گنجور » نظامی » خمسه » خسرو و شیرین » بخش ۳۶ - اندرز و سوگند دادن مهین‌بانو شیرین را

نظامی » خمسه » خسرو و شیرین »

بخش ۳۶ - اندرز و سوگند دادن مهین‌بانو شیرین را

چو دهقان دانه در گِل پاک ریزد

ز گِل گر دانه خیزد‌، پاک خیزد

چو گوهر پاک دارد مردم پاک

کی آلوده شود در دامن خاک‌؟

مهین‌بانو که پاکی در گهر داشت

ز حال خسرو و شیرین خبر داشت

در اندیشید از‌ آن دو یار دل‌کش

که چون سازد به هم خاشاک و آتش

به شیرین گفت کای فرزانه فرزند

نه بر من‌، بر همه خوبان خداوند

یکی ناز تو و صد مُلکِ شاهی

یکی موی تو وَز مه تا به ماهی

سعادت خواجه‌تاشِ سایهٔ تو

صلاح از جملهٔ پیرایهٔ تو

جهان را از جمالت روشنایی

جمالت در پناه پارسایی

تو گنجی سر به مُهری نا‌بسوده

بد و نیک جهان نا‌آزموده

جهان نیرنگ‌ها داند نمودن

به دُر دزدیدن و یاقوت سودن

چنانم در دل آید کاین جهان‌گیر

به پیوند تو دارد رای و تدبیر

گر این صاحب‌جهان دل‌دادهٔ تو‌ست

شکاری بس شگرف افتادهٔ تو‌ست

ولیکن گر چه بینی ناشکیبش

نبینم گوش داری بر فریبش

نباید کز سرِ شیرین‌زبانی

خورد حلوا‌ی شیرین رایگانی

فرو مانَد تو را آلودهٔ خویش

هوای دیگری گیرد فراپیش

چنان زی با رخِ خورشید‌نور‌ش

که پیش از نان نیفتی در تنور‌ش

شنیدم ده‌هزارش خوب‌رو‌یند

همه شکّرلب و زنجیر‌مو‌یند

دلش چون ز‌آن همه گل‌ها بخندد

چه گويی در گُلی چون مهر بندد

بلی گر دست بر گوهر نیابد

سر از گوهر خریدن برنتابد

چو بیند نیک‌عهد و نیک‌نامت

ز من خواهد به آیینی تمامت

فلک را پارسایی بر تو گردد

جهان را پادشایی بر تو گردد

چو تو در گوهر خود پاک باشی

به جای زهر او تریاک باشی

و گر در عشق بر تو دست یابد

تو را هم غافل و هم مست یابد

چو ویس از نیک‌نامی دور گردی

به زشتی در جهان مشهور گردی

گر او ماه است ما نیز آفتابیم

و گر کیخسرو است افراسیابیم

پسِ مردان شدن مردی نباشد

زن آن به که‌ش جوان‌مردی نباشد

بسا گل را که نغز و تر گرفتند

بیفکندند چون بو برگرفتند

بسا باده که در ساغر کشیدند

به جرعه ریختندش چون چشیدند

تو خود دانی که وقت سرفراز‌ی

زناشویی به است از عشق‌بازی

چو شیرین گوش کرد آن پندِ چون نوش

نهاد آن پند را چون حلقه در گوش

دلش با آن سخن هم‌داستان بود

که او را نیز در خاطر همان بود

به هفت اورنگِ روشن خورد سوگند

به روشن‌نامهٔ گیتی خداوند

که گر خون گریم از عشق جمالش

نخواهم شد مگر جفت حلالش

چو بانو دید آن سوگندخوار‌ی

پدید آمد دلش را استوار‌ی

رضا دادش که در میدان و در کاخ

نشیند با ملک گستاخ گستاخ

به شرط آن که تنهایی نجوید

میان جمع گوید آن چه گوید

دگر روزینه کز صبح جهان‌تاب

طلی شد لعل بر لؤلؤ‌ی خوُشاب

یزک‌دار‌ی ز لشکر‌گاه خورشید

عنان افکند بر برجیس و ناهید

همان یک‌شخص کاین را ساز کرده

همان انجم‌گر‌ی آغاز کرده

چو شیر ماده آن هفتاد دختر

سوی شیرین شدند آشوب در سر

به مردی هر یکی اسفندیار‌ی

به تیر انداختن رستم سواری

به چوگان خود چنان چالاک بودند

که گوی از چنبر گردون ربودند

خدنگ ترکش اندر سرو بستند

چو سرو‌ی بر خدنگ زین نشستند

همه برقع فرو هشتند بر ماه

روان گشتند سوی خدمت شاه

برون شد حاجب شه بارشان داد

شه آن‌کاره دل در کارشان داد

نوازش کرد شیرین را و برخاست

نشاندش پیش خود بر جانب راست

چه دید؟ الحق بتانی شوخ و دل‌بند

سرایی پر شکر شهری پر از قند

وز آن غافل که زور و زَهره دارند

به میدان از سواری بهره دارند

ز بهر عرض آن مشکین‌نقابان

به نزهت سوی میدان شد شتابان

چو در بازی‌گه میدان رسیدند

پریرویان ز شادی می‌پریدند

روان شد هر مهی چون آفتابی

پدید آمد ز هر کبکی عقابی

چو خسرو دید که آن مرغان دم‌ساز

چمن را فاخته‌اند و صید را باز

به شیرین گفت هین تا رخش تازیم

بر این پهنه زمانی گوی بازیم

ملک را گوی در چوگان فکندند

شگرفان شور در میدان فکندند

ز چوگان گشته بی‌دستان همه راه

زمین ز‌آن بید صندل سوده بر ماه

به هر گویی که بردی باد را بید

شکستی در گریبان گوی خورشید

ز یک‌سو ماه بود و اخترانش

ز دیگر سو شه و فرمانبر‌انش

گوزن و شیر بازی می‌نمودند

تَذرو و باز غارت می‌ربودند

گَهی خورشید بردی گوی و گَه ماه

گَهی شیرین گرو دادی و گَه شاه

چو کام از گوی و چوگان برگرفتند

طوافی گرد میدان درگرفتند

به شبدیز و به گل‌گون گرد میدان

چو روز و شب همی‌کردند جولان

وز آن جا سوی صحرا ران گشادند

به صید انداختن جولان گشادند

نه چندان صید گوناگون فکندند

که حدش در حساب آید که چندند

به زخم نیزه‌ها هر نازنینی

نیستان کرده بر گوران زمینی

به نوک تیر هر خاتون سواری

فرو داده ز آهو مَرغ‌زار‌ی

مَلِک زان ماده‌شیرانِ شکاری

شگفتی مانده در چابک‌سوار‌ی

که هر یک بود در میدان هما‌یی

به‌دعوی گاهِ نخجیر اژدها‌یی

ملک می‌دید در شیرین نهانی

کز آن صیدش چه آرد ارمغانی

سرین و چشم آهو دید ناگاه

که پیدا شد به صید افکندن شاه

غزالی مست شمشیر‌ی گرفته

به جای آهو‌ی شیر‌ی گرفته

از آن نخجیر پرداز جهان‌گیر

جهان‌گیری چو خسرو گشت نخجیر

چو طاووسِ فلک بگریخت از باغ

به گل‌چیدن به باغ آمد سیه‌زاغ

شدند از جلوه طاووسان گسسته

به پرِ زاغ‌رنگان برنشسته

همه در آشیان‌ها رخ نهفتند

ز رنجِ ماندگی تا روز خفتند

دگر روز آستان‌بوسان دویدند

به درگاه ملک صف برکشیدند

همان چوگان و گوی آغاز کردند

همان نخجیر کردن ساز کردند

درین کردند ماهی عمر خود صرف

و زین حرفت نیفکندند یک حرف

ملک فرصت طلب می‌کرد بسیار

که با شیرین کند یک نکته بر کار

نیامد فرصتی با او پدید‌ش

که در بند توقف بد کلید‌ش

شبان‌گه کآن شکرلب باز می‌گشت

همای عشق بی‌پرواز می‌گشت

شهنشه گفت کاِی بر نیکوان شاه

جمالت چشمِ دولت را نظر‌گاه

بیا تا بامداد‌ان ز اول روز

شویم از گنبد پیروزه پیروز

می آریم و نشاط اندیشه گیریم

طرب سازیم و شادی پیشه گیریم

اگر شادیم اگر غم‌گین در این دیر

نه‌ایم ایمن ز دورانِ کهن‌سیر

چو می‌باید شدن زین دیر ناچار

نشاط از غم به و شادی ز تیمار

نهاد انگشت بر چشمْ آن پریوش

زمین را بوسه داد و کرد شب‌خوش

ملک بر وعدهٔ ماهِ شب‌افروز

درین فکرت که فردا کی شود روز

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۸۷

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

نامبردگان

شیرین ویس (اشاره) کیخسرو (اشاره) افراسیاب (اشاره) اسفندیار (اشاره) رستم (اشاره) ملک

خلاصه

هوش مصنوعی: مهین بانو شیرین در این شعر از خسرو و شیرین، به شیرین نصیحت می‌کند که با توجه به زیبایی و مقامش، باید از فریب‌ها و نیرنگ‌های دنیا دوری کند و در عشق به خسرو، فقط به او وفادار باشد. شیرین با دقت به این اندرز گوش می‌دهد و بر آن سوگند می‌خورد که از عشق خسرو جدا نخواهد شد و فقط با او خواهد بود. در ادامه، توصیفاتی از زیبایی و جذابیت شیرین و بازی‌های شادشاهی صورت می‌گیرد و جوانان به میدان می‌آیند تا با هم سرگرم شوند. رفتارهای شاد و مهیج آنها باعث می‌شود تا خسرو به شیرین نزدیک‌تر شود، اما فرار زمان و ناتوانی خسرو برای ایجاد ارتباطی عمیق، عدم‌فرصت او را نشان می‌دهد. در نهایت، انتظاری برای روز بعد و دیدار مجدد ایجاد می‌شود.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# چو دهقان دانه در گِل پاک ریزد

ز گِل گر دانه خیزد‌، پاک خیزد

وقتی که کشاورز دانه پاک بکارد، دانه پاک نیز درو خواهد کرد.

# چو گوهر پاک دارد مردم پاک

کی آلوده شود در دامن خاک‌؟

هوش مصنوعی: اگر کسی از نسل پاک و خالص باشد، چگونه ممکن است به خاک و آلودگی دچار شود؟

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# مهین‌بانو که پاکی در گهر داشت

ز حال خسرو و شیرین خبر داشت

مهین‌بانو، که به خاطر پاکی‌ دلش و گوهر پاکش، از احوال خسرو و شیرین آگاه بود.

# در اندیشید از‌ آن دو یار دل‌کش

که چون سازد به هم خاشاک و آتش

نگران بود که آن دو یار دلربا چطور با هم می‌سازند؟ خاشاک خشک و آتش چطور با هم می‌سازند؟ (یعنی مهین‌بانو نگران دوشیزگی شیرین بود)

# به شیرین گفت کای فرزانه فرزند

نه بر من‌، بر همه خوبان خداوند

هوش مصنوعی: به شیرین گفت که ای دختر باهوش و فرزانه، نه فقط من، بلکه بر تمامی زیباترین انسان‌ها، خداوندی و بزرگی.

# یکی ناز تو و صد مُلکِ شاهی

یکی موی تو وَز مه تا به ماهی

یک ناز تو به صد پادشاهی و یک موی تو از ماه تا ماهی می‌ارزد.

# سعادت خواجه‌تاشِ سایهٔ تو

صلاح از جملهٔ پیرایهٔ تو

هوش مصنوعی: سعادت خواجه‌تاش، خدمت‌کار تو، در سایهٔ وجود تو و خوبی‌هایی که به او رسیده، جزء زینت‌ها و زیبایی‌های تو به حساب می‌آید.

# جهان را از جمالت روشنایی

جمالت در پناه پارسایی

هوش مصنوعی: زیبایی تو جهان را نورانی کرده و حضور تو در کنار پاکدامنی، نور و روشنی به دنیا بخشیده است.

# تو گنجی سر به مُهری نا‌بسوده

بد و نیک جهان نا‌آزموده

هوش مصنوعی: تو گنجی هستی که در حقیقت از ارزش‌های پنهان و نفی شده برخوردار هستی و در جهان هیچ‌چیز به اندازه‌ تو آزمایش نشده و نادیده گرفته نشده است.

# جهان نیرنگ‌ها داند نمودن

به دُر دزدیدن و یاقوت سودن

هوش مصنوعی: جهان پر از نیرنگ و فریب است و می‌داند که چگونه می‌توان با دُر (مروارید) دزدی کرد و یاقوت (سنگ قیمتی) را به دست آورد.

# چنانم در دل آید کاین جهان‌گیر

به پیوند تو دارد رای و تدبیر

هوش مصنوعی: این دنیا به خاطر تو و به خاطر رابطه‌ات با من تحت تدبیر و برنامه‌ریزی قرار دارد و من به شدت در دل خود احساس می‌کنم.

# گر این صاحب‌جهان دل‌دادهٔ تو‌ست

شکاری بس شگرف افتادهٔ تو‌ست

هوش مصنوعی: اگر این جهان‌گرد (صاحب‌جهان) به تو دل باخته است، به‌راستی تو در دام عشق او افتاده‌ای و او گرفتار تو شده است.

# ولیکن گر چه بینی ناشکیبش

نبینم گوش داری بر فریبش

هوش مصنوعی: اگرچه می‌بینی که او (شیرین) بی‌صبر است و طاقت ندارد، من (خسرو) گوش به این فریب (دسیسه‌ها یا نیرنگ‌های او) نمی‌سپارم.

# نباید کز سرِ شیرین‌زبانی

خورد حلوا‌ی شیرین رایگانی

شایسته نیست که با چرب‌زبانی، حلوای شیرین را مفت بخورد!

# فرو مانَد تو را آلودهٔ خویش

هوای دیگری گیرد فراپیش

تو را آلوده خویش رها کند و سپس به‌سراغ دیگری برود.

# چنان زی با رخِ خورشید‌نور‌ش

که پیش از نان نیفتی در تنور‌ش

با او چنان در ارتباط باش که قبل از نان‌ در تنورش نیفتی و نسوزی!

# شنیدم ده‌هزارش خوب‌رو‌یند

همه شکّرلب و زنجیر‌مو‌یند

شنیده‌ام ده‌هزار کنیز زیبارو دارد؛ همه شیرین‌سخن و خوش‌دهان و گیسو بافته.

# دلش چون ز‌آن همه گل‌ها بخندد

چه گويی در گُلی چون مهر بندد

وقتی که با آن همه گل‌ شاد است و تفریح می‌کند، چرا فکر می‌کنی که دلبسته یک گل می‌شود؟

# بلی گر دست بر گوهر نیابد

سر از گوهر خریدن برنتابد

اما اگر نتواند به گوهر دست یابد، از رسیدن به آن دست برنمی‌دارد.

# چو بیند نیک‌عهد و نیک‌نامت

ز من خواهد به آیینی تمامت

وقتی تو را باوفا و آبرومند ببیند، تو را با رسم و رسوم کامل از من خواستگاری خواهد کرد.

# فلک را پارسایی بر تو گردد

جهان را پادشایی بر تو گردد

تو پاکدامن و پارسای آسمان خواهی شد و پادشاه جهان.

# چو تو در گوهر خود پاک باشی

به جای زهر او تریاک باشی

وقتی که تو پاک باشی، به‌جای زیان رساندن‌، برای او سودمند و مفید خواهی بود.

# و گر در عشق بر تو دست یابد

تو را هم غافل و هم مست یابد

هوش مصنوعی: اگر کسی به عشق تو دست پیدا کند، تو را در حالت غفلت و بی‌خبر از خودت می‌یابد و در همان حال مست و شیدا خواهد کرد.

# چو ویس از نیک‌نامی دور گردی

به زشتی در جهان مشهور گردی

هوش مصنوعی: اگر به خاطر دوری از خوشنامی و نیک‌سیرتی، همچون ویس (همسر کیخسرو) در دنیا بدنام شوی، به زشتی شهرت می‌یابی و به نیکی این دنیا را ترک می‌کنی.

# گر او ماه است ما نیز آفتابیم

و گر کیخسرو است افراسیابیم

هوش مصنوعی: اگر او مانند ماه زیبا و باارزش است، ما هم مانند آفتاب هستیم که نور و گرما می‌افشاند. و اگر او به بزرگی کیخسرو، یکی از بزرگترین پادشاهان ایرانی، باشد، ما هم مثل افراسیاب، دشمن معروف و شریر، هستیم.

# پسِ مردان شدن مردی نباشد

زن آن به که‌ش جوان‌مردی نباشد

هوش مصنوعی: پس از مردانگی، مردی وجود ندارد و بهتر است که زن، جوانمردی نداشته باشد.

# بسا گل را که نغز و تر گرفتند

بیفکندند چون بو برگرفتند

هوش مصنوعی: بسیاری از گل‌ها را به خاطر زیبایی و طراوتشان برداشتند، اما وقتی که بوی خوش‌شان بلند شد، آن‌ها را دور انداختند.

# بسا باده که در ساغر کشیدند

به جرعه ریختندش چون چشیدند

هوش مصنوعی: بسیاری از باده‌ها را در جام ریختند و وقتی آن‌ها را چشیدند، روی زمین ریختند.

# تو خود دانی که وقت سرفراز‌ی

زناشویی به است از عشق‌بازی

هوش مصنوعی: شما بهتر از هر کس می‌دانید که زمان شادی و سربلندی در زندگی مشترک، از درگیر شدن با عشق‌های گذرا و بی‌ثمر بهتر است.

# چو شیرین گوش کرد آن پندِ چون نوش

نهاد آن پند را چون حلقه در گوش

هوش مصنوعی: وقتی شیرین آن پند شیرین و دل‌انگیز را شنید، مثل حلقه‌ای که در گوش جا می‌گیرد، آن را در ذهن خود نشاند.

# دلش با آن سخن هم‌داستان بود

که او را نیز در خاطر همان بود

هوش مصنوعی: شیرین با شنیدن آن پند، دلش با آن همسو بود و او نیز همان فکر را در ذهنش داشت.

# به هفت اورنگِ روشن خورد سوگند

به روشن‌نامهٔ گیتی خداوند

هوش مصنوعی: شیرین به هفت افسانه‌ی زیبا و روشن، به کتاب معتبر زندگی (روشن‌نامهٔ گیتی) خداوند سوگند می‌خورد.

# که گر خون گریم از عشق جمالش

نخواهم شد مگر جفت حلالش

هوش مصنوعی: اگر برای عشق زیبایی او از چشمانم خون بریزد، هیچ‌گاه از او جدا نخواهم شد مگر اینکه همسر قانونی‌اش شوم.

# چو بانو دید آن سوگندخوار‌ی

پدید آمد دلش را استوار‌ی

هوش مصنوعی: زمانی که شیرین سوگند خوردن مهین‌بانو را مشاهده کرد، دلش به شدت محکم و قوی شد.

# رضا دادش که در میدان و در کاخ

نشیند با ملک گستاخ گستاخ

هوش مصنوعی: رضا دادش (مهین‌بانو شیرین) که در میدان جنگ و در کاخ سلطنتی با دلیر و جسور باشد، با وجود اینکه دشمنانش بی‌پرواتر از قبل هستند.

# به شرط آن که تنهایی نجوید

میان جمع گوید آن چه گوید

هوش مصنوعی: او (شیرین) می‌گوید به شرطی که در جمع محبوبان تنها نباشد، می‌تواند هر آنچه که در دل دارد را بیان کند.

# دگر روزینه کز صبح جهان‌تاب

طلی شد لعل بر لؤلؤ‌ی خوُشاب

هوش مصنوعی: در روز بعد، هنگامی که صبح تابناک آمد، دانه‌های قرمز عالم تاب، شبیه به لعل (گواهی دانه‌ای قیمتی)، بر لؤلؤ (مروارید) شیرینی که درخشان است، جلوه‌گری کرد.

# یزک‌دار‌ی ز لشکر‌گاه خورشید

عنان افکند بر برجیس و ناهید

طلایه‌دار و یزک‌داری از لشگریان خسرو قصد (مسابقهٔ بین) برجیس و ناهید کرد. (یعنی مسابقه بین مردان و لشگریان خسرو و ماهرویان همراه شیرین)

# همان یک‌شخص کاین را ساز کرده

همان انجم‌گر‌ی آغاز کرده

همان شخص از لشگریان که این تصمیم را گرفت انجم‌گری را آغاز کرد. (‌انجم‌گری یعنی شمارش ستارگان ولی در اینجا یعنی شمارش بازیکنان چوگان. یعنی تعداد بازیکنان تیم خسرو و تیم شیرین مشخص شد)

# چو شیر ماده آن هفتاد دختر

سوی شیرین شدند آشوب در سر

هوش مصنوعی: هفتاد دختر که مانند شیر مادر در وحشت و آشفتگی به سمت شیرین آمدند، باعث ایجاد هرج و مرج و غوغا شدند.

# به مردی هر یکی اسفندیار‌ی

به تیر انداختن رستم سواری

هوش مصنوعی: هر یک از آن دختران مثل اسفندیار (یکی از قهرمانان نامدار) هستند و به اوج قدرت و شجاعت می‌رسند، در حالیکه رستم هم با تیر به آنها می‌زند.

# به چوگان خود چنان چالاک بودند

که گوی از چنبر گردون ربودند

هوش مصنوعی: آنها به قدری در بازی چوگان ماهر و سریع بودند که گوی را از دایره‌ی بازی خارج کردند.

# خدنگ ترکش اندر سرو بستند

چو سرو‌ی بر خدنگ زین نشستند

هوش مصنوعی: تیر را به کمان بستند و مانند سرو، سربلند و استوار بر کمان نشسته‌اند.

# همه برقع فرو هشتند بر ماه

روان گشتند سوی خدمت شاه

هوش مصنوعی: همه زنان با برقع (پوششی که بر چهره دارند) به طرف ماه (شیرین) رفتند و به سوی خدمت شاه می‌شتابند.

# برون شد حاجب شه بارشان داد

شه آن‌کاره دل در کارشان داد

هوش مصنوعی: حاجب شاه (نگهبان یا دربان) آن‌ها را به بیرون فرستاد و شاه نیز دلش را به کار آن‌ها سپرد و به آن‌ها توجه ویژه‌ای نشان داد.

# نوازش کرد شیرین را و برخاست

نشاندش پیش خود بر جانب راست

هوش مصنوعی: شیرین را نوازش کرد و او را بلند کرد و در کنار خود، در سمت راستش نشاند.

# چه دید؟ الحق بتانی شوخ و دل‌بند

سرایی پر شکر شهری پر از قند

هوش مصنوعی: خود را در میان دختران زیبا و دلربا که در این کاخ شکرین به دور او هستند، حس می‌کند. این کاخ به قدری شیرین و خوشبو است که همچون شهری پر از قند به نظر می‌آید.

# وز آن غافل که زور و زَهره دارند

به میدان از سواری بهره دارند

هوش مصنوعی: این بیت اشاره دارد به این‌که افرادی که توانایی جسمانی و قدرت دارند، در میدان جنگ به خوبی از سواری و شجاعت خود استفاده می‌کنند و باید به این نکته توجه داشت که این افراد در عین حال ممکن است غافل از دیگر جنبه‌ها باشند.

# ز بهر عرض آن مشکین‌نقابان

به نزهت سوی میدان شد شتابان

هوش مصنوعی: به خاطر دیدار آن زیبایان با چهره‌های سیاه (مشکین‌نقابان)، به سمت میدان با عجله رفت.

# چو در بازی‌گه میدان رسیدند

پریرویان ز شادی می‌پریدند

هوش مصنوعی: وقتی که زیبا رویان به میدان بازی رسیدند، از شادی و خوشحالی بالا و پایین می‌پریدند.

# روان شد هر مهی چون آفتابی

پدید آمد ز هر کبکی عقابی

هوش مصنوعی: هر یک از دختران زیبا مانند آفتاب تابان می‌درخشید و از میان هر کبوتر، پرنده‌ای بلندپرواز و بزرگ مانند عقاب نمایان شد.

# چو خسرو دید که آن مرغان دم‌ساز

چمن را فاخته‌اند و صید را باز

(معنی دو بیت) وقتی که خسرو دید آن ماهرویان که در چمن فاخته بودند، به‌هنگام صید هر‌کدام بازی شکاری هستند (و در بازی چوگان چون باز حمله می‌برند‌) به شیرین گفت ما هم وارد بازی شویم و زمانی چوگان ببازیم.

# به شیرین گفت هین تا رخش تازیم

بر این پهنه زمانی گوی بازیم

هوش مصنوعی: خسرو به شیرین گفت که بی‌درنگ باید سوار بر اسب شویم و در این میدان وسیع بازی چوگان کنیم.

# ملک را گوی در چوگان فکندند

شگرفان شور در میدان فکندند

هوش مصنوعی: چوگان، بازی‌ای است که در آن، بازیکنان با استفاده از چوب، گوی را به سمت هدف می‌زنند. در این بیت، اشاره شده که از قدرت و مهارت بازیکنان (شگرفان) در میدان بازی، ملک (پادشاه یا بازیگر اصلی) گوی را به سمت خود فکندند و شور و هیجان در میدان حاکم شد.

# ز چوگان گشته بی‌دستان همه راه

زمین ز‌آن بید صندل سوده بر ماه

هوش مصنوعی: به خاطر گودالی که چوگان به وجود آورده، دیگر دست‌ها به زمین نمی‌رسند و بر اثر آن بید صندل، برگ‌هایش روی ماه سایه انداخته‌اند.

# به هر گویی که بردی باد را بید

شکستی در گریبان گوی خورشید

هوش مصنوعی: هر بار که با وزش باد به کمر گوی برخورد کردی، در واقع گوی خورشید را در آغوش کشیدی و شکسته‌ای. این تصویر به نوعی از قدرت و تأثیر باد بر گوی، که نماد خورشید است، اشاره دارد.

# ز یک‌سو ماه بود و اخترانش

ز دیگر سو شه و فرمانبر‌انش

هوش مصنوعی: در یک سو، ماه و ستاره‌های آن قرار داشتند و در سوی دیگر، شاه و افراد تحت فرمان او بودند.

# گوزن و شیر بازی می‌نمودند

تَذرو و باز غارت می‌ربودند

هوش مصنوعی: گوزن و شیر در حال بازی بودند، در حالی که تذرو (پرنده‌ای شکاری) و باز (نوعی پرنده دیگر) در جست‌وجوی شکار بودند و از دیگران می‌دزدیدند.

# گَهی خورشید بردی گوی و گَه ماه

گَهی شیرین گرو دادی و گَه شاه

هوش مصنوعی: گاه با خورشید بازی می‌کردی و گاه با ماه، گاه شیرین را به عنوان شرط می‌دادی و گاه شاه را.

# چو کام از گوی و چوگان برگرفتند

طوافی گرد میدان درگرفتند

هوش مصنوعی: وقتی که از توپ و چوگان (ورزش‌های سوارکاری) بهره‌مند شدند، دور میدان طواف کردند و گرداگرد آن حرکت کردند.

# به شبدیز و به گل‌گون گرد میدان

چو روز و شب همی‌کردند جولان

هوش مصنوعی: شبدیز (اسب سفید) و گل‌گون (اسب رنگی) در گرد میدان، مانند شب و روز به بازی و رقابت مشغول بودند.

# وز آن جا سوی صحرا ران گشادند

به صید انداختن جولان گشادند

هوش مصنوعی: از آنجا به سوی دشت مسیر را باز کردند و به قصد شکار، جولان دادن را آغاز کردند.

# نه چندان صید گوناگون فکندند

که حدش در حساب آید که چندند

هوش مصنوعی: آن‌قدر حیوانات مختلف شکار نکردند که بتوان تعدادشان را درست شمرد و در حساب آورد.

# به زخم نیزه‌ها هر نازنینی

نیستان کرده بر گوران زمینی

هوش مصنوعی: هر نازنینی (بانوی زیبایی) که با نیزه‌ها زخمی شده، بی‌تردید در زمین نیستان (بزرگ و پرآب) آرمیده است. این بیت به مرگ و غم ناشی از جنگ و آسیب‌های ناشی از آن اشاره دارد.

# به نوک تیر هر خاتون سواری

فرو داده ز آهو مَرغ‌زار‌ی

هوش مصنوعی: هر زنی که سوار بر اسب باشد، به تیرش آهوهایی را که در دشت زندگی می‌کنند، شکار کرده است.

# مَلِک زان ماده‌شیرانِ شکاری

شگفتی مانده در چابک‌سوار‌ی

هوش مصنوعی: ملک (خسرو) از آن شیران شکاری که تیز و چابک هستند، به شدت شگفت‌زده و متعجب مانده است.

# که هر یک بود در میدان هما‌یی

به‌دعوی گاهِ نخجیر اژدها‌یی

هوش مصنوعی: در میدان نبرد، هر کدام از آنها مانند یک مسابقه، به ادعای شکار اژدها (دشمن) مشغول بودند و در تلاش برای نشان دادن شجاعت و توانایی خود بودند.

# ملک می‌دید در شیرین نهانی

کز آن صیدش چه آرد ارمغانی

هوش مصنوعی: شاه (خسرو) در درون شیرین چیزی می‌دید که از آن شکارش (عشق و زیبایی‌اش) چه پاداشی (خوشی و نعمت) عاید او خواهد شد.

# سرین و چشم آهو دید ناگاه

که پیدا شد به صید افکندن شاه

هوش مصنوعی: شیرین و چشم آهو ناگهان دیدند که شاه به شکار مشغول شده است.

# غزالی مست شمشیر‌ی گرفته

به جای آهو‌ی شیر‌ی گرفته

هوش مصنوعی: غزالی سرحال و شجاع که به جای آهو، به دست شاه گرفتار شده و به خیال شکار آمد.

# از آن نخجیر پرداز جهان‌گیر

جهان‌گیری چو خسرو گشت نخجیر

هوش مصنوعی: چون خسرو، پادشاهی که بر جهانیان تسلط دارد، به شکار رفت و شکارچی ماهر و چیره‌دستی شد، از آن شکارگاه خبر می‌دهد.

# چو طاووسِ فلک بگریخت از باغ

به گل‌چیدن به باغ آمد سیه‌زاغ

وقتی که طاووس خورشید از باغ فلک رفت و زاغ سیاه شب، رنگ‌ها را نهان کرد. (یعنی هنگامیکه روز رفت و شب آمد. نظامی در این بیت با بکار بردن طاووس بجای روز و خورشید گویا به برخی اساطیر هم اشاره کرده است.)

# شدند از جلوه طاووسان گسسته

به پرِ زاغ‌رنگان برنشسته

هوش مصنوعی: طاووس‌ها از زیبایی و جلوه خود کم شدند و به جایشان زاغ‌های سیاه رنگ نشسته‌اند.

# همه در آشیان‌ها رخ نهفتند

ز رنجِ ماندگی تا روز خفتند

هوش مصنوعی: همه در جایی که سکونت دارند، برای جلوگیری از زحمت ماندن در آنجا، چهره‌هایشان را پنهان کردند تا زمانی که شب فرارسد و استراحت کنند.

# دگر روز آستان‌بوسان دویدند

به درگاه ملک صف برکشیدند

هوش مصنوعی: روز دیگر، کسانی که با احترام به آستان پادشاه می‌رسیدند، به سمت درگاه او دویدند و صف کشیدند.

# همان چوگان و گوی آغاز کردند

همان نخجیر کردن ساز کردند

هوش مصنوعی: شیرین و خسرو در شروع کار، بازی چوگان و استفاده از گوی را آغاز کردند و به شکار (نخجیر) رفتند.

# درین کردند ماهی عمر خود صرف

و زین حرفت نیفکندند یک حرف

هوش مصنوعی: آن‌ها در این کار، عمرشان را به بطالت گذراندند و از این سخن بی‌فایده هیچ نتیجه‌ای نگرفتند.

# ملک فرصت طلب می‌کرد بسیار

که با شیرین کند یک نکته بر کار

هوش مصنوعی: ملک (خسرو) بسیار تلاش می‌کرد تا فرصتی بیابد که با شیرین، نکته‌ای را در مورد کارها یا عشقش بگوید.

# نیامد فرصتی با او پدید‌ش

که در بند توقف بد کلید‌ش

هوش مصنوعی: فرصتی برای او پیش نیامد که بتواند در بند مشکلاتش بماند و آن را باز کند.

# شبان‌گه کآن شکرلب باز می‌گشت

همای عشق بی‌پرواز می‌گشت

هوش مصنوعی: شبانگاه، آن دختری که لب‌هایش مانند شکر است، به سمت عشق برمی‌گشت، ولی بدون هیچ‌گونه آزادی و پرواز.

# شهنشه گفت کاِی بر نیکوان شاه

جمالت چشمِ دولت را نظر‌گاه

هوش مصنوعی: شاه (خسرو) گفت: ای کسی که بر نیکوکاران (خوبان) فرمانروایی، نگاه زیبای تو، چشم مقام و ثروت را به خود جلب می‌کند.

# بیا تا بامداد‌ان ز اول روز

شویم از گنبد پیروزه پیروز

هوش مصنوعی: بیا تا صبح زود به درخشش روز آغاز کنیم و از دایرهٔ آسمان پیروزی را به دست آوریم.

# می آریم و نشاط اندیشه گیریم

طرب سازیم و شادی پیشه گیریم

هوش مصنوعی: ما خوشحالی به همراه می‌آوریم و از فکر و اندیشه لذت می‌بریم، شادی را ایجاد می‌کنیم و آن را به کار می‌گیریم.

# اگر شادیم اگر غم‌گین در این دیر

نه‌ایم ایمن ز دورانِ کهن‌سیر

هوش مصنوعی: نزدیک بودن به شادی یا غم در این دنیای فانی فرقی نمی‌کند، زیرا ما در این دنیا که پر از تغییرات و ناپایداری است، هیچ‌کدام از دوران‌های گذشته مصون نیستیم و امنیتی نداریم.

# چو می‌باید شدن زین دیر ناچار

نشاط از غم به و شادی ز تیمار

هوش مصنوعی: به ناچار باید از این محل که مایهٔ دل‌خوشی نیست، به شادی و خوشی رفت و از غم و اندوه رها شد.

# نهاد انگشت بر چشمْ آن پریوش

زمین را بوسه داد و کرد شب‌خوش

هوش مصنوعی: پریوش (شیرین) با انگشتش بر چشمانش نشانه گذاشت و زمین را بوسید و شب را خوش یمن و نیکو ساخت.

# ملک بر وعدهٔ ماهِ شب‌افروز

درین فکرت که فردا کی شود روز

هوش مصنوعی: ملک (خسرو) به وعدهٔ شیرین (ماهِ شب‌افروز) فکر می‌کند که فردا (روز آینده) چه اتفاقی خواهد افتاد.

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۲۳ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

ناشناس در ‫۱۴ سال و ۶ ماه قبل، سه‌شنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۹۱، ساعت ۰۲:۲۷ نوشته:

با سلام
فکر میکنم وزن شعر مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل باشه

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

شهریار در ‫۱۳ سال و ۵ ماه قبل، دوشنبه ۶ خرداد ۱۳۹۲، ساعت ۱۵:۵۹ نوشته:

با سلام ، فکر میکنم مصرع آخر بیت

جهان را از جمالت روشنائی
جمالت در پناه ناآزموده
اشتباه تایپ شده باشد

مهدی میرزارسول زاده در ‫۱۱ سال و ۶ ماه قبل، چهارشنبه ۲۶ فروردین ۱۳۹۴، ساعت ۱۱:۴۸ نوشته:

مدیریت محترم سایت، لطفا بیت زیر را اصلاح فرمایید:
جهان را از جمالت روشنائی
جمالت در پناه پارسایی
دکتر مهدی میرزارسول زاده

EZ در ‫۸ سال و ۶ ماه قبل، پنجشنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷، ساعت ۱۶:۳۷ نوشته:

فکر کنم بیت 37 باشه وزن شعر درست نیست
ذیل واژه‌ی خوشاب و لؤلؤ خوشاب در دهخدا این بیت اومده؛ احتمالا یا دستگردی غلط ضبط کرده یا اشتباه چاپیه.
دگر روزینه کز صبح جهانتاب
طلی شد لعل بر لؤلوی خوشاب .
نظامی .

محمد علیمیرزایی در ‫۶ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۲ مهر ۱۳۹۹، ساعت ۲۱:۰۶ نوشته:

درود.
وزن شعر مفاعیلن مفاعیلن فعولن هست.
بر وزن سه ضرب است مثلا در آغازین بیت این منظومه داریم:
خداوندا(یک ضرب) در توفیق(یک ضرب) بگشای(یک ضرب)
نظامی را(یک ضرب) ره تحقیق(یک ضرب) بنمای(یک ضرب)

پاینده و پیروز بچرخید
در فکرت بهرترین بگردید
م.علی

مریم در ‫۵ سال و ۹ ماه قبل، سه‌شنبه ۷ بهمن ۱۳۹۹، ساعت ۱۷:۴۳ نوشته:

جهان را از جمالت روشنائی
جمالت در پناه ناآزموده
با احترام
در این بیت دراخر مصرع دوم به جای "ناازموده" باید کلمه "پارسایی" نوشته بشه
احتمالا اشتباه تایپی رخ داده

مهرداد حسینی در ‫۵ سال و ۴ ماه قبل، دوشنبه ۲۱ تیر ۱۴۰۰، ساعت ۱۰:۱۶ نوشته:

با درود و سپاس بسیار
بیت هشتم چنین درست است :

جهان را از جمالت روشنائی

جمالت در پناه پارسایی ( که به اشتباه آخرین واژه ((ناآزموده)) که مربوط به بیت پسین است نگارش شده است)

فرهود در ‫۲ سال و ۹ ماه قبل، شنبه ۳۰ دی ۱۴۰۲، ساعت ۱۸:۵۲ نوشته:

دربارهٔ شنیدم ده‌هزارش خوب‌رو‌یند همه ...

شنیدم در اینجا ماضی نقلی است یعنی شنیده‌ام

اگر شنیده‌ام نوشته شود درست‌ است اما در هنگام خوانش باید «شنیدم» خوانده شود.

سعید وکیل زاده در ‫۲ سال و ۸ ماه قبل، چهارشنبه ۲۵ بهمن ۱۴۰۲، ساعت ۰۳:۳۲ نوشته:

بیت 55 -چوب های چوگان مسیر راه را مانند بیدستان(درختان بید) کرده .صندل سودن= چوب صندل- قرمز رنگ وخوش بوست ودر قدبم برای رفع سر درد به پیشانی می مالیدند.

مضراع دوم : به خاطر هیاهوی چوگان داران ماه دچار سر درد شده و زمین بر ماه صندل می ساید .

فرهود در ‫۲ سال و ۵ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۲ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۱۳:۰۹ نوشته:

دربارهٔ یزک‌دار‌ی ز لشکر‌گاه خورشید ...

کشف معنی این بیت و بیت بعد به این شکل که منظور از «ناهید و برجیس» این است که یکی از فرماندهان خسرو قصد کرد که مسابقه چوگان بین زنان و مردان (برجیس یا ناهید کدام برنده می‌شوند؟) بگذارد و «انجم‌گری» در اینجا یعنی داوری مسابقه (شمارش بازیکنان و امتیازات‌)، توسط بنده صورت گرفت و در کتابی یا نوشته‌ای نخوانده‌ام که کسی این را نوشته باشد. اگر کسی معنی این دوبیت را قبلا گفته و یا در جایی نوشته لطفا در اینجا بنویسید که مطلع شوم.

خدای را سپاس می‌گویم و در اینجا درود می‌فرستم به روان پاک حضرت حکیم نظامی گنجوی و اگر خطا و اشتباهی مرتکب شده‌ام‌، از آستان پاک ایشان، طلب عفو دارم.

امروز سه‌شنبه ۲۲ خرداد ۱۴۰۳

بابک چندم در ‫۲ سال و ۵ ماه قبل، چهارشنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۰۶:۴۴ نوشته:

@ فرهود

آیا تفسیر آقای دستگردی در پایین تصویر نسخه چاپی را دیدید و اینگونه نوشتید؟

فرهود در ‫۲ سال و ۵ ماه قبل، چهارشنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۲۰:۳۹ پاسخ داده:

بله دیده‌ام، با تمام احترامی که برای زنده‌یاد دستگردی و اثر ارزشمندشان قائل هستم باید بگویم معنایی که من نوشته‌ام درست‌تر است.

یزک‌دار‌ی ز لشکر‌گاه خورشید

عنان افکند بر برجیس و ناهید

همان یک‌شخص کاین را ساز کرده

همان انجم‌گری آغاز کرده

این دو بیت درباره یک یزک‌دار است که تصمیم به مسابقه چوگان می‌گیرد اما ایشان ‌«یزک‌داری» را فرماندهی در نظر گرفته‌اند و این دو بیت کلا طور دیگری تفسیر شده است.

در معنای بیت اولی، ایشان نوشته‌اند: «‌یزک‌داری کردن و پیشروی کردن از لشکرگاه خورشید‌» را خسرو و شیرین در اختیار گرفتند. در حالیکه بیت یعنی یک یزک‌دار‌ از لشکرگاه خورشید (که منظور لشکریان خسرو است) عنان‌افکند و قصد کرد که «برجیس یا ناهید؟» نماید. اما ایشان عنان‌افکندن را اختیار در دست داشتن معنا کرده‌اند. و «یای» پس از یزک‌دار را یای مصدری در نظر گرفته‌اند.

یزک‌دار‌، طلایه‌دار بخشی از یک لشکر بوده و یزک‌داران یقینا سوارکاران ماهری نیز بوده‌اند. در اینجا به این جهت یک یزک‌دار پیشنهاد مسابقه چوگان را می‌دهد که می‌خواهد مهارت سوارکاران را بیازماید. در مسابقه چوگان، داور سوار بر اسب است و در اینجا «انجم‌گر» و داور نیز خود اوست.

در معنای بیت دوم هم زنده‌یاد دستگردی نوشته‌اند که «خسرو یک‌تنه یزک‌داری ساز کین کرد» در حالیکه معنی درست‌تر این است که همان یزک‌دار که‌این (موضوع مسابقه چوگان‌) را ساز کرد و قصد کرد همان شخص انجم‌گری (و داوری) کرد.

در حدی که من یافته‌ام زنده‌یاد دهخدا نیز معنای انجم‌گری را در این بیت، مجازا «حیله‌گری» نوشته‌اند که به‌نظر درست نمی‌رسد.

معنای درست انجم‌گری در اینجا «داوری‌ِ بازی» است. زیرا بخت و اقبال تیم‌ها را برای بُرد و باخت رصد می‌کند.

در حاشیه نسخه زنده‌یاد دستگردی «کین» نوشته و معنا شده که درستش «که این» است. چنانکه در بالاتر نوشتم مرجع ضمیر «این»، مسابقه چوگان بین ناهید و برجیس است در بیت قبل. اگر منظور از یزک‌دار خسرو باشد (که نیست) چرا باید برای دیدن مسابقه یا رفتن به مسابقه چوگان «ساز کین» بردارد. بنابر این «که‌این» درست است.

ساز کرد در بیت دوم یعنی قصد کرد.

باید اضافه‌کرد که قدردانی از زحمات این اساتید لازم است و در حال حاضر به نظر صاحب‌نظران بهترین نسخه خمسه نظامی، تصحیح زنده‌یاد دستگردی می‌باشد.

پیروز باشید.

بابک چندم در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، سه‌شنبه ۲۹ خرداد ۱۴۰۳، ساعت ۱۰:۳۱ نوشته:

@ فرهود

درود بر شما که کند و کاو میکنی.

من که تا به حال "یزکدار" نه به چشمم خورده بود و نه گوشم، فقط و فقط مگر از لطف شما...

به دو سه لغتنامه رجوع کردم و دیدم "یزک" یعنی پیش قراول و حدس میزنم "یزکدار" بر مبنای سپهدار، ارتشدار/تار، پرچمدار، علمدار، فرماندار و... شاید که منصبی بوده برابر سرکرده یزکها؟...

اما "انجم گر"، در کنار آنچه شما آوردی میتواند انجَم/انجُم گر -> انجُمن گَر/گَردان نیز باشد...

هَنجَمن پارسی میانه-> اَنجَمن-> انجومَن-> انجُمن ( hanjaman-> anjaman-> anjuman-> anjoman)

در پارسی میانه جمع شدن، گرد هم آمدن ( assembly, gathering)...و یکی از معانی آن در فارسی: گرد هم آمدن گروهی برای کار مشخص.

من نسخه هفت پیکرم را نتوانستم پیدا کنم، به هر حال احتمالاً جای درست برای یافتن آن باشد...

شما هم پیروز باشید

فرهود در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، جمعه ۱ تیر ۱۴۰۳، ساعت ۲۲:۰۳ پاسخ داده:

درود

انجم به نظر نمی‌رسد که مخفف انجمن باشد. حکیم نظامی‌، انجم را در اشعار دیگرش به معنای ستارگان و کواکب استفاده کرده است. می‌فرماید‌:

ای بر آرنده سپهر بلند

انجم افروز و انجمن پیوند

انجم‌گری نیز در اینجا یعنی رصد کردن ستارگان برجیس و ناهید که مجازا برای داوری بازی چوگان استفاده شده است.

پیروز باشید

بابک چندم در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، پنجشنبه ۷ تیر ۱۴۰۳، ساعت ۲۰:۲۱ پاسخ داده:

درود متقابل

شما درست فرمودی، خودم هم یک جستجو کردم و به نظر میاید که نظامی همواره انجم را برابر اختر به کار گرفته...

اما

۱- به گمان من در بیتی که صحبت از برجیس و ناهید کرده اشاره به قَران (قران سعد) این دو اختر است که نشان از خوش اقبالی است، یعنی که یزکدار لشکرگاه خورشید برجیس و ناهید را به قران/نزدیکی یکدیگر آورد یا به عبارتی زمینه/فضا را مهیا کرد برای خوش اقبالی و سعادت...

تا جایی که در خاطرم است و اگر اشتباه نکنم در نجوم قدیم برجیس/هرمز کدخدا/سرور هر هفت اختر است حتی خورشید، و می بینیم که شاه را خورشید و شیرین را ماه خوانده، پس شک دارم که منظور از برجیس شاه یا تیمش و ناهید شیرین یا تیمش باشد.

۲- بیت بعدی هم عجیب و غریب است! چرا که در مصرع اول "یک" و "را" به نظر اضافه میایند، یعنی " همان شخص کاین ساز کرده" کافی و کارساز است و دیگر نیازی به اضافه گویی نیست...

در مصراع دوم هم در شکل کنونی"همان" اشاره به انجمگری دارد نه به "همان شخص" در مصرع نخست، که اگر بود می باید "همو/ همان هم" یا نظیر آن را میاورد، کمابیش بدین صورت:

"همان شخص کین ساز کرده

همو (همان هم)انجمگری آغاز کرده"

آنگاه پرسش پیش میاید که منظور از همان انجمگری کدام انجمگریست؟ -> برجیس و ناهید را به قَران آوردن/کشیدن...

آیا این به معنی داوری در این بازی چوگان است؟ من نمیدانم! شاید که تعبیر شما درست است...

اما باز هم عجیب است چرا که در این زمان بازی هنوز شروع نشده و در چهارده بیت بعدی از جست و خیز یاران شیرین و به بارگاه شاه رفتن آنها و شاه شیرین را در سمت راست خود نشاندن و و و گفته تا بازی شروع میشود، کل بازی هم فقط شش بیت به درازا میکشد...

برای قران برجیس و زهره:

"سعادت برگشاد اقبال را دست

قَرانِ مشتری در زهره پیوست"

"ز ثورش زهره وز خرچنگ برجیس

سعادت داده از تثلیث و تسدیس"

فرهود در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، جمعه ۸ تیر ۱۴۰۳، ساعت ۱۵:۲۴ پاسخ داده:

درود

۱. نظامی معمولا در اشعارش از اصطلاحات نجوم در معنایی چند بُعدی استفاده می‌کند.

ممکن که است یک وجه آن قران سعد باشد ولی وجه دیگر آن این است که از نظر قدما چه در ایران یا یونان و ... ستارگان زن یا مرد هستند.

برجیس و ناهید هم در اینجا به طور سمبلیک به عنوان رقابت بین این دو انتخاب شده‌اند برای بازی چوگان‌.

ستارگان جنبه‌های سمبلیک دیگری از قبیل خنیاگری، جنگ‌آوری و ... نیز دارند.

نظامی در جایی دیگر فرموده:

چو برجیس در جنگ هر بد‌گمان

کمان دارم و بر ندارم کمان

در این بیت که مثالی است، معنای برجیس با معنای بیت موضوع بحث در اینجا تطابق دارد زیرا در اینجا برجیس جایگزین لشکریان خسرو شده است و با کمان‌داری در این بیت هماهنگ است. ( سطر داخل این پرانتز بعدا و جهت تذکر اضافه شده؛ معنای این بیت در این بند صحیح نمی‌باشد با تشکر از جناب بابک)

۲. درباره بیت دوم برداشت من این است که «همان» در مصرع دوم صفت اشاره نیست.

۳. درون‌مایه همه ابیات بعدی (تا بیت ۶۰) بازی چوگان است. در ابتدای صبح، این مسابقه را یز‌ک‌دار ساز کرده است (قصد کرده و پیشنهاد کرده است‌) در بیت ۵۳ شیرین و خسرو تصمیم می‌گیرند که خود نیز وارد بازی شوند وگرنه قبل از آن هم مشخص است که ابیات درباره بازی چوگان است و بازی شروع شده است. فقط یک فاصله از زمان تصمیمی که در صبح گرفته شده تا شروع بازی وجود دارد و آن هم زمانی است که می‌روند احتمالا به شیرین و خسرو خبر بدهند یا کسب اجازه کنند. (ابیات ۴۴ تا ۴۸)

این شخص یزک‌دار هم خود انجم‌گری کرده است. شاید و به‌احتمال بیشتر، آن‌زمان این بازی‌ها تعداد بازیکن مشخصی نداشته ولی بازیکنان دو تیم مقابل را مساوی نگه می‌داشته‌اند. در بیت ۵۹ کاملا واضح است که صحبت از یک مسابقه است.

پیروز باشید

بابک چندم در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، جمعه ۸ تیر ۱۴۰۳، ساعت ۲۱:۲۹ نوشته:

باز هم درود

در این بیت که شما آوردی:

"چو برجیس در جنگ هر بدگمان

کمان دارم و برندارم کمان"

کمان نخست اشاره به قوس، خانه/برج نهم فلک، است که برجیس/مشتری حاکم/فرمانروای آنست و طبیعت و مختصات آنان...کمان دوم نیز اشاره به کمان شکاری/جنگی (تیر و کمان) است که می گوید همچون برجیس آنرا بر ندارد (در بر ندارد/دارای آن نیست)...

در نجوم سلحشوری و کمانداری مختص بهرام/مریخ است، آنچنانکه حافظ هم آورده: "به لعب زهره چنگی و مریخ سلحشورش"...

برای همین هم اگر بهرام/مریخ را در کنار زهره آورده بود آنگاه می شد بیان شما را محتمل دانست که اشاره به خسرو وسلحشورانش دارد، ولی برجیس را بعید میدانم...

سرافراز باشی

فرهود در ‫۲ سال و ۴ ماه قبل، جمعه ۸ تیر ۱۴۰۳، ساعت ۲۳:۳۵ پاسخ داده:

درود‌،

در معنای این بیت شما درست می‌فرمایید. مثال صحیحی نبود، این بیت را به عنوان مثالی جانبی آوردم و به علت شتاب، اشتباهی در معنا رخ داد. در نظر پیشین به عنوان تذکر اضافه کردم.

کسی نمی‌‌تواند رد کند که در اساطیر، ناهید (یا زهره) جنبه زنانه و برجیس (یا هرمز) جنبه و وجه مردانه دارد. اگر اولین نظر من را در بالا دوباره نگاهی بیندازید می‌بینید که مبنای استدلال اصلی من در این قسمت و بخش بنابر همین بود.

پیروز باشید

افسانه چراغی در ‫۱ سال و ۳ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۴، ساعت ۰۱:۰۳ نوشته:

دربارهٔ چو ویس از نیک‌نامی دور گردی ...

ویس بر وزن دیس معشوق رامین در داستان ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی است.

برخی می‌گویند چون با بلقیس هم‌قافیه آمده، پس تلفظ آن وِیس است:

به بام کوشک شد با سیمتن ویس

نشسته چون سلیمان بود و بلقیس

در حالی که بلقیس بر وزن برجیس است و در این بیت منوچهری با آن هم‌قافیه آمده است:

بچه‌ای دارم در ناف چو برجیسی
با رخ یوسف و بوی خوش بلقیسی

همچنین در این بیت سعدی که با ابلیس هم‌قافیه آمده است:

تو گفتی که عفریت و بلقیس بود
قرین حورزادی به ابلیس بود

در منظومه ویس و رامین هم ویس با ابلیس هم‌قافیه آمده است:

چو دایه این سخن‌ها گفت با ویس

به یاری آمدش با لشکر، ابلیس

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۲۹ نوشته:

دربارهٔ سعادت خواجه‌تاشِ سایهٔ تو صلاح از جملهٔ پیرایهٔ تو

خواجه‌تاش:

غلامان و نوکران یک شخص

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۳۲ نوشته:

دربارهٔ چنان زی با رخِ خورشید‌نور‌ش ...

این قسمت زیبا و آموزنده است

در تاریخ ما همیشه پاکی و نجابت ارزش والایی داشته.

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۳۷ نوشته:

دربارهٔ به هفت اورنگِ روشن خورد سوگند ...

هفت اورنگ:

هفت برادران ، صورت فلکی خرس بزرگ .

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۴۶ نوشته:

این بیت به طور واضح در مورد طلوع خورشید است.

در جاهای مختلف نظامی در وصف طلوع خورشید یکه تازی کرده و توصیفات بدیع و زیبایی خلق کرده.

باید توجه داشت که نظامی منجم هم بوده و اصطلاحات نجومی زیادی در شعر خود به کار برده که گاهی فهم شعر را هم دشوار می کند.

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۵۳ نوشته:

دربارهٔ نوازش کرد شیرین را و برخاست ...

نوازش به معنی ملاطفت و مهربانی در کلام است نه لمس فیزیکی. در جاهای دیگر هم همین معنی نوازش به کار رفته است.

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۵۵ نوشته:

دربارهٔ ز بهر عرض آن مشکین‌نقابان به ...

غُرض به معنی صورت به کار رفته به نظر

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۱:۵۹ نوشته:

دربارهٔ به هر گویی که بردی باد را بید ...

این چند بیت در وصف چوگان بازی ایشان و مهارت آن ها در چوگان بازی است.

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۲:۰۷ نوشته:

دربارهٔ از آن نخجیر پرداز جهان‌گیر ...

در اینجا به نظر میگه که خسرو خودش شکار چشم شیرین شد.

محسن عبدی در ‫۱ سال و ۱ ماه قبل، شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴، ساعت ۲۲:۰۹ نوشته:

دربارهٔ چو طاووسِ فلک بگریخت از باغ ...

این بیت وصف غروب آفتاب است.

طاوس فلک استعاره از روز و سیه زاغ استعاره از شب است.

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۳۶ - اندرز و سوگند دادن مهین‌بانو شیرین را

تازه‌های نرم‌افزار گنجور