گوئیم - بر اندازه طاقت بندگی خویش اندر توحید نه بر اندازه حقوقمندی او- که مبدع حق دور است از هویت و ناهویت، از بهرآنک هویت مر عقل راست که هستی حق اوراست و ناهویت مر ابداع راست که خود مبدع حق است بر عقل اول، و عقل اول بدلیل هستی خویش و نیستی ابداع مر مبدع خویش را بشناخت و این هر دو صفت از پدید آورنده خود دور کرد، و عقل به شناختن هستی خویش هویت آفریدگار را از هست و ناهست دورکرد، نه بدانک آنجا هویتی یا ناهویتی موجود یافت بیرون آنک عقل پیدا کرد از هستی، خویش که هویت مبدع حق نه چون هویت هستهاست و نه ناهویت مبدع حق با هویت نیستهاست، بلک شناختن مبدع حق آنست که نفی کنی هویات را و ناهویات را ازو، سبحانه و تعالی عما یقول الظالمون علواً کبیراً، گر مبدع حق را به هویت اعتقاد کردی مرورا مانند کرده بودی به هستی به خویش، و گر عقل مبدع را به ناهویت اعتقاد کردی ماننده کرده بودی مرو را به نیستی به ابداع، و گر عقل مبدع را به هستی خویش درست کردی آفریگار خویش را، و هستی مر عقل را بود، پس ازین قیاس مبدع حق خود عقل بودی ، و نتیجه این سخن آن آمد که کسی گوید آفریده خود آفریدگارست، و این محال است. وگر عقل هویت مبدع حق به نیستی ابداع درست کردی این خود چون شایستی بودن درست کردن از جهت نیستی، و این قسمت محالتر است از قسمت نخستین، و آنک عقل کل بدان خاصه است از همه آفریدها آنست که علت او با او یکی است بی هیچ جدایی، و آنک بیرون هویت محض است که عقل بدان یکتاست آن افاضت عقل است بر نفس کلی به فرمان مبدع حق، و مبدع حق منزه است و پاک است از همه هویتها و ناهویتها. باز نماییم بیان قول خویش که چرا هویت از مبدع حق نفی کردیم و گوییم که هر هویتی که همییابیم اندر عالم مرآنرا علتی هست و هیچ چیز از عقل شریفتر و لطیفتر نیست، و هویت او به علیت او پدید آمدهست که آن علت امر مبدع حق است، و آفریدگار را علت وجود نباید، چون علت واجب نباید روا نباشد که مرو را جل و تعالی هویت گوییم . و چون علّت هویت که معلول است ناهویت باشد که ابداع است، و باز گوییم که ناهویت را که علت است هویتی باید چنان باشد که گوییم مر علت را علت باید یا علت علت معلول باید، و این محالست، پس گوییم که مر هویت را نهایت تا به عقل است و ناهویت را نهایت تا به أمر است و برتر از هویت و ناهویت لازم نیاید بدین برهانهای عقلی که گفتیم، و ایزد تعالی برتر است از علت و معلول و از هویت و ناهویت، جل و تعالی عما یقول الظالمون علواً کبیراً.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش متنی کلامی‑فلسفی در توحید بر پایهٔ اندیشهٔ اسماعیلی است. ناصرخسرو استدلال میکند که خدا را نه میتوان «هست» به معنای هویت دانست و نه «نیست» به معنای ناهویت؛ چون هویت از آنِ عقل اول و ناهویت از آنِ ابداع یا امر است. هر نسبت دادن یکی از این دو به خدا او را همانند آفریده میکند یا به تسلسل علتها میکشد. نتیجه آنکه خداوند از علت و معلول و از هویت و ناهویت منزّه است.
هوش مصنوعی: نویسنده میگوید به اندازهٔ توان بندگی خود، نه به اندازهٔ سزاواری خداوند، در یگانگی او سخن میگوید: آفریدگار حق از «هویت» (هستیِ معیّن) و «ناهویت» (نیستی) هر دو برتر است؛ زیرا هویت از آنِ عقل اول است که هستیاش از خداست، و ناهویت از آنِ ابداع (امر آفرینش) است. عقل اول با شناخت هستی خود و نیستیِ ابداع، آفریدگارش را شناخت و هر دو صفت را از او دور کرد؛ پس شناخت راستین خدا نفی هر دو صفت هویت و ناهویت از اوست. اگر عقل خدا را دارای هویت میدانست، او را همانند خود کرده بود و لازم میآمد که آفریده همان آفریدگار باشد، که محال است؛ و اگر او را ناهویت میدانست، او را همانند نیستیِ ابداع کرده بود، که محالتر است. ویژگی عقل کل آن است که علتش با او یکی است و جدایی ندارد، و فیض او به فرمان خدا بر نفس کل میرسد. دلیل نفی هویت از خدا این است که هر هویتی در جهان علتی دارد و حتی عقل که شریفترین آفریده است هویتش از علتش، یعنی امر خدا، پدید آمده است؛ اما آفریدگار نیازی به علت ندارد، پس نمیتوان او را دارای هویت دانست. اگر برای ناهویت (که علت است) نیز هویتی فرض کنیم، لازم میآید علت علتی داشته باشد که به تسلسل و محال میانجامد. پس پایان هویت عقل است و پایان ناهویت امر، و خداوند از علت و معلول و از هویت و ناهویت برتر است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.