محب چون خواهد که مراقب محبوب باشد، چارۀ او آن بود که محبوب را بهرچشمی مراقب باشد و بهرنظری ناظر،چه او را در هر علمی صورتی است و در هر صورتی وجهی است، و در همه اشیاء ظهور او را مراقب بود، چه ظاهر همه اشیاء اوست، چنانکه باطن اوست. هوالظاهر و الباطن. هیچ چیز نبیند که او را پیش از آن یا پس از آن یا درآن یا با آن نبیند. محب اینجا بیش خلوت نتواند نشست، عزلت نتواند کرد، چه او را عین اشیاء بیند، مقامی بر مقامی نگزیند، و از هیچ چیز عزلت نتواند کرد؛ چه غایت عزلت آن بود که در خلوتخانه نابود وجود نشیند و از جملۀ اسماء و صفات حق و خلق عزلت گزیند. لیکن پس از آنکه ناظری او جویان منظوری دوست آمد و دانست که مرتبۀ معشوقی را به عاشقی او تعلق گونهای است، عزلت چگونه کند که: الربوبیة بغیر العبودیة محال. اینجا عاشق هم بحسابی درمیآید، چه اگر عاشق کرشمۀ معشوقی را قابل نیاید تهی ماند. ان للربوبیة سراً لو ظهر لبطلت الربوبیة، هرچند معشوق را حسن و ملاحت به کمال است و از روی کمال هیچ در نمییابد.
بیت
نی حسن ترا شرف ز بازار من است؟
بت را چه زیان چو بت پرستش نبود؟
اما از روی معشوقی نظارۀ عاشق درمییابد. از سهل پرسیدند که: ما مراد الحق من الخلق؟ گفت: مساهم علیه. حریت اینجا از جانبین متعذر مینماید، چه هرجا که نسبت آمد حریت رفت.
بیت
آزادی و عشق چون نمیآید راست
بنده شدم ونهادم ازیک سو خواست
حریت مطلق در مقام غنای مطلق یافته شود، والا از روی معشوی، همچنانکه نیاز و عجز عاشق را ناز و کرشمۀ معشوق دریابد همچنین کرشمه و ناز او را نیز طلب و نیاز عاشق بکار آید، و این کار بییکدیگر راست نیاید، اینجا ناز و کرشمه و دلال معشوق با نیاز و تذلل و انکسار عاشق همه آن گوید:
نحن فیاکمل السرور ولکن
لیس الا بکمیتم السرور
دانی چه گفت و شنود میرود؟ میگوید: هرچند.
بیت
تشریف دست سلطان چوگان بود ولیکن
بیگوی، درون میدان، چوگان چه کاردارد؟
شعر
نی غلط گفتم که اینجاعاشق و معشوق اوست
گرچه ما از عشق او اندر جهان افسانهایم
ما کهایم؟ ازما چه آید؟ تا نپنداری که ما
روی او را آینه،یا زلف او را شانهایم



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این لمعه دربارهٔ مراقبت عاشق است که محبوب را در همهٔ اشیاء میبیند و از این رو نمیتواند گوشهنشینی کند. عراقی نشان میدهد که هرچند معشوق در کمال خود بینیاز است، از جهت معشوقی به نیاز عاشق وابسته است و عاشق و معشوق بییکدیگر معنا ندارند و آزادی در عشق ممکن نیست. در پایان سخن را برمیگرداند و میگوید در حقیقت عاشق و معشوق هر دو خود حق است و ما هیچ نقشی، حتی آینه یا شانه بودن، نداریم.
هوش مصنوعی: عاشقی که میخواهد همواره مراقب و نگران محبوب باشد، باید او را در هر نگاه و در همهٔ چیزها ببیند، زیرا هر چیزی صورتی از ظهور اوست و ظاهر و باطن همه چیز اوست. چنین عاشقی نمیتواند از چیزی کناره گیرد و گوشهنشینی کند، چون همه را عین او میبیند. از آنجا که معشوقی بیعاشق و ربوبیت بیبندگی معنا ندارد، عاشق هم به حساب میآید و ظرف پذیرش کرشمهٔ معشوق است؛ هرچند معشوق از جهت کمال خود به هیچ چیز نیاز ندارد.
هوش مصنوعی: آیا حسن تو از رونق بازار عاشقی من است که شرف یافته؟ نه؛ اگر کسی بت را نپرستد، به بت زیانی نمیرسد. یعنی کمال محبوب به عاشق وابسته نیست.
هوش مصنوعی: اما از جهت معشوق بودن، معشوق به نظر و تماشای عاشق نیاز دارد. از سهل پرسیدند خداوند از آفریدگان چه میخواهد؟ گفت همان حالی که بر آن هستند. در این مقام هیچیک از دو طرف آزاد و بیپیوند نیست، زیرا هرجا نسبت و رابطه باشد، آزادی از میان میرود.
هوش مصنوعی: چون آزادی با عشق سازگار نیست، بنده شدم و خواستِ خود را کنار گذاشتم.
هوش مصنوعی: آزادی کامل تنها در مقام بینیازی مطلق حق یافت میشود. اما از جهت معشوقی، همانگونه که نیاز و ناتوانی عاشق به ناز معشوق محتاج است، ناز و کرشمهٔ معشوق هم به طلب و نیاز عاشق محتاج است و این دو بییکدیگر سامان نمیگیرند؛ و ناز معشوق و فروتنی عاشق هر دو این سخن را میگویند.
هوش مصنوعی: ما در کاملترین شادمانی هستیم، اما این شادمانی جز با کامل شدنِ آن به وجود شما پدید نمیآید.
هوش مصنوعی: آیا میدانی میان عاشق و معشوق چه گفتوگویی جریان دارد؟ معشوق میگوید: هرچند...
هوش مصنوعی: چوگان افتخار دارد که در دست سلطان است، اما اگر در میدان گویی نباشد، چوگان کاری ندارد. یعنی معشوق نیز برای جلوه به عاشق نیاز دارد.
هوش مصنوعی: نه، اشتباه گفتم؛ در اینجا عاشق و معشوق هر دو خود اوست، هرچند ما در جهان به عشق او زبانزد و افسانه شدهایم.
هوش مصنوعی: ما چه کسی هستیم و از ما چه کاری برمیآید؟ گمان مبر که ما آینهٔ روی او یا شانهٔ زلف او هستیم؛ ما هیچ نقشی از خود نداریم.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.