ساقی بیار باده که شد مام روزگار
آبستنی به سلطنت آل آبدار
قَحطُالرِّجال بین که جوانانِ بیپدر
نازد به چرخ پیر سر از اوج اعتبار
آن را که در شمار نیارد کسش به قدر
منصب ز سال عمر فزون رفته از شمار
مات پیادهام که ز فرزین ربوده است
از سیر این سیه رخ غدّار کج قمار
استر چو شد به دل به فَرَس نی شگفت اگر
سالی دگر به فیل شهنشه شود سوار
شه گنج زر به پشت خر بارکش نهاد
جمشید اگر به گاو مکلا نمود بار
گنج الحمار نیز ز شه یادگار ماند
چونانکه گنج گاو ز جمشید کامکار
میننگری که سکهٔ دولت چو گنج گاو
با نام این امین شده نامی به هر دیار
هرگز شنیدهای که شود جزو دخل گنج
سرگین سر طویلهٔ شاهان نامدار
آری کلید گنج و گهر چون به خر رسید
سرگین شود ذخیرۀ صندوق گنجبار
عیبش مکن برات یخ ار میدهد به خلق
این خرچه کز پدر نبود جز یخش به بار
خالی مباد جاش که خوش درّ آبدار
بر جای خود نهاد پس از خود به یادگار
نازم بر آن کس تر و پشمین که گاه وضع
در یک شکم امین مکرر نهاده بار
این شد امین سلطان و آن شد امین ملک
این مالک یمین شد و آن مالک یسار
الحق سزد که عرش معلای سلطنت
نالد چو نوعروس به خود زین دو گوشوار
ای باد اگر به خطّهٔ ری بگذری ز من
آهسته گو به گوش شهنشاه تاجدار
شاها روا مدار که مردان شیرگیر
آرند سر فرود به طفلان شیرخوار
در گیر و دار معرکه شمشیر آبدار
آید به کار مُلک نه کفگیر آبدار
درّی به دست کن که به کانی برد نسب
نی مهرهای که بر خر آبی برد تبار
یخ گرچه آبدار بود جای دُرّ ناب
ننشانَدش کسی به سرانگشت اعتبار
شه گرچه آفتاب جهان است فیالمثل
کآفاق را به تربیتِ او بود مدار
لیک ار هزار سال بتابد به کان قیر
بر مومیا نگردد و تبدیل کان قار
آرم ز شیخ پارس گواهی بدین مثل
با حذف حرف قافیه از روی اضطرار
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شورهزار خار
بیهوده این سخن ز حکیمان نکتهسنج
ضربالمثل نبوده در الواح روزگار
از بیضۀ پیاز نیاید شمیم سیب
از شاخۀ خلاف نروید گل انار
خر گرچه آبکش بود و کم خوراک لیک
در روزگار زار نیاید به هیچ کار
دادی کلیدِ مُلک به دزدانِ خانگی
تو مست خواب غفلت و دزدان در انتظار
این دزدد از طویله و آن دزدد از لباس
این دزدد از خزینه و آن دزدد از عیار
ای پورِ بیپدر که به خیراتِ رفتگان
ریدی به تخت سلطنت شاه تاجدار
وقت است کز متاع تو کمپانی فرنگ
از آسیا به مُلکِ اروپا کشد قطار
شه کدخدات کرد ولیکن تو از خری
بر گنبد عروس وزارت شدی سوار
سیخی زدی به کون وزارت که تا ابد
خون میرود چو دجلهاش از دیده بر کنار
خوش بر حریف سفله سپردی عروس ملک
تمثال جاکشی به تو زیبد ز شهریار
یا رب به پشم ریش سفید امین ضرب
آن کهنه اصفهانی و دجال خرسوار
یا رب به پاس ذلت زوبین آتشین
یا رب به حق عزت خرجین آبدار
تا جام آفتابه و یخدان و تنگ و لنگ
قاشیق قابلامهٔ عصرانه و نهار
کشکول و کیسۀ نمک و چتر ترک بند
بر مال آبداری شاهان کنند بار
از لطف عام خویش از این انتخاب خوش
شه را ز چشمزخمِ سلاطین نگاه دار



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این قصیده هجویهای تند در قالبِ ساقینامه است. موضوعش رسیدنِ پسرانِ آبدارِ دربار به بالاترین مقامهاست؛ یکی امینالسلطان شده و دیگری امینالملک. شاعر با بازی بر واژهٔ «آبدار» و تشبیه به خر و یخ و سرگین، بیلیاقتی و دزدی و تباه کردنِ خزانه و سکه را به آنان نسبت میدهد و با آوردنِ مثلی از سعدی میگوید پرورش، نهادِ پست را دگرگون نمیکند. در پایان شاه را به غفلت متهم میکند و با دعایی طعنهآمیز، سوگند به ابزارِ آبدارخانه، او را به خاطرِ این انتخاب ریشخند میکند.
هوش مصنوعی: ای ساقی، باده بیاور؛ زیرا روزگار مانند مادری به حکومتِ خاندانِ آبدار (خدمتکارِ آب و یخِ دربار) آبستن شده است. آبدار کنایه از اصل و نسبِ پستِ صدراعظم است و سخن طنزآمیز است.
هوش مصنوعی: کمبودِ مردانِ لایق را ببین که جوانانِ بیاصل و نسب از بلندیِ مقام بر آسمانِ پیر فخر میفروشند.
هوش مصنوعی: کسی که هیچکس او را از نظرِ ارزش به حساب نمیآورد، مقامش از سالهای عمرش هم بیشتر و بیشمار شده است.
هوش مصنوعی: به زبانِ شطرنج میگوید: من ماتِ پیادهای شدهام که با حرکتِ این آسمانِ سیهروی و فریبکار و دغلباز، جای وزیر را گرفته است؛ یعنی فرومایهای به وزارت رسیده است.
هوش مصنوعی: وقتی استر به اسب تبدیل شد، شگفت نیست اگر سالِ دیگر سوار بر فیلِ شاه شود؛ یعنی این فرومایه هر روز بالاتر میرود.
هوش مصنوعی: اگر جمشید گنج را بر گاوی آراسته بار کرد، این شاه گنجِ زر را بر پشتِ خری باربر نهاد؛ یعنی خزانه را به آدمی نادان سپرد.
هوش مصنوعی: همانگونه که «گنجِ گاو» از جمشیدِ کامروا یادگار مانده، «گنجِ خر» نیز از این شاه به یادگار خواهد ماند.
هوش مصنوعی: مگر نمیبینی که سکهٔ دولت مانند گنجِ گاو، با نامِ این امین در همهجا مشهور شده است؟ این سخن به طعنه گفته شده است.
هوش مصنوعی: آیا هرگز شنیدهای که سرگینِ طویلهٔ پادشاهانِ نامدار جزوِ درآمدِ خزانه شود؟
هوش مصنوعی: آری، وقتی کلیدِ گنج و گوهر به دستِ خر بیفتد، سرگین ذخیرهٔ صندوقِ خزانه میشود.
هوش مصنوعی: اگر به مردم حوالهٔ یخ میدهد، بر او خرده مگیر؛ این کرهخر از پدرش جز یخ میراثی نداشته است. این بیت کنایه است به شغلِ آبداریِ پدر و بیاعتبار بودنِ حوالههای او.
هوش مصنوعی: جایش خالی نباشد که پس از خود مرواریدی آبدار به یادگار گذاشت. «آبدار» در اینجا ایهام دارد و به طعنه به پسرِ آبدار اشاره میکند.
هوش مصنوعی: به طعنهای زشت مادرِ آن دو برادر را ستایش میکند که از یک شکم دو بار «امین» زاییده است.
هوش مصنوعی: یکی امینالسلطان شد و دیگری امینالملک؛ یکی صاحبِ دستِ راست شد و دیگری صاحبِ دستِ چپ.
هوش مصنوعی: به راستی سزاوار است که تختِ بلندِ سلطنت مانند تازهعروسی از سنگینیِ این دو گوشواره بنالد.
هوش مصنوعی: ای باد، اگر از سوی من به سرزمینِ ری بگذری، آهسته در گوشِ شاهِ تاجدار بگو:
هوش مصنوعی: ای شاه، روا مدار که مردانِ شیرشکار در برابرِ کودکانِ شیرخوار سرِ فرمانبری فرود آورند.
هوش مصنوعی: در گیرودارِ جنگ، شمشیرِ آبدیده به کارِ کشور میآید، نه کفگیرِ آبدار.
هوش مصنوعی: مرواریدی به دست آور که نسبش به معدن برسد، نه مهرهای که تبارش به خرِ آبکش برسد.
هوش مصنوعی: یخ هرچند آبدار و درخشان است، کسی آن را به جای مرواریدِ ناب بر انگشترِ اعتبار نمینشاند.
هوش مصنوعی: شاه هرچند برای نمونه خورشیدِ جهان است و پرورشِ جهان به او بستگی دارد،
هوش مصنوعی: اما اگر هزار سال بر معدنِ قیر بتابد، آن قیر مومیایی نمیشود و معدنِ قیر دگرگون نمیگردد؛ یعنی نهادِ پست با پرورش عوض نمیشود.
هوش مصنوعی: برای این مثل از شیخِ پارس، یعنی سعدی، گواه میآورم و از ناچاری حرفِ قافیه را تغییر میدهم.
هوش مصنوعی: بارانی که در لطیف بودنِ سرشتش تردیدی نیست، در باغ لاله میرویاند و در شورهزار خار.
هوش مصنوعی: این سخن بیدلیل از حکیمانِ نکتهدان در لوحِ روزگار ضربالمثل نشده است.
هوش مصنوعی: از پیاز بوی سیب برنمیآید و از شاخهٔ بید گلِ انار نمیروید.
هوش مصنوعی: خر هرچند آب میکشد و کمخوراک است، در روزگارِ سخت به هیچ کاری نمیآید.
هوش مصنوعی: خطاب به شاه: کلیدِ کشور را به دزدانِ خانگی سپردی؛ تو در خوابِ غفلت مستی و دزدان در کمیناند.
هوش مصنوعی: یکی از طویله میدزدد و دیگری از جامه، یکی از خزانه و دیگری از عیارِ سکه.
هوش مصنوعی: خطاب به صدراعظم: ای پسرِ بیپدر که با خیراتِ مردگان به تختِ سلطنتِ شاه آلودگی رساندی.
هوش مصنوعی: وقتِ آن است که کمپانیِ فرنگی کالای تو را با قطار از آسیا به اروپا ببرد. این بیت طعنهای است به واگذاریِ امتیازها به بیگانگان.
هوش مصنوعی: شاه تو را پیشکار و کدخدا کرد، اما تو از نادانی بر عروسِ وزارت سوار شدی و جایگاهی بالاتر از حدِ خود گرفتی.
هوش مصنوعی: با تعبیری زشت میگوید چنان آسیبی به وزارت رساندی که تا ابد مانند دجله از چشمش خون میریزد.
هوش مصنوعی: عروسِ کشور را خوب به حریفِ فرومایه سپردی؛ سزاوار است شاه به تو نشانِ دلالی و جاکشی بدهد.
هوش مصنوعی: خدایا، سوگند به پشمِ ریشِ سفیدِ امینالضرب، آن اصفهانیِ کهنهکار و دجالِ خرسوار.
هوش مصنوعی: خدایا، به حرمتِ خواریِ نیزهٔ آتشین و به حقِ عزتِ خورجینِ آبدار؛ یعنی سوگند به جنگاوریِ خوارشده و آبداریِ عزیزشده.
هوش مصنوعی: تا وقتی که جام و آفتابه و یخدان و کوزه و لنگ و قاشق و قابلمهٔ عصرانه و ناهار،
هوش مصنوعی: و کشکول و کیسهٔ نمک و چترِ ترکبند را بر بارِ آبدارخانهٔ شاهان مینهند،
هوش مصنوعی: با لطفِ همگانیِ خود، شاه را به خاطرِ این انتخابِ خوب از چشمزخمِ پادشاهانِ دیگر نگاه دار. این دعا به طعنه گفته شده است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
باران که در لطافتِ طبعش خِلاف نیست
در باغ لاله روید و در شورهبوم خَس
همین شعر » بیت ۲۴
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شورهزار خار
ای خواجه، این همه که تو بر میدهی شمار
بادام تر و سهیکی و بهمان و باستار
مار است این جهان و جهانجوی مارگیر
از مارگیر مار برآرد همی دمار
نیلوفر کبود نگه کن میان آب
چون تیغ آبداده و یاقوت آبدار
همرنگ آسمان و به کردار آسمان
زردیش بر میانه چو ماه ده و چار
چون راهبی که دو رخ او سال و ماه زرد
[...]
از دیدن و بسودن رخسار و زلف یار
در دست مشک دارم و در دیده لاله زار
بامشک رنگ دارم از آن زلف مشکرنگ
با لاله کار دارم از آن روی لاله کار
ماندست چون دل من در زلف او اسیر
[...]
یکروز مانده باز زماه بزرگوار
آیین مهر گان نتوان کرد خواستار
آواز چنگ وبربط و بوی شراب خوش
با ماه روزه کی بود این هر دو سازگار
ورزانکه یاد از و نکنی تنگدل شود
[...]
باران قطره قطره همی بارم ابروار
هر روز خیره خیره ازین چشم سیل بار
ز آن قطره قطره، قطره باران شده خجل
ز آن خیره خیره، خیره دل من ز هجر یار
یاری که ذره ذره نماید همی نظر
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.