبروی کشور افزوده شود.
هوش مصنوعی: خدمتگزاری را که در کاری کوتاهی کرده اما پیشتر خدمتی درست انجام داده است، پس از آنکه مدتی تنبیهِ برکناری را چشید، دوباره به کار بگمارد؛ زیرا دلجویی از بیکار، ثوابی کمتر از آزاد کردن زندانیان ندارد.
هوش مصنوعی: پادشاه کسانی را که سختی و رنج کشیدهاند به خدمت بگیرد، زیرا آنان از ترس بازگشت به تنگدستی، با جان و دل در درستکاری میکوشند.
هوش مصنوعی: پادشاه باید با سپاهیان نیکی کند و با انواع مهربانی دلشان را به دست آورد؛ زیرا دشمنان در دشمنی با هم یکدلاند، پس دوستان نیز نباید در دوستی پراکنده و ناهماهنگ باشند.
هوش مصنوعی: سپاهیای که در میدان جنگ از برابر دشمن بگریزد باید کشته شود، زیرا خونبهای خود را از پیش گرفته و خورده است؛ سلطان با نانی که به سپاهی میدهد بهای جان او را پرداخته است، پس اگر بگریزد ریختن خونش رواست.
هوش مصنوعی: پادشاه کارگزارِ مردمآزار را به کار نگمارد، زیرا مردمِ ستمدیده تنها به آن کارگزار نفرین نمیکنند (بلکه نفرینشان دامن پادشاه را هم میگیرد)؛ و باقیِ سخن روشن است.
هوش مصنوعی: یکی از حقوقی که پادشاهان گذشته بر جانشینان خود دارند این است که پادشاه تازه، دوستان و همنشینان پدرش را عزیز و محترم بدارد و آنان را رها و فراموش نکند.
هوش مصنوعی: پادشاهی پادشاهان به رعیت بسته است؛ پس اگر رعیت را بیازارند، در حقیقت دشمن پادشاهی خود شدهاند.
هوش مصنوعی: پادشاه به منزلهٔ سر و رعیت به منزلهٔ تن است؛ پس نادان سری است که تن خود را با دندان پاره کند.
هوش مصنوعی: رازی را که پادشاه نمیخواهد بر سر زبانها بیفتد، حتی به نزدیکان و دوستان یکرنگش هم نگوید؛ زیرا آن دوستان نیز دوستان یکرنگی دارند و آنان هم دوستانی دیگر، و این زنجیره همینطور ادامه مییابد.
هوش مصنوعی: همهٔ رازهای خود را با دوستان در میان نگذارد، زیرا دوستی همیشه پایدار نمیماند.
هوش مصنوعی: پادشاه از شنیدن سخن درویشان و نیازهای آنان روی برنگرداند، با مهربانی با ایشان سخن بگوید و با میل و رغبت به حرفشان گوش دهد.
هوش مصنوعی: فرمانروا باید سختی و دردسر زیردستان را تحمل کند تا کارهای لازمشان از دست نرود. باید خواستهٔ همه را بجوید و نیاز هر کس را چنانکه میخواهد برآورد، زیرا حاکم تندخو و ترشرو شایستهٔ رهبری نیست.
هوش مصنوعی: کسی که صاحب فرمان و اندیشه و شکوه است، از هیاهو و شکایت مردم خسته و بیزار نمیشود.
هوش مصنوعی: مردی شکایت ستمی را نزد حجاج بن یوسف برد. حجاج نه پاسخش داد و نه به او توجه کرد. مرد خندان رفت و میگفت این از خدا هم متکبرتر است. حجاج او را خواند و دلیلش را پرسید. مرد گفت خدا با موسی سخن گفت، ولی تو حاضر نیستی با بندگان خدا حرف بزنی. حجاج پذیرفت و به شکایتش رسیدگی کرد و حقش را داد.
هوش مصنوعی: کیفر کسی که به بیگناهی تهمت بزند این است که او را به دست همان کسی بسپارند که به او تهمت زده تا نابودش کند، و دیگران از رسوایی او پند و عبرت بگیرند.
هوش مصنوعی: پادشاه باید دیوانیان و کارگزاران قلم را هر چندی از شغلی به شغل دیگر و از جایی به جای دیگر منتقل کند تا اگر نادرستی و خیانتی کرده باشند، پنهان نماند.
هوش مصنوعی: در برابر خوراک و هدیه و پیشکش و ارمغان و میوهٔ نوبرانهای که برای پادشاه میآورند، باید پاداش بدهد و در جبران چنین هدیههایی شتاب کند و تأخیرش از اندازه نگذرد.
هوش مصنوعی: رواست که پادشاه در برابر بیگانگان با هیبت بنشیند و شکوه نشان دهد، اما در خلوت نزدیکانش بهتر است گشادهرو و خوشخلق و خودمانی باشد.
هوش مصنوعی: دو نفری را که با هم انس و دوستی زیادی ندارند، در یک کار شریک کند تا با هم برای خیانت همدست نشوند.
هوش مصنوعی: هرگاه گرگان به آزار یکدیگر راضی باشند، گوسفند در میانشان آسوده میماند؛ یعنی اختلاف کارگزاران مانع ستم آنان بر مردم میشود.
هوش مصنوعی: پادشاه خردمند مردم زیر فرمانش را نمیآزارد تا وقتی دشمن بیرونی حمله کرد، از دشمنی مردم خودش در امان باشد.
هوش مصنوعی: به نگهبانان مرزها سفارش کند که به مردم سرزمین بیگانه دستدرازی نکنند تا کشور از هر دو سو در امان بماند.
هوش مصنوعی: خدمتگزاری را که به سبب گناهی زشت از درگاه میراند، نباید حق خدمتهای گذشتهاش را یکباره فراموش کند.
هوش مصنوعی: رواست که صد عیب و خطای یکی از خدمتکاران را به احترام پدران و نیاکان محترمش بپوشانند و ببخشند.
هوش مصنوعی: اگر پادشاه خون کسی را که از نعمت او پرورده شده، به سبب جرمی که سزای مرگ دارد بریزد، نباید خانواده و نانخورانش را بیسرپرست و بیروزی رها کند.
هوش مصنوعی: هزینهٔ زندگی و معاش فرزندان و بستگان سپاهیانی را که در جنگ با دشمن کشته میشوند، نباید دریغ کند.
هوش مصنوعی: تا جایی که میتواند با غریب و شهری، خویش و بیگانه، و خواص و عوام با مدارا و فروتنی رفتار کند، زیرا این کار به مقام او زیانی نمیزند و او را در دل و چشم مردم دوستداشتنی میکند.
هوش مصنوعی: فرمانروا هرگاه بخواهد خطای کسی را ببخشد، نشانهای از لطف خود آشکار میکند؛ بزرگان با زیرکی آن را درمییابند و شفاعت میکنند، آنگاه او با گرفتن پیمان و توبه و شرط درستکاری، گناه آن شخص را میبخشد.
هوش مصنوعی: هرگاه صاحبان قدرت و مقام را به زندان بفرستد، باید عزت و احترامشان را نگه دارد و پوشاک و خوراک و نوشیدنی و همسر و همنشین و وسایل آسایش برایشان فراهم کند تا تنگدستی نکشند؛ زیرا روزگار دو روز است، روزی به سود من و روزی به سود تو، و ممکن است بخت برگردد.
هوش مصنوعی: یکی از نشانههای تدبیر نیکوی پادشاه این است که با دشمن نیرومند درگیر نشود و بر ناتوان ستم نکند؛ زیرا پنجه درافکندن با زورمند به صلاح نیست و پیچاندن دست ناتوانان از جوانمردی دور است.
هوش مصنوعی: آزردن دل دوستان یعنی برآوردن آرزوی دشمنان.
هوش مصنوعی: ستم آشکار این است که از گناه نزدیکان و بزرگان چشم بپوشند و خاموش بمانند، ولی مردم عادی را برای گناه گردن بزنند.
هوش مصنوعی: حاکم دادگر مانند دیواری استوار است؛ هرگاه به ستم کج شود، بدان که رو به ویرانی گذاشته است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.