از قول گروهی از دانایان خواجه شهید ابوالحسن نخشبی رضی الله عنه اندرین معنی آنست که از بر فلک الافلاک نوری لطیف است نه متحرک و نه و ساکن که سر زبرین از آن نور باریک است و بنفس کل پیوسته است، و سر فرودینش کثیف و ستبرست و اندر فلک پیوسته است، و هر نفسی که علمی از علمها بیاموزد آن علم مرو را دست باز ندارد که نیست شود، بلکه او را باقی کند و اگر آن علم دینی بود پرورده شده باشد بعمل شریعت و پرهیز چون آن نفس از جسد جدا شود، از افلاک و اجرام بگذرد و بدان نور رسد که یک سر ازو بنفس کل پیوسته است و دیگر سرش بفلک پیوسته است و بدان طرف باریک و لطیف قرار گیرد و بنفس کل پیوسته شود، و هر چه نفس بد کرداران و معاقبان باشد بدین طرف قرار گیرد که بفلک پیوسته است.
و قول شهید اندر کتاب «محصول» آنست که عالم جسمانی فنا پذیرد بآخر کار، و او رضی الله عنه بتناسخ و گشتن نفس از جسدی بدیگر جسدی گوید.
و قول دهقان- که پسر شیخ شهید بود و صاحب جزیره خولان پس از بو یعقوب او بود- اندر برزخ آنست که گوید «برزخ نفس طبیعی است و نفوس مردم تا بعالم طبیعی پیوسته باشند از برزخ رهایی نیابند و از بر طبایع نباشد، و اشارت نکرد بچیزی مر برزخ را چنانک پدرش کرد، و دهقان بر بو یعقوب طعن کرد اندرین معنی و گفت که او تناسخی بود، و قول برخی از فاضلان علم شریعت حق آنست که برزخ علم ظاهر است و مثلهای و رمزهای شریعت است و چنان گفتند این کسان که هر نفسی که علم ظاهر را بصورت خویش کند اندرین عالم باشد تا آن زمان که بعلم عقل رسد، و چون بعلم عقل رسد آنگه از عالم طبیعت بیرون شود و بعالم عقل رسد، و سوی این مردمان چنانست که دوزخ عالم جسمانی است و فانی است و بهشت عالم روحانی است و باقیست، و چنین گفتند این مردمان که قائم قیامت که پیغامبر خلق را بدو خواند هر که مرو را بحقیقت دانست و نفس خویش را بشناخت او بکار کرد ازین عالم بدان عالم رسد و مرورا بازدارنده یی بماند و قول گروهی از حکماء اندر برزخ آنست که برزخ علم فکریست، و علم فکری میانجی است میان علم شریعتی و میان علم عقلی این قول نزدیک است بقول شهید که برزخ میانجی است از میان فلک و عالم نفس.
و قول گروهی اندر برزخ آنست که نفس تا هفت مرتبت برو نگذرد بعالم عقلی نرسد، همچنانک جسد بهفتم مرتبت تمام شود و بنعمتهای جسمانی رسد، مر نفس را بدان هفت مرتبت بکار باید تا اندر عالم عقل بفعل آید و بنعمتهای ابدی و ثوابهای باقی رسد و اما شرح این حال ما اندر کتاب، «مصباح» گفته ایم که ببرهانهای عقلی نه بر طریق تناسخ، و نه بر دعوی، بی برهان و قول بویعقوب سجزی اندر برزخ جای چنانست که برزخ مر شریعتهای پیامبران را خواهد و ایشان را علیهم السلام خداوندان دور ستر خواند و قائم علیه السلام را خداوند دور کشف خواند و خداوند گور عظیم نیز گویدش و از پیش آدم علیه السلام سخن گوید وز پس قیامت بگوید که چنین خواهد بودن بی معنی و برهانی، و چنین گوید که نفسهای تعلیمی به قوت تایید انبیاء علیهم السلام اندر عالم جسمانی قرار گرفتند و بقوت خداوند گور بزرگ و روحانی شوند، و نزدیک او برزخ شرایع انبیاء است، و جای دیگر هم بویعقوب برزخ مر شخصهای مردم را گوید، و گوید که نفسها اندر شخصها همی گردند اندرین عالم تا آنوقت که خداوند قیامت بباید آنگه هر نفسی که نیکوکار باشد بتایید رسد و بعالم عقلی بر شود و آن بهشت است، و هر نفسی که بدکردار باشد تایید نپذیرد و اندر عالم جسمانی بماند، و دوزخ اینست بو یعقوب را سخنان نیک و پسندیده بسیار است اما آنچ اندر ثبات تناسخ گفت که خردمندان نپسندیدند و قول اهل ظاهر اندر برزخ آنست که برزخ گور است کنده یی که کالبد مردم اندر و نهند و میان ایشان اندرین سخن خلافی نیست اما اندر عذاب گور و صفت منکرو نکیر اختلاف است میان اهل ظاهر- این جمله که گفته شد گفتار اهل شریعت است اندر برزخ و اما سخن طبایعیان و منطقیان و تناسخیان آنست که بگوئیم از این پس سخن بیشتر مردمان از اهل فلسفه و طبایع چنانست که برزخ نامی شریعتی است که خداوند شریعت آورد، و ایشان مر خداوند شریعت را ناموس گویند.
و بعضی بنام و معنی، برزخ منکر شدند و بهری بمعنی مقر آمدند و بنام منکر شدند و سخن آنکسان که بمعنی اقرار دادند و آن آن مردمانند از فیلسوفان که دوزخ مر عالم جسمانی را گویند و بهشت مر عالم روحانی را نهند و این مردمان بمذهب حقیقت میل کنند و خواهند که سخن فلسفی و شرعی را بهم فراز آرند و مذهب ایشان آنست که برزخ این شخص مردم است و قول ایشان آنست که چون نفس مردم حقائق فلسفی و شریعتی و عقل و معقول بشناسد بعالم روحانی رسد و هیچ بازدارنده یی نماند او را از آن عالم و اندر عالم عقلی با فرشتگان بماند اندر نعمتهای ابدی، و قدرت جاودانی، و او صورتی گردد از علم و حکمت نگاشته بر نفسی بسیط علمی و عقلی و فکری و عقاب بزرگ این گروه جاودان ماندن است اندر دائره طبیعت و از طبیعت مران قوت خواهند که نفس کل بدان قوت جنباننده فلک الافلاک است، و فلک الافلاک جنباننده همه فلکهاست، و آن قوه فاعله برین است طبایع و عالم جسمانی را.
و قول ابوالحسن عامری(؟) اندر کتاب مقالات چنان است که مهتران ثنویان ایدون گویند که معنی برزخ از اول موجود است مردم را از آغاز کون او، ولکن هر کسی بمعنی دیگر گویند، و نزدیک ثنویان چنانست که ظلمت را دو قوت است، هردو نکوهیده: یکی شهوت و دیگری جهل و برزخ ظلمت است که روح اندرو بدین دو قوت نکوهیده نیاویزد که هر دو قوت دیوان است و دیوان آن کسانند که این دو قوت نگاه دارند، و هر نفسی که بدین دو قوت اندر مانده باشد اندر برزخ باشد همیشه، و هرگز روح او بعالم نورانی نرسد، و آن وقت که نور از ظلمت جدا شود و نور بر ظلمت قادر شود نفس این کسان اندر دائره ظلمت بماند جاودان و چنین گوید که نور را دو قوت است هر دو ستوده: یکی پارسایی و دیگر علم و این هر دو قوتهای پسندیده اند و نورانی اند و چنین گویند که هر روحی که پارسا شود و قوت شهوانی را بشکند آن وقت که نور کلی بر ظلمت قادر شود و او بدان عالم نورانی رسد و بدان عالم بماند جاودان با قدری تمام و نعمتی دائم و ما گوئیم که جمله سخنها اندر نفی برزخ و اثبات آن بر چهار قسمت است، قسمتهای عقلی که هیچ عاقل از عقلاء مذاهب مر آنرا باز نتوانند زدن: یکی قوت آنکسانست که برزخ هم محسوس گویند و هم موهوم، و محسوس شخصها را خواهند و موهوم مر آن نور را خواهند که زبر فلک الافلاک است خواجه شهید یاد کند و این نیز قول آن مردمانست کز عبدان که صاحب جزیره عراق بود حکایت کنند و دیگر قول آنکسانست که برزخ را نه محسوس گویند و نه موهوم، و آن فلاسفه و دهریان و طبایعیان و فلکیان اند و سدیگر قول آنکسان است که برزخ محسوس را گویند و موهوم نگویند و آن تناسخیان اند بمذهت افلاطون دعوی کنند، و آن نیز طریق بویعقوب سجزی است و چهارم قول آنکسانست که برزخ موهوم گویند و محسوس نگویند و بدان مران نور را خواهند که زبر فلکست بر طریق خواجه شهید و پسرش حسن مسعود و آن احمد صالح(؟) که پیش ازیشان بود پس ما سخنهای شریف را و سرهای عظیم را جمله یاد کردیم از بهر صلاح خداوندان عقل تا کسانی که راه نمی دانند راه برند و گمراهان مر بیچارگانرا از راه نبرند و سخن حق را از باطل بدانند و محققان راه از مبطلان جدا کنند، و شنودیم که یکی از ضعیفان جوینده یکی را از عالمان پرسید از حال و حقیقت برزخ، آن دانا از آن ضعیف هزار درم خواست بهای آن سخن، و این درم ازو بستد و تا این سخن مرورا بگفت، که «آن سخن کفر است» و هر کسی مرروایی کار خویش را بی فرمان سخن همی گویند و خویشتن را و خلق را بآتش همی برند، چنانک خدای تعالی همی گوید، قوله: «فاتبعوا امر فرعون و ما امر فرعون برشید یقدم قومه یوم القیامه فاوردهم النار و بئس الورود المورود و اتبعوا فی هذه لعنه و یوم القیمه بئس الرفد المرفود.» همی گوید: پس فرمان فرعون رفتند و فرمان فرعون نه راست بود فرعون پیش قوم خود میرود روز قیامت تا بیارد ایشان را بآتش و آن بد آوردن حالی است وز پس ایشان است اندرین جهان لعنت و بروز قیامت آن بد سود کردن است.
اینست قول هر گروهی اندر برزخ که یاد کرده شد، و ما حقیقت برزخ بفرمان خداوند روز کار المستنصر بالله صلوات الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین اندر کتاب «مصباح» یاد کرده ایم.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر دربارهٔ مفهوم برزخ و ارتباط آن با علم و نفس انسان است. نویسنده به نقل از دانایان مختلف نظرات گوناگونی را دربارهٔ برزخ و حالتهای روح در پس از مرگ میآورد. برزخ به عنوان یک حالت میانجی بین عالم جسمانی و عالم روحانی توصیف میشود و نظرهای متنوعی دربارهٔ آن وجود دارد؛ از جمله اینکه بعضی آن را علمی و فکری میدانند و برخی دیگر آن را به حالات جسمانی مرتبط میسازند. همچنین در این متن به تأکید بر اهمیت علم و شناخت نفس اشاره شده و اینکه چگونه این فهم میتواند انسان را به عالم روحانی رهنمون کند. در نهایت، به اختلاف نظرها و تعارضاتی که در مفاهیم برزخ وجود دارد پرداخته میشود.
هوش مصنوعی: به گفتهٔ گروهی از دانایان پیرو خواجه ابوالحسن نخشبی، بر فراز فلک الافلاک نوری لطیف هست که نه در حرکت است و نه ساکن؛ سر بالایی آن باریک و پیوسته به نفس کل است و سر پایینیاش ستبر و پیوسته به فلک. هر نفسی که دانشی بیاموزد، آن دانش او را از نابودی نگه میدارد و باقی میکند. اگر آن دانش دینی و همراه عمل به شریعت و پرهیزگاری باشد، نفس پس از جدایی از تن از فلکها و ستارگان میگذرد و در سر لطیف آن نور قرار میگیرد و به نفس کل میپیوندد، اما نفس بدکاران و کیفرشدگان در سر پیوسته به فلک میماند.
هوش مصنوعی: نظر نخشبی در کتاب «محصول» این است که جهان جسمانی سرانجام نابود میشود. او به تناسخ، یعنی رفتن نفس از تنی به تن دیگر، باور داشته است.
هوش مصنوعی: دهقان، پسر نخشبی و فرمانروای جزیرهٔ خولان پس از بویعقوب، میگوید برزخ همان نفس طبیعی است و نفس مردم تا به عالم طبیعت پیوستهاند از برزخ رها نمیشوند. او مانند پدرش برزخ را به جایی نسبت نداد و بویعقوب را به تناسخباوری متهم کرد. برخی دانایان شریعت گفتهاند برزخ همان علم ظاهر، یعنی مثلها و رمزهای شریعت است، و نفس تا به علم عقل نرسد در این جهان میماند و چون برسد به عالم عقل میرود. نزد اینان دوزخ همین جهان جسمانی و فانی است و بهشت عالم روحانی و باقی است، و هر که قائم قیامت را که پیامبر مردم را به او خوانده است به حقیقت بشناسد و خود را بشناسد، بیمانع از این جهان به آن جهان میرسد. گروهی از حکیمان نیز برزخ را علم اندیشهای دانستهاند که میان علم شریعت و علم عقل میانجی است، و این به سخن نخشبی نزدیک است که برزخ را میانجی فلک و عالم نفس میدانست.
هوش مصنوعی: گروهی گفتهاند نفس تا از هفت مرتبه نگذرد به عالم عقل نمیرسد، همانگونه که تن در هفت مرتبه کامل میشود؛ و ناصرخسرو میگوید شرح این را در کتاب «مصباح» با برهان عقلی و نه بر پایهٔ تناسخ آورده است. بویعقوب سجزی برزخ را شریعتهای پیامبران میداند، پیامبران را صاحبان دور پوشیدگی و قائم را صاحب دور آشکاری و «خداوند کور بزرگ» میخواند و بیبرهان از پیش از آدم و پس از قیامت سخن میگوید. به گفتهٔ او نفسها در تنها میگردند تا قائم بیاید؛ نیکوکاران تأیید مییابند و به عالم عقل که بهشت است میروند و بدکاران در عالم جسمانی که دوزخ است میمانند. ناصرخسرو سخنان بویعقوب را بیشتر نیک میداند جز تناسخباوریاش را. اهل ظاهر برزخ را همان گور میدانند و در عذاب گور و نکیر و منکر اختلاف دارند؛ و بیشتر فیلسوفان و طبیعتگرایان برزخ را نامی ساختهٔ صاحب شریعت میدانند که او را «ناموس» مینامند.
هوش مصنوعی: گروهی هم نام و هم معنای برزخ را انکار کردند و گروهی معنای آن را پذیرفتند ولی نامش را نه. این گروه دوم فیلسوفانیاند که دوزخ را جهان جسمانی و بهشت را جهان روحانی میدانند و میکوشند فلسفه و شریعت را با هم سازگار کنند. به باور آنان برزخ همین کالبد آدمی است. هرگاه نفس حقیقتهای فلسفی و شرعی و عقل و معقول را بشناسد، بیهیچ مانعی به جهان عقلی میرسد و با فرشتگان در نعمت جاودان میماند و صورتی از دانش و حکمت میشود. کیفر بزرگ نزد آنان ماندن همیشگی در چرخهٔ طبیعت است. مقصودشان از طبیعت نیرویی است که نفس کل با آن فلکالافلاک را میگرداند، و فلکالافلاک همهٔ فلکها را؛ این نیروی فاعل بر طبایع و جهان جسمانی چیره است.
هوش مصنوعی: به گزارش ابوالحسن عامری در کتاب «مقالات»، بزرگان ثنویان (دوگانهپرستان) میگویند معنای برزخ از آغاز آفرینش با آدمی همراه است. به باور آنان تاریکی دو نیروی نکوهیده دارد، یعنی شهوت و نادانی، و این دو نیروی دیوانند. هر نفسی که در بند این دو بماند همیشه در برزخ است و چون روشنایی از تاریکی جدا شود، جاودانه در تاریکی میماند. روشنایی نیز دو نیروی ستوده دارد، یعنی پارسایی و دانش، و هر روحی که پارسا شود و شهوت را بشکند به جهان روشنایی میرسد و در آن جاودان میماند. نویسنده سپس همهٔ آرا را در چهار بخش عقلی میگذارد: نخست کسانی که برزخ را هم محسوس میدانند و هم موهوم (رأی شهید و منسوب به عبدان)؛ دوم کسانی که آن را نه محسوس میدانند و نه موهوم (فیلسوفان، دهریان، طبیعیان و فلکیان)؛ سوم کسانی که آن را فقط محسوس میدانند (تناسخیان و بویعقوب سجزی)؛ چهارم کسانی که آن را فقط موهوم و همان نور بالای فلک میشمارند (شهید و پسرش و احمد صالح). میگوید اینها را برای راهنمایی خردمندان و جدا کردن حق از باطل آورده است. آنگاه داستان دانایی را میآورد که از جویندهای ناتوان هزار درهم گرفت و تنها پاسخ داد که «آن سخن کفر است». نویسنده اینگونه کسان را که بیاجازت سخن میگویند و خود و مردم را به آتش میبرند، به پیروان فرعون در آیهٔ قرآن مانند میکند که فرعون روز قیامت پیشاپیش آنان به دوزخ میرود و لعنت در این جهان و آن جهان دنبالشان است.
هوش مصنوعی: این بود رأی هر گروه دربارهٔ برزخ. نویسنده حقیقت برزخ را به فرمان امام زمانش، المستنصر بالله خلیفهٔ فاطمی، در کتاب «مصباح» شرح داده است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.