سرما و گرما دو کناره است مر اعتدال را، و راحت و لذت اندر اعتدال است، و نفس از اعتدال قرار گیرد، وزین هر دو کناره بگریزد، و همچنین هر حالی ستوده میانجی است بمیان دو حال ناستوده و قول حکماء علم الهی اندرین معنی آنست که گویند«کل مدح هو عدل بین حاشیتی جور» گویند: هر ستایشی دادیست اندر میان دو کناره ستم، چنانک دلیری میانجیست بمیان بد دلی و دیوانگی، و دلیری که میانجی است ستوده است دو کناره او که دیوانگی، و بد دلی است نکوهیده است، و همچنین جوانمردی کردن میانجی اسف میان رفتی، و اسراف و جوانمردی ستوده است، و هر دو کناره اش هم زفتی و هم اسراف نکوهیده است، و چنانک خدای تعالی فرمود، قوله:«و لا تجعل یدک مغلوله الی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا».
گفت: مکن دست را بگردن بسته، یعنی از بخیلی، و نیز مگستر مردست را همی گستردن تابنه نشینی ملامت زده و پشیمان شده و خردمندی میانجی است میان بیهدگی و عاجزی از سخن و جز آن و دیگر خصلتهای ستوده همه میانجیست و ستوده است بمیان دو کناره ناستوده خویش پس گوئیم که اعتدال از آن میانجیان ستوده است بمیان دو کناره ناستوده که یکی از او گرماست و دیگری سرما، و این هر دو دشواری اندر دو کناره عالم اند گرمی بغایت برتری است- که مرکز آتش است- و سردی بغایت فروتری است،و بدین دو چیز نفس اندر این عالم رنجه شود، و آن حال که میان این دو حال است نفس از او لذت یابد پس ترسانیدن پیامبر علیهم السلام مر امت را بسرما و گرمای قیامت ازیشان بر سبیل مثل بود و بدین گفتار معنی، آن خواستند، که هر که او توحید را بی میانجی اولیاء خدای و بی عمل پذیرد مفرط شود، اعنی از حد اندر گذرد، از یراک بی میانجی، اولیاء و رسول و وصی و امام مر توحید را صفت نتوان کردن، و اگر کسی بی این میانجیان توحید جوید معطل شود اعنی که خدای را نیست گوید، پس اگر بی میانجیء اولیاء خدای خواهد که نیست بگوید و بکوشد تا اثبات کند بتشبیه اندر افتد و این هر دو کناره توحید است یکی تشبیه ماننده بسرمای زمهریر که او فرودین نقطه عالم است و مردم اندر تشبیه آن وقت افتد که با مثالهای کثیف و ظاهر شریعت توحید جوید. و همچنین چون بی ظاهر بر مثل و شناختن تاویل آن مثلها توحید جوید اندر تعطیل افتد که برترین حدی است از عالم که آنجا آتش سوزان است، و آنچه بمیانجی میانجیان حق گفته شود و اعتقاد کرده شود بر اعتدال باشد، و آنکس از سرما و گرمای قیامت رسته شود، چنانک خدای تعالی میگوید، قوله: «لا یرون فیها لا شمسا و لا زمهریرا» همی گوید: نبینند اندر بهشت نه گرما و نه سرما معنیش آن خواست که مومنان را توحید آلوده نشود نه بتشبیه و نه بتعطیل، و هم این معنی بود که کز رسول صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدند از حال بهشت که سرد است یا گرم؟ وی علیه السلام جواب داد و گفت: هو سحیح مثل برد السحر گفت: هواء بهشت میانه است نه سرد است و نه گرم همچون خنکیء سپیده دم و گفتن او صلی الله علیه و آله و سلم که بهشت نه سرد است و نه گرم نشان بود از آن که اندر بهشت مرگ نیست، از بهر آنک مرگ از این دو حال مخالف است: یا سرمای بی حد، یا گرمای بی حد و هر چیزی که آن بچهار درجه سرد است از داروها یا بچهار درجه گرم است آن چیز زهرکشنده است، و هر کجا سرما و گرما نباشد مرگ نباشد- این بود معنی ترسانیدن پیغامبران علیهم السلام مر خلق را بسرما و گرمای قیامت و چنان بباید دانستن مومن را که بقیامت نه سرما است و نه گرما و این مثلی بود که رسولان زدند، بل چنان باید صورت کردن که اگر همه سرماهای عالم جسمانی بر یک مردم جمله کنی تا همه قوت خویش بدان یک تن رساند صد سال اندر آن یک تن از آن سرما آن رنج نبیند که بیک دم زدن از رنج سرمای قیامت بیند، و حال گرمای قیامت هم برین جمله قیاس باید کردن، ولکن ما خواستیم تا معنی رنج بدین عقوبت مر خلق را که پیغامبران علیهم السلام زلیفن کردند باز نماییم، نه آن خواستیم که عقوبت نفی کنیم. نعوذ بالله من عذاب الله.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: ناصرخسرو در این فصل از خوان الاخوان اصل «اعتدال میان دو کرانهٔ ناپسند» را با مثالهایی چون دلیری، جوانمردی و خرد توضیح میدهد. سپس سرما و گرمای قیامت را به شیوهٔ تأویلی اسماعیلی تفسیر میکند: سرما نماد تشبیه است، یعنی ماندن در ظاهر شریعت، و گرما نماد تعطیل است، یعنی رها کردن ظاهر و نشناختن تأویل. راه معتدل، توحید به واسطهٔ رسول و وصی و امام است و بهشت که نه سرد است و نه گرم، نشانهٔ همین اعتدال و نبودن مرگ است. در پایان تصریح میکند که این تأویل به معنای انکار عذاب قیامت نیست و آن عذاب بسیار سختتر از رنجهای این جهان است.
هوش مصنوعی: سرما و گرما دو سوی افراطیِ حالت معتدلاند؛ آسایش و لذت در اعتدال است و جان در آن آرام میگیرد و از هر دو سو میگریزد. به همین قیاس، هر صفت پسندیدهای میانهٔ دو صفت ناپسند است. حکیمان الهی گفتهاند هر ستایشی دادی است میان دو کرانهٔ ستم؛ چنانکه دلیری میان ترسویی و بیباکیِ دیوانهوار است و جوانمردی میان بخل و اسراف، و خداوند هم فرموده است که دستت را نه به گردن ببند و نه یکسره بگشای.
هوش مصنوعی: معنای آیه این است که دست را از بخل به گردن مبند و آن را یکسره هم مگشای تا سرزنششده و پشیمان بنشینی. خرد نیز میانهٔ یاوهگویی و ناتوانی از سخن است. اعتدال هوا نیز میانهٔ گرما و سرماست: گرما در بالاترین جای جهان، یعنی جایگاه آتش، و سرما در پستترین جای آن است و جان از هر دو رنج میبرد. پس بیم دادن پیامبران از سرما و گرمای قیامت مثلی است برای دو گونه انحراف در توحید. کسی که بیواسطهٔ رسول و وصی و امام و فقط با ظاهر شریعت و مثلهای جسمانی خدا را بجوید، در تشبیه میافتد که همانند سرمای زمهریر است. کسی که ظاهر را رها کند و بیشناخت تأویل توحید بجوید، در تعطیل یعنی انکار خدا میافتد که همانند آتش سوزان است. توحیدی که به راهنمایی واسطههای حق باشد معتدل است و صاحبش از سرما و گرمای قیامت میرهد. از این روست که قرآن گفته در بهشت نه آفتابی میبینند و نه زمهریری، و پیامبر هوای بهشت را چون خنکی سپیدهدم دانست. این نشانهٔ نبودن مرگ در بهشت است، زیرا مرگ از سرما یا گرمای بیاندازه پدید میآید؛ چنانکه داروی سرد یا گرم در درجهٔ چهارم زهر کشنده است. با این همه، نویسنده تأکید میکند که قصدش انکار عذاب نیست. رنج سرما و گرمای قیامت در یک دم بیش از رنج همهٔ سرماها و گرماهای این جهان در صد سال است، و او از عذاب خدا به خدا پناه میبرد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.